अक्टूबर 30, 2009

writingDetail.created_by
By: इकबाल रामूवालीआ

11 - रेडीओ लई अवाज़-टैसट

1957-58 दीआं बातां नें: ओदों मैं पंजवीं-छेवीं दीआं किताबां `च उलझिआ होइआ होवांगा। टी वी ते ट्रांज़िसटर रेडीओ अमरीका जपान वरगे विकसत मुलकां `च भावें अवतार धार चुक्के सन प्रंतू पंजाब `च इनहां दे नाम ऐवें गिणती दिआं लोकां नें ही सुणे होणगे। पिंडां `च किसे इक्क-अध्धी छत्त `ते दो बांस गड्ड के, उनहां दे उप्परले सिरिआं उत्ते इक्क तों दूजे तीक लटकाईआं एरीअल दीआं तारां एह ऐलान करदीआं सन कि इस घर `च इक्क रेडीओ-सैट्ट वी वसदा है जिहड़ा आम लोकां दी ज़ुबान `च ‘खवरां आळा रेड़ूआ’ दे नाम नाळ जाणिआं जाण लग्ग पिआ सी। किसे घर `च ख़बरां वाला ‘रेड़ूआ’ होणा उनहां वकतां `च आरथिक पख्खों रज्जे-पुज्जे अते दुनिआवी तौर `ते आंढीआं-गवांढीआं नाळों अग्गे होण दी निशानी समझिआ जांदा सी।

चिक्कड़ `च लिपटीआं साडे पिंड दीआं भीड़ीआं-कच्चीआं गळीआं राहीं साडे निआईं वाळे खेत नूं जांदिआं इक्क पक्का, हवेलीनुमा घर उजागर सिंघ नामी उस बज़ुरग दा वी सी जिहड़ा दूजी संसार जंग दौरान बरतानवी फ़ौज `च ‘कंपाऊंडर’ भरती हो के कई वरहे बरहमा `च रिहा सी। जंगबंदी तों बाअद, फ़ौज तों पैनशन लै के उह पिंड रहिण लग्ग पिआ अते सिर-दरद, बुख़ार, उळटीआं, ते दसत-मरोड़ वरगीआं निक्कीआं-मोटीआं बीमारीआं लई दवाई-बूटी देण लग्ग पिआ सी, इस लई सारा पिंड उस नूं ‘डाकटर’ उजागर सिंघ दे नाम नाळ पुकारन लग्ग पिआ सी। वधे-होए पेट तीकर फैलरी संघणी सफ़ैद दाहड़ी अते उच्चे-लंमे चुगाठे वाळा चिट्ट-कप्पड़ीआ डाकटर उजागर सिंघ मूंह दा जिंनां कब्बा सी, दिल दा ओना ही नरम वी सी। आपणे भारे सरीर कारन उह बोच-बोच के तुरदा। अंबाळे तों डाक राहीं दूजे-तीजे दिन साडे पिंड उस दे घर दसतक देंदे, अंगरेज़ी दे अख़बार ‘द टरबिऊन’ नूं, डाकीए दे हत्थ `च देखदिआं उस दे चिहरे `ते पुंनिआं खिड़ पैंदी जांदी।

डाकटर बाबा जी दे घर दे दैंत-कद्दे मुख्ख-दवार नूं किसे नें कदे खुल्हदा नहीं सी देखिआ। इस मुख्ख-दीवार `चों इक्क पतली जिही खिड़की घर दे अंदर वल्ल नूं खुल्हदी सी। बाहरों इस दरवाज़े नूं खड़काउण जां अवाज़ मारन `ते डाकटर प्रवार दा नौकर खिड़की नूं खोल्हदा ते बिनां कुझ्झ बोलिआं झट्ट-पट्ट अंदर परत जांदा। उस नूं पता सी कि इस घर `च बीमारां तों बग़ैर होर कोई इनसान कदे-कदाईं ही आउंदा सी। आउण वाला विअकती जिओं ही घर `च दाख़ल हुंदा तां इक्क विशाल वेहड़ा उस नूं किसे सुंन-सान किले वांग आपणे `च समोण लगदा। घर `च दाख़ल होण वाळा विअकती सहिमे होए चिहरे नाळ जिओं ही विहड़े `चों खब्बे पासे वल्ल झाकदा तां इक्क टीपदार, आदम-कद्द कंध दे पारों, पलसतरी कंधां उत्ते बिराजीआं उच्चीआं छत्तां वाळे कई कमरे अते उनहां कमरिआं उप्पर तिऊड़दार चौबारिआं दा झुरमट उस नूं डराउंदा। इस रहाइशी कंपलैकस दे ऐन उळट, विहड़े दे सज्जे पासे, इक्क वरांडेदार बैठक सी जिस दी इक्क अलमारी `च दवाई वाळीआं शीशीआं, टीके, मरहम-पट्टी, सरिंजां-सूईआं ते डाकटरी नाळ सबंधत होर निक्क-सुक्क चिणिआं होइआ सी। बाबा जी दी बैठक `च खिल्लरीआं होईआं दवाईआं, सपिरिट ते फरनैल दी गंध वरांडे `च बैठिआं दे नक्कां अंदर वी जलूण करन लगदी। दवाईआं वाळी अलमारी दे नाळ ही अंगीठी उत्ते इक्क वड्ड-अकारी, चौरस बैटरी अते कप्पड़े दे गिलाफ़ विच्च लिपटिआ इक्क रेडीओ हुंदा सी जिस दा घुंड मरज़ी नाळ उप्पर-हेठां खिसकाइआ जा सकदा सी। मैनूं एस गल्ल दा इलम बहुत देर बाअद होइआ कि सजावट दे नाळ नाळ, रंगदार कप्पड़े नाळ बणाए ग़िलाफ़ दा मकसद रेडीओ नूं धूड़ तों बचाउणा वी सी।

बाबा जी सवेरे ते शामी मरीज़ां नूं देखदे, दुपहिरे रहाइशी कंपलैकस `च आराम करदे, ते दिन दे छिपाअ वेले बैठक विच्च बैठ के रेडीओ सुणन दे नाळ नाळ पीळे रंग दी शराब दीआं चुसकीआं वी लैंदे। गरमीआं दे दिनीं शाम दे वकत बाबा जी आपणे घर दे मुख्ख-दवार दे साहमणे, वीही `च, आपणे सीरी तों पाणी दा छिड़काअ कराउंदे। गिल्ली हो गई कच्ची मिट्टी दे आठरदिआं ही बाबा जी लई बांहों-सख्खणी इक्क कुरसी हाज़र हो जांदी। कुरसी दे साहमणे डाहिआ सटूल, बोतल ते गलास दी उडीक करन लगदा। गळी `चों गुज़रदा हर विअकती बाबा जी नूं ‘सासरी`काल’ बुलाउंदा, ते बाबा जी आपणी मोटी, खरहवी अवाज़ `च जवाब दिंदे: सासरी `काल बई फलाणा सिंअहां! की हाल ऐ तेरा?

