अक्टूबर 13, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

10 - पिंड कोठा लुकमानपुर

Feature Image

कोठे ते फाज़िलका मैं चहड़दी वरेस दे सत्त अठ्ठ साल बिताए हन। उथों दी बोली ते रहितल दा मेरे `ते काफी असर है। मैं राए सिख्खां दे मुंडिआं नाल खेडिआ। बागड़ीआं ते कंबोआं दे मुंडिआं नाल पहड़िआ। पर मेरी आड़ी वधेरे कर के जट्टां दे मुंडिआं नाल रही। मुनशी राम कालज विच्च बागड़ीआं दे मुंडिआं दी गिणती तीह पैंती सी ते जट्ट सिख्खां दे मुंडे वी एने कु ही सन। बागड़ीआं दे मुंडिआं नें ऐवरगरीन चौधरी ऐसोसीएशन बणाई होई सी। उहदी रीस नाल सिख्खां दे मुंडिआं नें वी नैशनल सिख्ख सटूडैंटस ऐसोसीएशन बणा लई ते हरचरन सिंघ मौड़ नूं उहदा प्रधान चुण लिआ।
ऐवरगरीन चौधरी ऐसोसीएशन वाले किसे कुड़ी पिछ्छे महाजनां दे मुंडिआं नाल लड़ पए। हाकीआं ते डांगां चल्लीआं जिनहां नाल कईआं दे सट्टां लग्गीआं। चौधरी ऐसोसीएशन दे प्रधान दा सिर लहू लुहाण हो गिआ। हरचरन मौड़ नें सानूं लांभे बिठाई रख्खिआ ते किसे पासे नां होण दित्ता। जदों पुलिस आई तां ठाणेदार नें सानूं इस गल्ल दी वधाई दित्ती पई उस नें पहिली वार वेखिआ कि महाजनां दे मुंडे लड़े होण ते जट्टां दे मुंडे लड़नों बचे होण! असीं किहा, “जदों साडा किसे नाल रौला ई नहीं असीं ऐवें किउं किसे नाल लड़दे?” ठाणेदार जिहड़ा ख़ुद जट्ट सी कहिण लग्गा, “रौला ई इहो है कि जट्ट बिनां रौले दे वी लड़ पैंदे नें!”
इक वार असीं इक्क बिशनोई विदिआरथी दी बरात गए। चादरां `ते बिठा के साडे मूहरे थालीआं ते गलास रख्खे गए। फिर जग्गां नाल गलासां विच्च देसी घिओ पाइआ गिआ। कईआं नें घिओ पी लिआ ते दूजी वार वी पुआइआ। फिर थालीआं विच्च कड़ाह परोसिआ गिआ ते कड़छी नाल कड़ाह `च टोआ जिहा बणा के होर घिओ वरताइआ गिआ। सबज़ी आई तां वरतावे सबज़ी विच्च वी घिओ पाई जाण। विआह विच्च देसी घिओ पाणी वांग वरतिआ। सानूं दस्सिआ गिआ कि विआह तों पहिलां बिशनोईआं दी पंचाइत जुड़दी है ते देसी घिओ दे घड़े पास कीते जांदे हन मतां कोई डालडे दी मिलावट कर बैठे!
इक वार राए सिख्खां दे विआह गए तां उथे पाणी दी थां देसी शराब वरतदी वेखी। बालटीआं विच्च वी शराब ते जग्गां विच्च वी शराब। फिर भंगड़ा पाउंदीआं दो टोलीआं आपस विच्च भिड़ पईआं। डांगां सोटिआं नाल लैस कदे इक्क टोली दूजी नूं अग्गे ला तुरदी ते कदे दूजी पहिली नूं दबल्ल लैंदी। मार धाड़ दा अजीब मैच सी। पता लग्गा है कि हुण बहुत सारे राए सिख्ख राधा सुआमी बण गए हन अते शराब कढ्ढणी ते पीणी छड्ड गए हन। ओधर बिशनोई वी बनासपती घिओ वरतण लग्ग पए हन। पंजाह सालां `च बहुत कुझ्झ बदल गिआ है।
मैनूं सैहबे राअ दीआं गल्लां याद आ रहीआं हन। उस नूं साहिब सिंघ दी थां सैहबा किहा जांदा सी। उह मेरी अंगरेज़ी दी मोटी शारदा गाईड वेख के कहिंदा हुंदा सी, “इह तां मुड़ गरेजी दा गरंथ साहिब होइआ कि। किंने पत्तरे होणगे इहदे?” मैं दस्सदा, “दो हज़ार।” उह कहिंदा, “बल्ले! इह तां मुड़ माअहराज नूं वी मात पाई खल्ही ए।” इक्क दिन पुछ्छण लग्गा, “सरमल सिअहां, तेरे नाल कालज विच्च भला शहिर दीआं कुड़ीआं वी पहड़दीऐं?” मेरे हां कहिण `ते आखण लग्गा, “फेर तूं खुशबो आले साबण दी चक्की बोझे `च रख्खिआ कर। काई खुशबो सुंघ के ई फस जासी!”