शाम दे साढे कु छे वजदे नूं असीं छे-सत्त मुंडे बाबा जी दे दरबार `च हाज़र हो जांदे किउंकि पौणे सत्त वजे दिहाती प्रोगराम शुरू होणा हुंदा सी जिस `च ठुणीआं राम, संत राम अते चाचा कुमेदान दी रौचिक टिच्चरबाज़ी ते नोक-झोक नूं सुणन लई साडे नाळ नाळ बाबा जी वी, दुपहिर ढळदिआं ही उतसुक हो जांदे। साडे पहुंचदिआं ही डाकटर बाबा जी आपणे गलास नूं ख़ाली करदे ते, बिना कुझ्झ उचरिआं, आपणे भारे सरीर नूं दरवाज़े वल्ल नूं रोहड़ लैंदे। तुरन वेळे जिहड़े पैर `ते उह भार पाउंदे, उहनां दा धड़ ते सिर उसे पासे वल्ल उल्लर जांदा। उह आपणे कंबदे हत्थ दरवाज़े नूं जा जोड़दे ते दैंत-कद्द दरवाज़े दी पतली जिही बारी नाळ खहिंदा उनहां दा बोझळ सरीर खिड़कीओं अंदर हो जांदा। असीं बाबा जी दी बोतल ते गलास उठाउंदे, कुरसी नूं पुठ्ठे-रुख़ सिर `ते करदे ते बाबा जी दे मगर मगर बैठक विच्च आ जांदे। बाबा जी बिना कुझ्झ उचरिआं अंगीठी कोळ जांदे, रेडीओ दा पलग्ग बैटरी दे सिर `च फसाउंदे, ते बेसुरत रेडीओ `च जान पा दिंदे। असीं चौंकड़ीआं मार के फ़रश `ते बैठ जांदे ते घंटा भर दिहाती प्रोगराम दा हासा-ठठ्ठा ते गाणे सुणी जांदे।

फिर कलकत्तिओं मुड़े बापू पारस नें ‘ख़बरां वाळा रेड़ूआ’ सानूं वी लिआ दित्ता। बापू तों चोरीओं कवीशरी गाउणी असीं वी शुरू कर दित्ती। बापू पारस दा कवीशरी जत्था हर महीने, सवा-महीने बाअद दिहाती प्रोगराम विच्च कवीशरी गाउंदा। असीं तिंने भरा जदों बापू दे जत्थे दी कवीशरी अते होर गाइकां दीआं सुरीलीआं अवाज़ां ते तूंबे-सरंगीआं रेडीओ तों सुणदे तां साडे मनां `च रेडीओ तों गाउण लई लूहरीआं उठ्ठदीआं। साडा दिल करदा साडी तूंबी वी रेडीओ ते तुण-तुणावे, ढड्डां ‘ढुंम-ढुंम’ करके ताल देवण, ते साडीआं तिख्खीआं अवाज़ां नूं सुण के सारा पंजाब झूंम उठ्ठे। पर ‘रेडीओ सिंगर’ बणन लई रेडीओ `ते बाकाइदा टैसट देणा पैणा सी जित्थे रेडीओ दे वड्डे अधिकारी, टैसट देण लई आए गाइकां दे हुनर दा, खुरचवां ऐकसरे करदे सन। उनहां दिनां `च ‘रेडीओ आरटिसट’ होणा अज्ज दे पलेअबैक सिंगर होण दे बराबर सी। उस समें दे सुरिंदर कौर, आसा सिंघ मसताना, यमला जट्ट, नरिंदर बीबा, ते जगत सिंघ जग्गा जिहे ‘रेडीओ’ आरटिसटां दी लोकीं इक्क झलक देखण लई तरसदे रहिंदे सन।

दो-ढाई कु सालां बाअद, इक्क दिन बैठिआं-बैठिआं असीं इक्क पोसटकारड जलंधर रेडीओ सटेशन दे डाइरैकटर नूं इह लिख के पा दित्ता कि असीं रेडीओ `ते गाइकी करना लोचदे हां। दो कु हफ़ते बाअद डाक राहीं आए इक्क फ़ौरम नूं भर के असीं वापिस भेज दित्ता। इस फ़ौरम `च साडे जत्थे दा नाम, सिरनावां, अते की गाउंदे हां बारे संखेप जाणकारी मंगी होई सी। पर कुझ्झ कु हफ़तिआं `च ही, रेडीओ `ते गाइकी करन दी प्रबल इछ्छा पहड़ाई दे होमवरक, खेती दे निक्के-निक्के कंमां अते गाइकी दे दबाअ हेठ पिचकण लग्गी। मन `च इह वी आउण लग्गा कि रेडीओ सटेशन नूं भेजिआ साडा फ़ौरम शाइद किते डाक विच्च ही रुळ गिआ होवे। पर दो कु महीने बाअद, इक्क दिन अचानक ही इक्क चाह-रंगा लिफ़ाफ़ा डाक राहीं साडे घर आ बिराजिआ। इह जलंधर रेडीओ सटरेशन दी चिठ्ठी सी जिस राहीं, जलंधर रेडीओ सटेशन वल्लों साडे भुयंगी जत्थे नूं अवाज़ ते गाइकी दा टैसट देण लई बुलावा भेजिआ सी।

सद्दा-पत्तर दी आमद तों बाअद, साडीआं अख्खां `च फुल-झड़ीआं खिड़न लग्गीआं। रेडीओ सटेशन वल्लों आई इस चिठ्ठी नूं असीं वार वार देखदे ते सांभ सांभ रखदे। चार हफ़ते बाअद होण वाळे इस टैसट दे सुपने सानूं हर रोज़ आउण लग्गे। मैं अलमारी `च रख्खे साडे रेडीओ दे मूहरे जांदा तां रेडीओ `चों मैनूं साडी तूंबी दी तुण-तुण सुणाई देण लगदी: ढड्डां दण-दणाउंदीआं, ते असीं उच्ची सुर `च अलाप लैंदे सुणदे! मेरी सुरत `च मोगे शहिर दा बज़ार उदे हो जांदा जिस `चों साईकल उत्ते गुज़रदिआं, हर ढाबे `च जलंधर रेडीओ तों चल्ल रिहा रफ़ी साहिब जां लता जी दा इक्को ही नग़मा मैं अनेकां वार सुणिआं सी। मैं सोचदा जदों साडी गाइकी रेडीओ तों बराडकासट होवेगी तां मोगे दा सारा बज़ार साडी तूंबी अते ढड्डां नाळ वी गूंज उठ्ठेगा। पर टैसट वाळे दिन दा चार हफ़ते दा समां मुक्कण `च ही नां आवे।

बापू पारस नें सानूं दस्सिआ पई टैसट वाळी टीम सानूं हीर, मिरज़ा, पूरन, कौलां आदिक लोक-गाथावां गाउण लई आखेगी। इस लई असीं बापू पारस वल्लों कवीशरी-अंदाज़ `च लिखीआं लोक-गाथावां विचों वख्ख वख्ख तरज़ां वाळीआं दस आईटमां नूं तूंबी अते ढड्डां दी संगत विच्च गाउण लई चुण लिआ। हर रोज़ उनहां ही दसां कवीशरीआं दा बाकाइदा रिआज़ सवेरे ते शामी, पेटीआं वाळे कोठे `च होण लग्गा। तड़कसार तूंबी तुणकदी, ढड्डां खौरू पाउंदीआं अते असीं तिंनें इक्को सुर `च इकठ्ठे हो के, उच्ची सुर `च, जदों ‘होअअअ’ दी लंमी हेक लाउंदे तां कप्पड़िआं नाल भरी टीन दी पेटी `च थरथराहट उबलण लगदी। साहमणे बैठ के सानूं नीझ नाळ सुण रहे बापू दा उप्परला बुल्ह हेठले दे पिछाड़ी हो जांदा ते सहिजे-सहिजे उस दीआं दोनो वराछां पासिआं वल्ल नूं खिच्चीआं जांदीआं। अगले पलीं उस दी ठोडी उस दी छाती नाळ जा लगदी अते उस दीआं अख्खां `च, गड़ूंद होइआ टीर उत्तर आउंदा। चार कु दिनां बाअद उह मोगिओं बदाम रोग़न दी बोतल ख़रीद लिआइआ। उस दा ख़िआल सी बदाम रोग़न नाल गळा तर रहिंदा है। गाउण दा रिआज़ शुरू करन तों पहिलां साडे लई दुध्ध उबाळिआ जांदा जिस `च चार पंज चमचे बदाम रोग़न घोळ दित्ता जांदा। रिआज़ दी आख़री आईटम मुक्कण तीक साडे तिंनां दे कप्पड़े पसीने `च गड़ुच्च होए हुंदे। एस तों मगरों तूंबी ग़िलाफ़ नूं ओड़ लैंदी ते ढड्डां झोळे `च गुछ्छा-मुछ्छा हो जांदीआं। दूजी-चौथी शाम साडे विहड़े `च विलकदी मुरगे दी ‘किआं-किआं’ आढ-गुआंढ तीकर खिल्लरदी ते, ठेके दी, ‘बोता-मारका’ शराब बापू दीआं अख्खां `चों उछ्छळ-उछ्छळ पैंदी।

टैसट वाळे दिन तड़किओं ही बापू दी फ़लैश-लाईट (बैटरी) विहड़े `च डठ्ठे साडे मंजिआं दी तलाशी लैण लग्गी।

–उठ्ठो मुंडिओ! सिर उप्पर खिड़े होए सिल्हे-सिल्ल्हे तारिआं नाळ अख्ख-मुटक्का करन तों बाअद, बापू गहड़कवीं सुर `च बोलिआ। -बद्दल गहड़कदै पछ्छों `च … भादों दे महीने मींह दा कोई भरोसा नइहीं कदों आण लत्थे! मींह वरहन तों पहिलां पहिलां मोगे अप्पड़ जीए तां चंगै।

असीं अख्खां मळदे-मळदे उठ्ठे, खुल्ह गए जूड़िआं नूं संवारिआ, रात दी त्रेळ नाळ भिज्ज गए खेसां नूं तहि कीता, ते खूंजे `च चुप्प-चाप खलोते नळके नूं जा थापड़िआ। इशनान तों बाअद, बैठक `च सानूं उडीकदे कुड़ते-पजामिआं दीआं तहिआं खुल्हण लग्गीआं। बलवंत इक्क परने दी तहि मार के साईकलां दीआं काठीआं उप्पर जमहां होई त्रेळ नाळ जूझण लग्गा। टाइरां `च हवा चैक्क कीती। तूंबी रछपाल दे हत्थ `च फड़ाई, ते मैं ढड्डां वाळे झोळे नूं थापणा दित्ता।

दरों बाहर होए तां घूक सुत्ते हनेरे `च, गळीआं दे विचाळे, मोटे मछ्छरां नूं ओहड़ के, बेसुरत पिआ चिक्कड़ होर वी संघणा जापिआ। बरसातां दे दिनीं कच्चीआं गळीआं दा चिक्कड़, कंधां दे गिट्टिआं तीक चहड़ आउंदा सी, इस लई फिरनी `ते अपड़ण तीकर बापू ते बलवंत साईकलां नूं चिक्कड़ तों बचाउंदे पैदल ही रेहड़ी गए। मैं ते रछपाल, गऊआं दे वछरूआं वांग कंधां दे कोळ कोळ दी उनहां दे पिछ्छे पिछ्छे तुरे जा रहे सां। बापू ते बलवंत रातां दे हनेरे `च मोगे नूं जाण वाळे इस रसतिओं सैंकड़े वार गुज़र चुक्के सन, इस लई उनहां नूं इस कच्चे रसते दा हर मोड़-घोड़, उचाण-निवाण, ते रेत-रड़ा, वार वार सुणी ‘अली बाबा ते चाळी चोर’ दी बात वांगरां याद सी। मैं बापू दे साईकल दे अगले डंडे `ते अते रछपाल बलवंत दे साईकल दे मूहरले डंडे `ते सवार सां। तिंन कु मील दी दूरी `ते आउंदे पिंड महिरों दी जूह `च वड़दिआं नूं पछ्छों `च गहड़कदा बद्दल संघणा चंदोआ बण के साडे सिरां `ते डिगूं-डिगूं करन लग्गा। मोगे अप्पड़ण तीकर बचदे पंज-छे मील साडे चहुंआं दे सिरां `च चुंझां मारन लग्गे। अगले पिंड बहोने पहुंचदिआं नूं हलकी हलकी भूर नाल साडीआं पग्गां दा अकड़ाअ ढिल्ला पैण लग्गा। बहोने ते मोगे दे संनह विचली झिड़ी तीक अपड़िआं साडे कमीज़ ‘सिल्हे’ तों ‘गिल्ले’ दा विशेशण सुंघण लग्गे। टाइरां नाळ चिंबड़ के मडगारडां `च फस रही गिल्ली मिट्टी नाळ साईकलां दे पैडल, बापू ते बलवंत तों वधेरे ज़ोर दी मंग करन लग्गे। बापू नें झिड़ी लागले नळके `ते साईकल नूं ब्रेक मारे ते उह परले पासिओं इक्क मोटा काना पट्ट लिआइआ। काने नाळ दोहां साईकलां दे मडगारडां नूं खुरल-खुरल के ढेर सारी मिट्टी झाड़ दित्ती गई। मोगा हुण दो कु मील रहि गिआ सी। दस, साढे-दस वजदे नूं जलंधर पहुंचण लई इह ज़रूरी सी कि सवेरे छे वजे मोगे तों लुधिआणे नूं तुरन वाळी बस्स `च सवार होइआ जावे, परंतू बापू नूं मोगे तों लुधिआणे नूं चल्लण वाळी इह बस्स साडे सिरां `ते संघणे हो रहे बद्दळां `च डुबदी नज़र आउण लग्गी। पछ्छों `च वैलडिंग दे चंगिआड़िआं वांग वजदे बिजली दे अख्ख-मुटक्के हुण साडे सिरां दे ऐन उप्पर मंडराउण लग्ग पए सन। पछ्छों वाळे गाहड़े बद्दल दा फैलाअ हुण बाकी तिंनां कूटां नूं जफ्फा मार चुक्किआ सी। जदों नूं असीं सेम नाळे दे नज़दीक अप्पड़े, बिजली दी इक्क चुंधिआऊ तरेड़ नें इक्क पल लई आळे-दुआले `च अग्ग दी कूची फेर दित्ती। पंज कु सकिंटां बाअद कंन-पाड़वीं दरड़-दरड़ होई ते मींह दा इक्क भरवां छड़ाका साडे सिरां `ते इंझ आण लत्था जिवें पुराणे घर दी विचकारली लटैण टुट्टण नाळ सारी दी सारी छत्त धड़ंम कर के हेठां फ़रश `ते आ गिरदी है। मोटीआं मोटीआं कणीआं साडे मत्थिआं, गल्ल्हां, अते नक्कां `ते पिड़-पिड़ वरहन लग्गीआं। साडे मत्थे घूरीआं विच्च बदल गए। अख्खां पिचक गईआं। पग्गां ढिळक गईआं। पाणी `च गड़ुच्च होए साडे कुड़ते-पजामे साडी चमड़ी नाल चिंबड़ गए। तळिआं `च पाणी भर जाण कारन जुत्तीआं वी लहूं-लहूं करन लग्गीआं। ढड्डां वाळा झोळा चोण लग्गा। तूंबी दा ग़िलाफ़ तूंबी दे डंडे नाळ चिंबड़ गिआ। मेरे दोहां हत्थां `च हलकी हलकी कंबणी उग्गण लग्गी। आले-दुआळे नां कोई दरख़त सी, नां छप्पर ते नां ही कोई ढारा। भीड़े रसते दे दोहीं पासीं खलोता उच्चे-उच्चे कानिआं दा झल्ल, फराटेदार हवा नाळ शूं-शूं कर रिहा सी। असीं रुकणा चहुंदिआं वी किते रुक नां सके। मूहरली वाछड़ नूं चीरन लई बापू दा सरीर कमाण वांग झुक के मेरे मौरां नाळ खहिण लग्गिआ। कदे खब्बे नूं झोला खांदे ते कदे सज्जे नूं लुटकण लगदे साईकल नूं दवल्लदा होइआ बापू साहो-साह होइआ पिआ सी।