इक रात रोटी खाण पिछ्छों मैं तूतां वाले खूह `ते गिआ तां कणक दे खेत विच्च सैहबा राअ शराब कढ्ढी जावे। मैनूं वेख के कहिण लग्गा, “धी आले दिआ पुत्तरा तूं किथूं?” मैं उंज ई फिरन तुरन आइआ कहि के उहदे कोल ही बहि गिआ ते शराब निकलदी वेखण लग्गा। उह मठ्ठी मठ्ठी अग्ग बालदा रिहा ते शराब कढ्ढण दीआं गल्लां सुणाउंदा गिआ। विचे उह वी सुणा गिआ कि इक्क वार इक्क चूहा लाहण दे घड़े `च डिग्ग पिआ ते विचे ई मर के फुल्ल गिआ। लाहण डोल्हण दी थां उहने शराब कढ्ढ लई ते बोतलां होरनां नूं वेची गिआ। इक्क दिन उहदे कोल शराब मुक्की होई सी। उह दस्सण लग्गा, “मैं आखिआ मनां होरनां नूं जु वेची जानैं, तैनूं की पई आंहदी ए? मैं अख्खां नूटीआं ते हिको वारी गलासी छिक्क गिआ!”
फिर उहने मैनूं झोका लाउण ला लिआ ते आप दूजा घड़ा लैण चला गिआ। जे उस वेले कोई उतों आ जांदा तां पुछ्छदा, “इह किधर दी पहड़ाई होई?” झोका लाउण दे इवज़ विच्च सैहबे नें मैनूं शराब दी इक्क बोतल भेटा कीती जो मैं रात दे हनहेरे विच्च खूह कोल ई दब्ब दित्ती। पर जदों उहदी लोड़ पई तां उह मैनूं उथों नहीं लभ्भी।
इक दिन कालज दे विदिआरथीआं नें सतलुज दरिआ दे कंढे पिकनिक मनाउण जाणा सी। उदों भारत दी हद्द फाज़िलका तों पछ्छम वल्ल दरिआ सतलुज तक सी। फिरोज़पुर कोल वी हिंद पाकि दी सरहद्द दरिआ सतलुज ही सी। सतलुज दे कंढे कसूर वाले पासे शहीद भगत सिंघ ते उहदे साथीआं दीआं लाशां साड़ीआं गईआं सन। सतलुज तों पार उह जगहा लै के भारतवासी शहीदां दा समारक बणाउणा चाहुंदे सन। पाकिसतान नें भगत सिंघ होरां दे संसकार वाली जगहा भारत नूं दे दित्ती ते वट्टे `च फाज़िलका लागे सतलुज तों चहड़दे पासे कुझ्झ ज़मीन लै लई। जदों असीं पिकनिक मनाउण गए उदों अजे ज़मीन दा वटांदरा नहीं सी होइआ। इह वटांदरा बाअद विच्च होइआ।
असीं पिकनिक मनाउण दे ख़ूब नज़ारे लुट्टे। सतलुज दे पाणी विच्च तारीआं लाईआं ते झल्लां उहले लुकणमीची खेडे। बालण `कठ्ठा कर के करारे पकौड़े कढ्ढे ते मिठ्ठे गुलगुले बणाए। हवा विच्च पकौड़िआं ते गुलगुलिआं दी वाशना खिंडदी रही। लैचीआं दी महिक छड्डदी चाह उबलदी रही। बेलिआं `च मझ्झां चर रहीआं सन ते पाली हेकां ला रहे सन। मुरगाबीआं उड्डीआं फिरदीआं सन। दरिआ कंढे दा आपणा रुमांस सी। झल्लां दे चांदी रंगे बुंबल झूंम रहे सन। आसे पासे पाणी दे छंभ सन। हुण वी मेरा जीअ करदा है कि मुड़ के सतलुज दा उह कंढा वेखां पर उह हुण पाकिसतान दा हिस्सा बण गिआ है जिथे भारतीआं लई जाणा वरजित है। उहदी थां हुण हुसैनी वाले भगत सिंघ होरां दी समाध उते जाइआ जा सकदै जिथे कि अकसर आउंदे जांदे रहीदै।
पहिलां हैड्ड सुलेमानकी तक जा आईदा सी हुण उह वी बंद है। हुण पक्का चिशती हद्द है। आसफ वाले ते कबूलशाह दी दरगाह `ते मेला लग्गदा सी जो मैं वेखणों नां खुंझदा। दरगाह दे पीर दा रंग गोरा सी ते उह काला चोला पहिनदा सी। इक्क वार मैं झिंगड़ां दी छिंझ वेखण तुरदा गिआ ते पाकिसतान दी हद्द टप्प गिआ। उदों नां बंनह बझ्झे सन ते नां तार लग्गी सी। चौकीआं वी दूर दूर सन। मैनूं डंगर चारदे इक्क मुसलमान बुढ्ढे नें पिछ्छे मोड़िआ। जे सतलुज रेंजरां दे हत्थ आ जांदा तां पता नहीं की करदे?