मोगे दीआं विंग-वळेवें खांदीआं, तंग गळीआं, अचानक ही लहि पए मींह नाळ हहड़िआईआं पईआं सन। लगातार चल्ल रही ‘गरर-गरर’ दी अवाज़ नाळ, छत्तां-चौबारिआं `चों पाणी हेठां सुट्ट रहे परनाळिआं कोळ दी गुज़रदे, असीं मेन बज़ार वल्ल वध रहे सां। कोटकपूरे वाळे पुराणे अड्डे `च इक्का-दुक्का दुकानां दीआं भठ्ठीआं नें अख्खां पट्ट लईआं सन, ते उनहां `चों निक्कळ रिहा, पत्थर दे कोले दा धूंआं, मोटीआं-मोटीआं कणीआं दुआरा झंबिआ जा रिहा सी। दुकानां दे मूहरले पासे ताणीआं तरपाळां दे दोहीं पासीं मींह दा पाणी चोअ रिहा सी। इक्का-दुक्का रिकशा-चालक, सिरां `ते बोरीआं दे झुंब ओड़ी सवारीआं दी उडीक विच्च खलोते सन। लुधिआणे वाली बस्स, असीं अड्डा-कोटकपूरा तों कचहिरीआं वल्ल नूं मील कु दे फ़ासले `ते, मोगे दे टाऊन हाल दे मोढे कोळ बणे, पंजाब रोडवेज़ दे अड्डे तों फड़नी सी। पंजाब रोडवेज़ दे अड्डे वल्ल नूं वधदिआं खब्बे पासे स्री गुरू सिंघ सभा गुरदवारे दा गेट खुल्हा देखदिआं ही, बापू पारस नें साईकल गुरदवारे वल्ल नूं मोड़ लिआ। बहुकरां नाळ गुरदवारे दे विहड़े `चों, पाणी नूं नाळीआं वल्ल नूं धक्क रहे सेवादार, मींह `च गड़ुच्च होए बापू नूं देख के इक्क-दम उठ्ठ खलोते: ऐनी सवखते कित्थों पधारे, पारस जी?

गुरदवारे दे किचन `च असीं आपणे कुड़ते पजामे उतारे ते निचोड़ के मुड़ पहिन लए। चाह दा अध्धा-अध्धा गलास संघों हेठां उत्तरदिआं ही सरीरां `च गरमाइश खिलारन लग्गा। बारश थंम गई सी, ते साईकलां नूं सेवादारां दे हवाले कर के असीं लुधिआणे वाळे अड्डे पहुंचण लई दो रिकशिआं `च सवार हो गए।

मोगे तों लुधिआणे वाळी बस्स `च दस-पंदरां कु सवारीआं ही सन। बस्स जिओं ही शहिर तों बाहर होई, तां खेतां `च मक्कीआं दे संघणे टांडे ते कपाहां दे लुटके होए बूटे नज़र पैण लग्ग पए। फ़राटेदार हवा नें चरहीआं नूं मधोळिआ होइआ सी। निक्की-निक्की कणी `च, नंग-पैरे किसान सिरां `ते बोरीआं दे झुंब ओहड़ीं ते कहीआं नूं मोढिआं `ते रख्खी खेतां वल्ल नूं तुरे जा रहे सन। मोगे तों लुधिआणे वाळी सड़क उनही दिनीं, लुक्क ते रोड़ी दी इक्क पतली जइही पट्टी ही होइआ करदी सी। लुधिआणिओं जलंधर तीक कदे किण-मिणी ते कदे छड़ाकेदार मींह वरहदा रिहा। साडे जलंधर पहुंचदिआं नूं बद्दळां `च मघोरे होणे शुरू हो गए।

रेडीओ सटेशन इक्क इक्क-छत्ती कोठी-नुमा दी बिलडिंग `च सथित सी जिस दे वागळे वाळी कंध दे दो मुख्ख-गेट सन। इक्क गेट राहीं कारां कोठी दे अंदर जांदीआं ते गोलाईदार अकार दी सड़क दा भरमण कर के दूसरे गेटों बाहर हो जांदीआं। गेटों अंदर, इस कोठी दे साहमणे, गोलाईदार सड़क दे अंदरले पासे वल्ल संघणे घाह वाळे लाअन `च, टैसट देण आए आरटिसटां दी ख़ूब गहिमा-गहिमी सी। किसे हत्थ तूंबी, किसे हत्थ सरंगी, ते किसे दे बोझे `च अलगोज़े। दो-चहुं कोळ बैंजो वी सी। इनहां सारिआं `चों साडा जत्था सभ तों छोटी उमर वाळिआं दा सी। आरटिसटां दे एडे संघणे इकठ्ठ नूं देख के मेरे अंदर भैअ दा अहिसास उग्गण लग्गा। मैनूं जापे कि साडे बालड़े जेहे मूंहां वाळिआं दीआं मींह कारन ढिळकीआं पग्गां अते सिल्हे कमीज़-पजामिआं नूं टेढीआं नज़रां नाळ देख के हर आरटिसट अंदरो-अंदरी साडी ख़सता हालत `ते हस्स रिहा सी। मेरा जी करे मैं बापू पारस तों चोरीओं इस वड्डी भीड़ दा फ़ाइदा उठाळ के एथों खिसक जावां।

गिआरां कु वजदे नूं, लंबूतरे कद्द वाळा इक्क माड़कू जिहा घोन-मोन बज़ुरग रेडीओ-सटेशन दी कोठी दी दो कु पौड़ीआं उच्ची लाबी विच्च आ प्रगट होइआ। उस दे ऐनह पिछले पासे दो चौड़े-चौड़े दरवाज़े सन जिनहां `चों अंदर लंघिआं उस कोठी दे नूं विचकारों चीरदे इक्क हालवेअ `च दाख़ल हो जाईदा सी। सानूं इह इलम साडा टैसट होण वेळे होइआ कि हालवेअ दे खब्बे-सज्जे चार-पंज चौड़े दरवाज़े सन जिहड़े इस हालवेअ नाळ जुड़े चार-पंज सटूडीओज़ वल्ल नूं खुल्हदे सन। बज़ुरग दे हत्थ विचला कागज़ां दा थब्बा उस दीआं सुक्कीआं जिहीआं उंगळां `चों डिगूं-डिगूं कर रिहा सी। उस दी अध्धीआं-बाहां वाळी टी-शरट विच्चों उस दे मास-रहित डौळे इंझ जाप रहे सन जिवें कोई लंमी पैनसिल जुराब `च पा देवे। लंबूतरे नक्क `तों डिगूं डिगूं करदीआं उस दीआं गोळाईदार ऐनकां तों उह किसे आहड़ती दा मुनीम जापदा सी।

–इह चाचा कुमेदान ऐ, बापू पारस साडे वल्लीं झुक के बोलिआ।

उस बज़ुरग दा उभ्भरिआ हत्थ देखदिआं ही आरटिसटां दी भीड़ लाबी दे साहमणे इकठ्ठी होण लग्गी।

–तूंबी वाळे किंने आ बई? उह सारा ज़ोर ला के, सिगरटां-खाधे आपणे फेफड़िआं `चों, आपणी डूंघी नाकू आवाज़ `च बोलिआ। –हत्थ खहड़े करो बई तूंबी वाळे!

तूंबी वाले डेढ कु दरजण हत्थ खहड़े देख के, मुनीम-शकल बज़ुरग मुसकराइआ। उस दे अरध-बोड़े मूंह `च उस दी जीभ हिलदी नज़र आउण लग्गी। –पहिलां तूंबी वालिआं दा टैसट होवेगा, बज़ुरग डिगूं-डिगूं करदी आवाज़ `च बोलिआ। –हुण तों ठीक पंताळी मिंटां नूं … आपणीआं तूंबीआं कस लो, सुर `च कर लो। पंताळी मिंट नूं ऐस कमरे `च हाज़र होणै, उस नें लाबी दे सज्जे पासे वाळे वेटिंगरूम वल्ल इशारा कीता।

बापू समेत असीं तिंने भरा सटेशन दी कोठी तों बाहर आ गए। –पहिलां चाह पी लीए…नाळे तूंबी नूं कस्स लो, बापू सटेशन दे सज्जे पासे वाळे चाह दे खोखे वल्ल झाकिआ।

गिल्ले ग़िलाफ़ `चों तूंबी उदे होई। बलवंत नें तूंबी दी घोड़ी (ब्रिज्ज) नूं दोहां तारां अते महड़ दे विचकार जिओं ही फसाइआ, तां मींह नाळ तर होइआ तूंबी दा, बक्करे दी खल्ल तों बणिआं महड़ हेठां नूं लिफ़ गिआ। तार `ते उंगळी मारी तां डूंघी अवाज़ `च तूंबी इंझ तुणकी जिवें कई हफ़तिआं तों बीमार पई होवे।

-महड़ तां गिल्ला हो गिऐ बापू जी, बलवंत उदास अंदाज़ `च बोलिआ।

बापू दे बुल्ह ढिळक गए ते अख्खां टड्डीआं गईआं। मैं ते रछपाल नें आपणीआं घबराईआं नज़रां तूंबी `ते केंदरत कर लईआं।

चार-चुफ़ेरे कुझ्झ भाळदी ते कुझ्झ सोचदी होई बापू दी नज़र घुंमदी-घुंमदी खोखे मूहरे मघी होई अंगीठी `ते जा अटकी। अंगीठी `ते नज़र पैंदिआं ही बापू दा चिहरा खिड़ उठ्ठिआ।

-इउं कर … उह बलवंत वल्लीं नज़रां घुमाअ के बोलिआ। –तूंबी नूं अंगीठी दे नेड़े कर … पंजां मिंटां `च महड़ सुक्क जू गा! फेर देखीं किवें गहड़कदी ऐ!

बलवंत तूंबी चुक्क के, पूरे जलाल `च मघ चुक्की अंगीठी दे नज़दीक होइआ। उत्थे उह गुस्से `च लाल होए कोलिआं वल्ल झाकिआ ते तूंबी नूं महड़ वाले पासिओं भठ्ठी दे नेड़े कर दित्ता। अध्धे कु मिंट बाअद उस नें महड़ `ते हत्थ फेरिआ जिहड़ा भठ्ठी दे सेक नाळ गरम हो चुक्किआ सी।

-अध्धा कु मिंट होर सेक लै, पारस बापू नें सुझाओ दित्ता।

-मैं कहिना बहुत सेक लिआ, बलवंत जकदिआं-जकदिआं बोलिआ।

-थोहड़ी जही होर सुकाअ ला … चंगा तुणकूगी, पारस नें ज़िद कीती।

बलवंत नें नां-चहुंदिआं वी तूंबी नूं दोबारा भठ्ठी दे सेक दे हवाले कर दित्ता। वीह कु सकिंटां बाअद उस नें आपणा हत्थ महड़ `ते फेरिआ। थोहड़ा होर सेक लवाउण दी मनशा नाळ इक्क वार फेर तूंबी नूं भठ्ठी दे कळावे `च कीता। अगले ही पल ‘खड़क्क’ दा खड़का होइआ ते अध्धा महड़ मरोड़ा खा के तूंबी दे किनारे नाळों वख्खरा हो गिआ। बापू दे चिहरे `ते लिशकदा नूर पलां `च ही दलदल `च बदल गिआ। अध्धे घंटे बाअद शुरू होण वाळा टैसट बापू दी खोपड़ी `च झरीटां मारन लग्गा।

-हुण की करांगे? बापू कंबदी अवाज़ `च बोलिआ।

साडे तिंनां भरावां दे चिहरे ढिळक गए। बुल्ह हेठां नूं लमक गए। कदे असीं तूंबी वल्लीं झाकीए, कदे भठ्ठी वल्लीं, ते कदे बापू दे प्रेशान चिहरे वल्लीं! भराड़ हो गई तूंबी विच्चों रेडीओ `ते गाउण दे सुपने किरन लग्गे। बापू नें आपणे कंबदे हत्थ नाळ आपणे खब्बे कफ़ नूं उतांह वल्ल कर के घड़ी `ते इक्क होर नज़र मारी। दाहड़ी नूं बिना-वजहा खुरकदिआं उह सोचां विच्च डूंघा उत्तर गिआ। फिर उह खोखे वाले कोळ गिआ ते बोलिआ: साज़ां दी दुकान है कोई नेड़े-तेड़े?

खोखे वाळा भाई सिगरट तों राख़ झाड़ के बोलिआ: काफ़ी दूर ऐ … शहिर `च!

-किंनी कु दूर?

-लग्ग ई जाऊ अध्धा घंटा ओथे जाण लई … रिकशे `ते!

-फेर तां गल्ल नी बणनी!