उहनीं दिनीं बी.ऐस्स.ऐफ्फ.नहीं सी बणी। पी.ए.पी.ही बारडर दी राखी करदी सी। पी.ए.पी.दे घोड़सवार जुआन पिंड कोठे विच्च दी लंघदे तां असीं चाह पाणी ते लस्सी दुध्ध नाल उनहां दी सेवा करदे। मैनूं बारडर तों पार पाकिसतानी बंदे वेखण दा बड़ा शौक सी। मैं कई वार पी.ए.पी.वालिआं कोल खोखर दी चौकी `ते गिआ ते उनहां नें टावर उते चहड़ा के मैनूं पाकिसतान दे बंदे विखाए। कोई हल वाह रिहा हुंदा, कोई डंगर चार रिहा हुंदा ते कोई भरी चुक्की जा रिहा हुंदा। उथे पाकिसतानी सिपाही वी पहिरा दे रहे हुंदे। कदे कदे उह सद्दां लाउंदे सुणाई दिंदे। सरहद्दी पिंडां च लाऊड सपीकरां तों वज्जदे तवे दोहीं पासीं सुणदे। उहनीं दिनीं ‘वासता ई रब्ब दा तूं जाईं वे कबूतरा, चिठ्ठी मेरे ढोल नूं पुचाईं वे कबूतरा’ बड़ा मकबूल रिकारड सी। ‘कुझ बोल वे दिलां दी घुंडी खोल्ह वे, अध्धी रातों रात टप्प गई’ वी बड़ा वज्जिआ करदा सी।
जद मैं टावर `ते चहड़दा तां सतलुज दा कंढा बड़े अरमान नाल वेखदा जिथे अल्हड़ उमरे पिकनिक मनाई सी। पर हुण उथे जा नहीं सां सकदा। पंछी खुल्ल्हीआं उडारीआं मारदे फिरदे सन। उनहां लई बंदिआं दीआं बणाईआं सरहद्दां दी कोई रोक नहीं सी। मनुख्ख लई उस थां दी खिच्च वध जांदी है जिथे जाणो उस नूं रोक दित्ता जावे। मैं कैनेडा दे निआगरा फालज़ तों लै के देश विदेश दे बाग बगीचिआं, झीलां ते बलैक पूल वरगे बीचां उते पिकनिकां मनाईआं हन पर फाज़िलका लागे सतलुज दे कंढे माणी उस पिकनिक दा अनोखा अनंद सी। कदे फेर ओथे जाण दा मौका मिल जावे तां किआ बातां!