बापू नें तूंबी नूं हत्थ `च फड़िआ ते तूंबी दे अंदर वल्ल नूं मुड़ गए महड़ नूं गहु नाळ देखण लग्गा। –किसे तरहां जोड़िआ वी नीं जा सकदा, उह बुड़बुड़ाइआ।

एने नूं वड्डे तूंबे वाळे दो जणे ते इक्क अलगोज़ा-नवाज़ आपणे चिट्टे कुड़ते चादरिआं नूं झाड़दे होए खोखे दे अंदर जा वड़े। दो कु मिंटां बाअद खोखे `चों तुण-तुण दी अवाज़ उभ्भरन लग्गी। अगले पलीं अलगोज़िआं दी मिठ्ठी-मिठ्ठी ‘पूं-पूं, फुक-फुक’ सुणाई देण लग्गी। तूंबे वाळे नें तूंबे दी तार नूं कस्सिआ, ढिल्ली कीता ते फेर कस्सिआ। तुण-तुण ते फुक-फुक जिओं ही इकसार होईआं तां तीसरे, साज़-विहूणे नें बोल चुक्क लिआ: मेरी चुक्क लो कोहारे डोली, वे रोंदीआं नूं रोण दिओ…

पाटी होई तूंबी पकड़ी पारस बापू खोखे दे अंदर वल्ल नूं हो तुरिआ। बापू नूं देखदिआं ही साज़ीआं नें साज़ थंम लए। तिंनां दीआं नज़रां पाटे होए महड़ `ते केंदरत हो गईआं।

-टैसट `ते आई ऐ पारटी?

-जी हां, साज़-विहूणा मुसक्राअ के बोलिआ।

-इक्क … बेनती … करनी सी, बापू अटक-अटक के बोलिआ। –जे आगिआ होवे तां …

-करो हुकम सरदार जी!

-औह मेरे मुंडे आ बाहर बैठे … उनहां दा टैसट ऐ अज्ज तुहाडे आंगूं ई … पर आह तूंबी दा महड़ पाट गिआ … जे आपणा तूंबा दस कु मिंट लई सानूं मुंडिआं नूं उधारा देण दी मेहरबानी कर दिओं …

चिट्ट-कप्पड़ीआं दीआं नज़रां इक्क-दूजे नाळ टक्कराईआं। अलगोज़ीए नें साज़ां दी जोड़ी दे मूंहां नूं परने दी कंनीं नाळ पूंझिआ। तूंबीआ आपणे तूंबे दी गोळाई नूं पलोसण लग्गा। लंमी होण लग्गी चुप्प नूं ठंगोरदिआं तूंबे वाळे नें गळा साफ़ कीता। –गल्ल तां माड़ी होई, सरदारा … पर … असीं कदे … आपणा साज़ किसे नूं उधारा नइहीं दित्ता अज्ज ताईं … इह साडी मरिआदा आ।

-मरिआदा तां ठीक आ, बापू पारस ठरंमे नाळ बोलिआ, पर … मजबूरी `च फसे दी मद्दद करनी वी पुंन दा कंम हुंदै।

बापू दी धीमी आवाज़ खोखे `च गुंम हो गई। अलगोज़े वाळे नें अलगोज़िआं नूं आपणे बुल्हां नाळ जोड़िआ ते तूंबा मिठ्ठी-मिठ्ठी तुण-तुण करन लग्गिआ।

सोचां `च डुब्बिआ बापू बाहर डठ्ठे मंजे `ते साडे कोळ आ के बैठ गिआ। –किवें करीए हुण? उस नें आपणे आप नूं पुछ्छिआ।

एने नूं पाणी दीआं नंनहीआं-नंनहीआं छपड़ीआं नूं मिधदा इक्क रिकशा साडे साहमणे आ खलोइआ। बापू पारस हाले वी तूंबी दे फटे होए महड़ नूं टिकटिकी लगा के देखी जा रिहा सी। रिकशे `चो उत्तरे, टी-शरटां ते पैंटां वाळे दो सज्जणां `चों पगड़ी वाळे दे भरवीं सिआह दाहड़ी सी ते दूसरा घोन-मोन। दाहड़ी वाळे विअकती नें तूंबी दे फ़िकर `च डुब्बे बापू पारस दे मोढे नूं थपथपाइआ। बापू उतांह झाकण सार ही दाहड़ी वाळे नाळ बग़लग़ीर हो गिआ।

-आ बई बख़शीश सिअहां!

-अज्ज किवें पारसा एथे? घोन-मोन बोलिआ। –रेडीओ ते गाइकी तां अज्ज साडी होणी ऐं!

-ओ यार आह मुंडे आ मेरे … इनहां दा अज्ज टैसट ऐ रेडीओ लई … आ पर आह तूंबी जवाब दे गी … नेड़िओं तेड़िओं कितों मिलणी व नी।

हुण पारस साडे वल्लीं झाकिआ। –बुलाओ सासरी `काल मुंडिओ … इह खंने आळे बख़शी ते शादी ऐ … सुणदे हुंने ऐं नां रेडीओ `ते ‘पक्का घर टोळीं बाबला, जित्थे लिप्पणे नां पैण बनेरे’ … इह आ बख़शीश बख़शी, दसतारीए वल्ल उंगळी सेधदिआं बापू पारस बोलिआ। –ते आह ऐ शादी राम …

घोन-मोन साडे वल्लीं देख के मुसक्राइआ।

-की हो गिआ तूंबी नूं? बख़शीश नें पुछ्छिआ।

-गिल्ली हो गी सी मींह `च … मैं कहि`ता भठ्ठी `ते सेक लो … ते इहदा विचारी दा महड़ ही पाट गिआ सेक नाळ …

शादी राम नें तूंबी नूं हत्थां `च पकड़िआ ते महड़ नूं निरखिआ। –इह तां हुण नाकारा हो गी ऐ, उह गहिरे दुख्ख नाळ बोलिआ।

-फेर की होइआ? बख़शीश दाहड़ी नू थपथपाउंदा बोलिआ। –कढ्ढ आपणे आळी, शादी रामा, ते फड़ा मुंडिआं नूं।

***

चाह वाळे खोखे `च ही बख़शीश बख़शी होरां दी तूंबी `ते पंज-सत्त मिंट तुण-तुणा-तुण-तुण-तुण-तुण करन तों बाअद, मिथे वकत उत्ते असीं जिओं ही रेडीओ सटेशन दी लाबी वाळे कमरे `च पहुंचे तां ओथे भिज्जीआं होईआं चिट्टीआं पुशाकां वाळे तूंबीआं वाळिआं दी भारी गहिमा-गहिमी सी। कई आरटिसट इस कमरे दीआं कंधां नाल पिठ्ठ करी खलोतीआं कुरसीआं `ते बिराजमान सन, ते बाकी एधर-ओधर खलोते सन। साडी उडीक विच्च कोई कुरसी ख़ाली नहीं सी। एने नूं चाचा कुमेदान लाबी `च आ प्रगट होइआ। चाचे नूं देखदिआं ही बापू पारस साडे वाळे कमरे `चों उठ्ठ के लाबी वल्ल नूं हो लिआ। बापू नूं देखदिआं चाचा साडे वाळे कमरे वल्ल नूं वधिआ। –तूं किवें अज्ज करनैल? चाचे नें बापू पारस वल्लीं हत्थ वधाइआ। –मेरे मुंडे आए आ टैसट देण, बापू साडे वल्ल इशारा करदिआं बोलिआ। असीं अदब नाळ फ़रश तों उठ्ठ के खलो गए तां चाचा कहिण लग्गा: बैठो रहो, पुत्तरो!

चाचा कुमेदान दसीं कु मिंटीं चौड़े-चौड़े डबल दरवाज़िआं नूं धक्क के अंदरले पासिओं बाहर आउंदा ते अगले आरटिसट दा नाम पुकार के उस नूं डबल दरवाज़िआं राहीं अंदर लै जांदा। चाचा कुमेदान जिओं ही साडे वाळे वेटिंगरूम `च दाख़ल हुंदा मेरा दिल डुब्बण लगदा। पंजां-सत्तां आरटिसटां बाअद, आपणीआं ऐणकां उप्परों दी साडे चिहरिआं `ते मुसकराउंदी नज़र सुटदिआं चाचा कुमेदान आपणी नाकू अवाज़ `च बोलिआ: आ जो बई रामूवालीओ पहिलां थोनूं भुगताअ देईए।

चाचे दे मगर मगर, कोठी दे मुख्ख-दवार `ते, अंदर-बाहर दोवें पासिआं वल्ल नूं खुल्हदे मुख्ख-दरवाज़िआं राहीं, असीं जिओं ही हालवेअ `च दाख़ल होए तां अजीब किसम दी सुगंधी नें साडीआं नासां नूं ठार दित्ता। अंदर लंघदिआं ही ठंड नाळ मेरी चमड़ी `ते लूं-कंडिआई प्रगट हो गई। इह सुगंधी एअर-कंडीशन दी सी जां किसे होर वरतारे दी, इस गल्ल दा इलम मैनूं अजे तीक नहीं होइआ। बाहर मींह नाळ तपश `च आई गिरावट दे बावजूद, बाहरली तपश अते अंदर दी ठंड दा ज़मीन असमान दा फरक सी। चाचे नें सज्जे पासे वाळे पहिले सटूडीओ दा चौड़ा दरवाज़ा धक्किआ ते उस नूं पिठ्ठ ला के रोक लिआ। ‘आ जो अंदर पुत्तरो!’ कहि के उस नें सानूं इक्क दरी उप्पर बैठण दा इशारा कर दित्ता। दरी दे विचकार, सटील दीआं मोटीआं सुलाख़ां नाल बणे भारे थल्ले वाळे दो सटैंडां उप्पर मोटे मोटे दो माईकरोफ़ोन लटकाए होए सन। –टैसट वाळी टीम परले पासे वाळे सटूडीओ `च बैठी ऐ … उह एथों दिखाई नहीं देणगे … उह उथों तुहाडे नाळ सपीकर राहीं गल्लां बातां करनगे ते तुहाडी गाइकी सुणनगे। तुसीं तिआर हो के बैठो।

सानूं हदाइतां दे के चाचा कुमेदान जिओं ही बाहर निक्कळिआ, साडीआं चकचोंध होईआं अख्खां चार-चुफ़ेरे दा जाइज़ा लैण लग्गीआं। माईकरोफ़ोनां दे पिछले पासे इक्क सितार, इक्क कलैअरनैट्ट ते इक्क ढोलकी पईआं सन। परले पासे तबले दी जोड़ी आपणे ईनूंआं `ते बिराजमान सी। ढोलकी दे नाळ ही गुछ्छे `च बंनहे घुंगरू ते खड़कण वाळीआं खड़ताळां आदिक होर साज़ां दा निक्का जिहा टब्बर इकत्तर होइआ बैठा सी।

अध्धे कु मिंट बाअद, अध्धखहड़ उमर दा इक्क घोन-मोन विअकती अंदर आइआ ते साडे वल्ल संपूरन बेरुखी दिखाउंदिआं कंध कोळ पई ढोलकी नाळ चोल्ह-मोल्ह करन विच्च रुझ गिआ: डुक्क-डुक्क; टक्क-टक्क; धं-धंम। सटूडीओ दे खूंजिआं नूं पलाई नाळ गोलाई `च कीता होइआ सी। चारे कंधां अते छत्त, उप्परों हेठां ते सज्जिओं खब्बे नूं कटदीआं लाईनां `च, हज़ारां सुराख़ां नाळ छणनी कीती पलाई नाळ भरीआं पईआं सन। एस हकीकत दा पता सानूं बहुत देर बाअद लग्गिआ कि पलाई वालीआं कंधां `च हज़ारां छेक इस लई कीते गए सन तां कि बोलण वाळिआं दीआं अवाज़ां कंधां ते छत्त दे सीमैंटीं पलसतर नाळ टकराअ के गूंजण नां।

-तिआर ऐ पारटी? इक्क भरड़ी होई आवाज़ कमरे `च गूंजी। इह आवाज़ कित्थों आ रही सी, सानूं कोई पता नां चल्लिआ किउंकि सपीकर नूं छेकां वाळी पलाई दे कित पिछ्छे लुकाइआ होइआ सी।

-जी हां, बलवंत नें जवाब दित्ता।

-की गाउंदे ओ?

-कवीशरी गाउंदे आं तूंबी `ते!

-की गाओंगे पहिलां?

-पूरन भगत सुणाईए?

-करो शुरू!

बलवंत नें तूंबी नूं तुणतुणाइआ। मैं ते रछपाल नें सिल्ल्हीआं ढड्डां नूं डुग-डुगाइआ। विचारीआं दे गळे बुरी तरहां बैठे होए सन। ढड्डां दा बैठिआ होइआ बोल सुण के मैं ते रछपाल नें इक्क दूजे नाळ अख्खां टक्कराईआं। ताल तों बग़ैर नां तां गाउण वाळे नूं अनंद आउंदा है ते नां ही सुणन वाळे नूं। तुण-तुण सुणदिआं ही ढोलकी वाळा बेरुख़ा भाई सिर घुंमाउण लग्गा ते नाळ ही ढोलकी विच्चों डुग्ग-डुग्ग, टुक्क-टुक्क दी अवाज़ उदे होण लग्गी। तूंबी दी तुण-तुण नाळ ढोलकी दा ताल जिओं ही इक्कसार होइआ, सटूडीओ `च छपार दा मेला खिड़न लग्गा। असां तिंनां नें इकठ्ठिआं ही उच्चीआं अवाज़ां `च ‘होअअअ’ दा लंमां अलाप लिआ। अलाप ख़तम हुंदिआं, मध्धम हो गईआं तूंबी ते ढोलकी नें आपणे जलाल `च खड़कण लग्गीआं। पंज कु सैकंड बाअद साडीआं आवाज़ां `च पूरन दे किस्से चों इक्क सथाई सटूडीओ `च गूंजण लग्गी: पुत्त पूरना, हुंदी विरली, मां मतरेई चंगी वेअ … पुत्त पूरना, हुंदी विरली, मां मतरेई चंगी वेअ!

सथाई मुकदिआं ढोलकी ते तूंबी इक्क-दूजी नाळ इक्क-जान हो के वज्ज रहीआं सन कि गुपत सपीकर राहीं मोटी अवाज़ भरड़ाई: मिरज़े दी गाथा आउंदी ऐ?

- ‘जी हां’ कहि के बलवंत नें तूंबी नूं तुणतुणाइआ।

मिरज़े दीआं हाले असां तिंन कु सतरां ही गाईआं सन कि ग़ैबी अवाज़ फेर कड़क उठ्ठी: धारमिक प्रसंग दी कोई वंनगी सुणाओ!