50विआं विच्च ही फाज़िलका दे आले दुआले ट्रैकटरां नाल खेती होण लग्ग पई सी। ट्रैकटर वी कई किसमां दे सन। फुफ्फड़ होरां नें फोरडसन मेजर ट्रैकटर लै लिआ सी। उह नरमे दे करड़े वढ्ढ उलटावें हलां नाल गिठ्ठ डूंघे उलटाई जांदा। उहनीं दिनीं जिंने ट्रैकटर सारे भारत विच्च सन उनहां `चों अध्धे `कल्ले पंजाब विच्च सन। जिंने पंजाब विच्च सन उनहां `चों अध्धे `कल्ले फिरोज़पुर ज़िल्हे `च सन। फिरोज़पुर दीआं पंज तहिसीलां `चों अध्धों वध्ध `कल्ली फाज़िलका तहिसील विच्च सन। यानी सारे हिंदोसतान दे अठ्ठवां हिस्सा ट्रैकटर फाज़िलका तहिसील विच्च चल्ल रहे सन जिस नूं आम लोक फाज़िलका बंगला कहिंदे सन ते हुण वी कहिंदे हन। शहिर तों हटवां फाज़िलका नां दा पिंड वी है। उथों दे नवाब फाज़ल खां दा इक्क बंगला हुंदा सी। उसे तों शहिर दा नां बंगला पै गिआ। कालज विच्च पहड़दिआं मैं सत्त अठ्ठ तरहां दे ट्रैकटर चलाउणे सिख्ख गिआ सां। इह वख्खरी गल्ल है कि बाअद विच्च मैनूं ट्रैकटर नहीं चलाउणे पए।
उहनीं दिनीं फाज़िलका दे आले दुआले ज़मीनां दा भाअ पंज छे सौ तों हज़ार रुपए एकड़ सी। फुफ्फड़ होरां नें इक्क खूह दी ज़मीन साढे छे सौ रुपए एकड़ दे भाअ खरीदी सी ते राए साहिब वाली साढे सत्त सौ नूं एकड़ सी। फिर इक्क खूह हज़ार रुपए एकड़ नूं खरीदिआ। उदों मुख्ख फसल नरमा हुंदी सी जो एकड़ `चों दस पंदरां मण निकलदा सी। कोई किल्ला वीह मण तक वी चला जांदा। फुफ्फड़ होरां दे नरमे दा हिसाब किताब मैं ही रख्खदा सां। किसे दिन सौ सौ चोणीआं नरमा चुगण लग्गदीआं ते आथण नूं सठ्ठ सत्तर मण नरमा तुलदा। चुगाई पुराणे तिंन पैसे सेर हुंदी सी। मैं चोणीआं दे नां अंगरेज़ी विच्च लिखदा तां जो मेरा अंगरेज़ी लिखण दा अभिआस हुंदा रहे। कोई कोई चोणी चोहल मोहल करदिआं पुछ्छदी, “सरमल सिअहां, मुड़ मेरी चुगाई नवीं घग्गरी सुआउण जोगी होई कि नहीं? भैड़िआ कुझ्झ तां बोलिआ कर।” उह दिन भर दी थकावट कालज दे मुछ्छ फुट्ट मुंडे नूं मखौल कर के लाहुंदीआं।
मोगे जगरावां वल्लों रिशतेदार मिलण गिलण आउंदे तां राए सिख्खां दीआं गल्लां सुण के बड़े हस्सदे। राइ सिख्ख शराब कढ्ढण ते चोरीआं दे किस्से मसाले ला के सुणाउंदे। उह साफदिल बंदे सन। आम कहिंदे कि असीं तां बच्चे नूं गुहड़ती ई चोरी दी दिंदे हां। जदों तक कोई चोरी नां कर के विखावे जुआन दा विआह ई नी हुंदा। कोठे दा इक्क राइ सिख्ख किहा करदा सी, “पैरीं गुरगाबी पाई होवे, हेठां सैंकल होवे, पऊआ लाइआ होवे, फेर भावें दो बुढ्ढीआं अग्गे पिछ्छे बैठीआं होण सिरसा पैरां `च ई आ कि।”
उदों राइ सिख्खां दे मुंडे कालजां विच्च पहड़न नहीं सन लग्गे। साडे कालज विच्च मसीं इक्क दो मुंडे होणगे हालांकि सतिलुज दे नाल नाल उनहां दी अबादी बहुत सी। उह आपणे आप नूं जैमल फत्ते दी औलाद दस्सदे ते पिछोकड़ राजपूतां नाल मेलदे। राइ नां तों वी लग्गदै जिवें राजपूत दा ही संखेप नां होवे। कुझ्झ वी होवे उह दिलां दे राठ बंदे सन। हुण तां उनहां विच्च वी कई पहड़ लिख गए हन ते पारलीमैंट तक जा पहुंचे हन।