तूंबी तुण-तुणाई। ढोलकी वजद विच्च आई। असीं इक्क आवाज़ बोले: नां मौतों बिलकुल डरदे आं, नां ईन किसे दी … तुण तुण तुण, नां ईन किसे दी भरदे आं, असीं बेटे कलगी … तुण तुण तुण, असीं बेटे कलगीधर दे आं … जीदहा जग्ग विच्च तेज निआरा है, सानूं सिर नाळों सिदक, तुण-तुण-तुण, सानूं सिर नाळों सिदक पिआरा है … तुण-तुण-तुण

भरड़ाउंदी अवाज़ नें सानूं विचकारों ही कट्ट मारिआ: ‘किंनी उमर ऐ तुहाडी?’

-मैं सतारां साल दा आं, बलवंत नें जवाब दित्ता।

-दूसरा साथी?

-मैं जी चौदां दा, इह मैं सी।

-अगला?

-मैं बारां साल दा, रछपाल मिणमिणी अवाज़ `च बोलिआ।

-नाळ आइऐ कोई तुहाडे? मोटी रगड़वीं अवाज़ गूंजी।

-साडे पिता जी आए आ, बलवंत नें जवाब दित्ता।

एस तों बाअद कमरे `च चुप्प छा गई। तूंबी ख़ामोश हो गई, ते ढोलकी वाळा कंध नूं ढोअ ला के बैठ गिआ। मैनूं पक्का यकीन सी कि साडी पारटी नूं पास नहीं कीता जावेगा किउंकि साडी तां किसे वी आईटम दीआं दो-तिंन तों वध्ध तुकां वी पूरीआं नहीं सन होण दित्तीआं। फेर मैं सोचण लग्गा कि इह लोक तां संगीत दे पारखू हुंदे नें ते दो कु तुकां विच्च ही जाण जांदे नें कि आवाज़ां सुर `च नें जां नहीं ते गाइकी गुणीएं `च है कि नहीं।

-बाहर बैठो, मोटी अवाज़ फिर भरड़ाई। -वापिस नहीं जाणा हाले … सारे टैसट होण तों बाअद थोनूं बुलावांगे।

अगले घंटे `च तूंबीआं वाळे तुमाम आरटिसट भुगत गए।

वेटिंगरूम ख़ाली हो गिआ, सिरफ़ असीं तिंन भरा ते बापू पारस रहि गए सां। असीं वार-वार उबासीआं लैंदे ते इक्क-दूजे वल्ल बिटर-बिटर तकदे। कदे-कदे अख्खां मीच के ऊंघण दी कोशिश करदे। बापू बिंदे-बिंदे उठदा, वेटिंगरूम दे दर `ते जांदा, ते परत आउंदा। अगले गेड़े उह सटूडीओ वल्ल नूं जांदे चौड़े दरवाज़िआं दा भरमण करदा, दरवाज़िआं `च लग्गे गोलाईदार, पारदरशी शीशिआं राहीं अंदर झाती मारदा, ते बिना-वजहा दाहड़ी खुरकदा वापिस आ जांदा। कुरसी `ते बैठा उह लत्तां नूं दूर तीक निसाळदा, सज्जे पैर नूं खब्बे `ते रखदा ते सज्जे पंजे नूं हिलाउण लगदा। फिर उह बिना-वजहा ही गोडे कोळों पजामे नूं उतांह वल्ल नूं खिचदा ते छाती कोळों कमीज़ नूं झाड़दा।

वेटिंगरूम `च बैठिआं, बापू दी नज़र वार वार सटूडीओ वल्ल नूं खुल्हदे दरवाज़िआं वल्ल सेधित हो जांदी। दरवाज़ा बाहर वल्ल नूं खुल्हदा तां बापू दी धौण ते धड़ उप्पर वल्ल नूं हिजोका मारदे। हर वार कदे कोई साहड़ीआ औरत बाहर आ सिर कढदी ते कदे कोई मोना बाबू परगट हो जांदा। अख़ीर चाचा कुमेदान वी अंदरले पासिओं आ निक्कळिआ। उह काहळे कदमी सिध्धा वेटिंगरूम विच्च साडे वल्ल नूं वधिआ।

-बैठा रहि करनैल सिअहां, बापू नूं उठ्ठण लई औहळदा देख के कुमेदान बोलिआ।

नाळ दी कुरसी `ते बैठदिआं चाचा कुमेदान साडे तिंनां भरावां उप्पर झात मार के मुसक्राइआ। बापू नें उस वल्ल सवालीआ-नज़र सुट्टी।

-मुंडे तेरे असतर ऐ, करनैल, असतर, कुमेदान दे बुल्ह पासिआं वल्ल नूं वध के उस दे पिचके होए मूंह `च बचदे चार कु दंदां नूं नंगा कर गए। – अवाज़ां तिख्खीआं ते उह वी सुर-ताल `च … ख़ुश हो गे आडीशनरज़ (सुणन वाले)!

-पास कि फेल्ह? बापू नें दो टुक जवाब मंगिआ।

चाचे दे बुल्ल्ह जुड़े, उप्पर वल्ल नूं उठ्ठे, ते पिचकीआं गल्ल्हां `च उभार आ गिआ।

-पास वी ते फेल्ह वी!

-उह किवें?

-पास इस लई पई इनहां दी गाइकी `च कोई कसर नइहीं; फेल्ह इस लई पई छोटे उमर दे नाबालग़ ऐ!

-उमर? बापू दीआं भवां नें उतहां नूं छड़प्पा मारिआ। –इनहां तों गाइकी कराउणी ऐ कि इनहां नूं भरती करनै?

-गल्ल तेरी जाइज़ ऐ, करनैल! मैं बथेरा मग़ज़ मार आइऐं, पर सटेशन डरैकटर पैरां `ते पाणी नी पैण दिंदा … कहिंदा अगर सटेशन `ते गाउण आइआं इनहां नाबालग़ां नूं कुझ्झ हो गिआ तां कौण ज़िंमेवार होऊ!

-चाचा, तूं मैनूं छे सालां दा जाणदैं; तेरी मेरी पिआले दी सांझ ऐ! तूं किओं नहीं ज़िंमेवारी लैंदा आवदे भतीजिआं दी?

चाचे दा मूंह खिड़ उठ्ठिआ।

–हाअ तां मेरे दिमाग़ `च ई नी आइआ … इओं करो, तुसीं पिंड पहुंचणै … दूर दी वाट ऐ ते मींह-कणी दा वसाह नी … लेट नां हो जिओ … तुसीं मोगे नूं चाले पाओ … मैं कहिनैं डरैकटर नूं पई मैं ज़िंमेवार आं इनहां निआणिआं दा।

दो कु हफ़ते बाअद डाकीए नें इक्क चाह-रंगा लिफ़ाफ़ा साडे घर लिआ फड़ाइआ। लिफ़ाफ़े दे बाहर ‘बलवंत सिंघ रामूवालीआ ऐंड पारटी’ लिखिआ होइआ सी अते लिफ़ाफ़े दे पिछले पासे ‘आल इंडीआ रेडीओ जलंधर’ दी नीली सिआही `च मोहर लग्गी होई सी।

अगले महीने दी किसे तारीख़ नूं जलंधर रेडीओ तों साडीआं तिंनां भरावां दीआं अवाज़ां पंजाब भर दे रेडीओ सैट्टां `च खौरू पा रहीआं सन!