फाज़िलका दे आले दुआले जिनहां पिंडां `च मेले लग्गदे उथे कुशतीआं वी हुंदीआं सन। मैं मल्लां दे घोल वेखण जांदा। उथे ढोल वज्जदे जिनहां दीआं तालां बदलदीआं रहिंदीआं। दूरों आउंदे मेली ढोलां दी ताल तों ही जाण जांदे कि अखाड़ा बंनहिआ जा रिहै जां गेड़ी दित्ती जा रही है जां घोल हो रहे नें? मेलिआं ते छिंझां दीआं गल्लां मैं चाअ नाल सुणदा। फाज़िलका दे बेदी आपणे पिंड लालोवाली बड़ी तकड़ी छिंझ पुआउंदे सन। उथे सैंकड़े पहिलवान ढुक्कदे।
1956-57 दा साल सी। फाज़िलका दी गऊशाला विच्च बड़ा वड्डा दंगल होइआ सी। नंदगहड़ दा बलदेव सिंघ सिवीआ मैथों दो जमातां मूहरे पहड़दा सी जो होसटल विच्च रहिंदा सी। उहदे नाल मेरी चंगी मीचा मिलदी सी ते उस नें मेरा नां ‘छोटू’ रख्खिआ होइआ सी। उस नें दो टिकटां लै लईआं ते असीं गऊशाला दे हाते विच्च दंगल वेखण चले गए। आले दुआले उच्ची कंध सी। असीं इक्क बंने छत्ते होए तूड़ी वाले कोठिआं उते जा थां मल्ली। उथों पूरा ई नज़ारा दिसदा सी। पहिलां कबड्डी दा मैच होइआ जिस विच्च बिल्लू राजेआणीएं ते नंजी वैरोके वरगे खिडारी खेड रहे सन। फिर भलवानां नें गेड़ीआं लाउणीआं शुरू कर लईआं। पुलिस लोकां नूं थाओं थांईं बिठा रही सी। बहुते लोक वड्डे दारा सिंघ दा घोल वेखण आए सन।
तदे टौरे वाली चिट्टी पग्ग बंनही इक्क उच्चा लंमा भलवान सिपाहीआं `च घिरिआ वड्डे बूहे थाणी अंदर आइआ। उह दारा सिंघ ही सी जो होरनां नालों हत्थ उच्चा सी। अखाड़े `च उहदी गेड़ी लुआई तां असीं वेखिआ कि उहदे हत्थकड़ीआं लग्गीआं होईआं सन। रिंग कोल जा के उहदी हत्थकड़ी खोल्ह दित्ती गई ते पुलिस वाले पहिरे उते खहड़ गए। कलेरां दा चंद उस नाल फरी सटाईल कुशती करन निकलिआ तां दारे नें उस नूं चला चला के मारिआ। अख़ीर चंद चीकां मारन लग्ग पिआ ते मोढा फड़ के बहि गिआ। दो होर भलवानां नूं वी दारे नें चंगे तारे विखाए। कुशती लड़न पिछ्छों दारा सिंघ नूं फिर हत्थकड़ी ला के उहदी गेड़ी लुआई गई। दो पहिलवान ऐसे वी घुले जिनहां दे ढिड्ड एडे वड्डे सन कि बाहां इक्क दूजे दी धौण तक नहीं सन पहुंच रहीआं। उह दरशकां दा मनोरंजन करन ई आए सन।
कई बंदे वड्डे दारे दा छोटे दारे नाल भुलेखा खा जांदे हन। फाज़िलका `च घुलण वाला दारा दुलचीपुरीआ सी जो हुण परलोक सिधार चुक्कै। उस दा कद्द छे फुट्ट सत्त इंच सी। उस दे हत्थों बंदा मर गिआ सी जिस करके उमर कैद होई सी। उस नूं जेल्ह विचों ही फरी सटाईल कुशती घुलण लई लिआंदा जांदा सी ते मोड़ के फिरोज़पुर जेल्ह विच्च डक्क दित्ता जांदा सी। छोटा दारा धरमूचक्क दा है। उस नें वी फरी सटाईल कुशतीआं विच्च बड़ा नां कमाइआ है। उह फिलमी ऐकटर है ते राज सभा दा मैंबर वी रिहा। उस नें आपणी आतम कथा लिखी है जो बड़ी रौचिक है ते दोहां दारिआं बारे दस्सदी है। उस विच्च दारा सिंघ नें आपणे बचपन, विआह, मुकलावे ते कुशतीआं दा बड़ा दिलचसप वरणन कीता है। जीहने अजे तक नहीं पहड़ी उहनूं ज़रूर पहड़ लैणी चाहीदी है। उह कमाल दी सवै जीवनी है।