पंजाब विच्च ओदों तीकर लोक-गाइकी ‘च जां तां ढड्ड-सरंगी दा मेळ होइआ करदा सी ते जां तूंबे अते अलगोज़िआं दा, पर असीं तूंबी नाळ ढड्डां खड़काउण दा नवां जोड़ लभ्भ लिआ। ढड्ड-तूंबी दी नवेकळी संगत अते तिख्खीआं आवाज़ां ‘च गाई साडी कवीशरी, जलंधर रेडीओ दीआं लहिरां राहीं जदों हर महीने, डेढ महीने घरां-बज़ारां ‘च वगण लग्गी तां गाइकी करन लई सानूं पूरे पंजाब ‘चों बुक्किंग मिलण लग्गी। 1960-61 ‘च जदों मैं भुपिंदरा ख़ालसा सकूल मोगा तों नौवीं जमात पास कर लई सी, तां बलवंत डी ऐम कालज मोगे विच्च बी ए कर रिहा सी। उनही दिनीं दसवीं (मैटरिक) करन तों बाअद कालज जाईदा सी जित्थे दो साल ‘च ऐफ ए ते अगले दो-साला कोरस राहीं बी ए मुकंमल कीती जांदी सी। गाइकी लई बुक्किंग दा हहड़ ही आ जाण कर के मेरे अते रछपाल लई सकूल जारी रख्खणा उक्का ही नां-मुमकिन हो गिआ। बलवंत नें आपणे प्रोफ़ैसरां दी हमदरदी इह आख के हासल कर लई सी कि घर दीआं आरथिक तंगीआं नाळ जूझण लई उस नूं पहड़ाई दे नाळ नाळ गाइकी वी करनी पैणी है। प्रोफ़ैसर उस दे लैकचर पूरे कर के उस नूं इमतिहान लई योग करार देई रखदे। हफ़ते ‘च तिंन-तिंन, चार-चार दिन दूर-दूर गाइकी करन जाण कारन, बापू नूं मेरी ते रछपाल दी पहड़ाई विच्च पै रहे अटकाअ दा फ़िकर तां सी, पर नाळ ही, पहड़ाई जारी रख्खण दी सूरत ‘च, साडे वल्लों कमाए जाण वाळे हज़ारां रुपए (जो अज्ज दे लख्खां दे बराबर सन) गुआचदे वी नज़र आ रहे सन। इस लई बापू, साडे वल्लों गाइकी राहीं कमाए रुपिआं दे थब्बे देख के खिड़ उठ्ठदा, पर तुरत ही साडी पहड़ाई दे हो रहे नुकसान नूं सोचदिआं डूंघी चिंता ‘च वी लहि जांदा।
इनही दिनीं ही उस नूं किसे नें पट्टी पहड़ा दित्ती पई इकबाल-रछपाल आपणी पहड़ाई तां दो-चार साल अटक के वी कर सकदे नें, प्रंतू उनहां दीआं छोटीआं उमरां कारन उनहां नूं मिळ रही अंतां दी शोहरत शाइद बहुता चिर जीवत नां रहि सके। इस लई चोटी ‘ते पहुंची इनहां दी मकबूलीअत दा आरथिक लाहा लै लैणा चाहीदा है। बापू कहे मैं मुंडिआं नूं पहड़ा-लिखा के वड्डे अफ़सर बणाउण दा सुपना पाळी बैठा आं, पर दस्सण वाळे नें इह चकूंधर वी छड्ड दित्ती पई सकूलां ‘च पहड़ाउण दी थां मुंडिआं नूं प्राईवेट ही ‘बुध्धीमानी’ ते ‘गिआनी’ करा के ‘लुकवीआं गळीआं’ राहीं बी ए करन वल्ल वधाइआ जा सकदा है। फ़ैसला होइआ कि दो तिंन सालां लई सकूल तिआग के गाइकी लई धड़ा-धड़ आ रही बुक्किंग दा लाभ उठाअ लिआ जावे ते नाळ दी नाळ ‘बुध्धीमानी’ दीआं किताबां पहड़ के ‘गिआनी’ पास करन दा रूट अख़तिआर कर लिआ जावे।
मेरे ते रछपाल दे बसतिआं उप्पर धूड़ जंमण लग्गी। सिआही वाळी दवात सुक्कण लग्गी। पैन्नां दीआं निब्बां ख़ामोश हो गईआं। मोगे दे करतार बुक्क डिपो तों बुध्धीमानी दीआं ‘सैकंड-हैंड’ किताबां ख़रीद लईआं गईआं। उनहां दिनां ‘च कारां ऐवें विरलीआं-विरलीआं ते सिरफ़ अमीर टब्बरां दी पहुंच विच्च ही हुंदीआं सन, इस लई गाइकी दे नेड़े-नेड़े दे प्रोगरामां लई असीं साईकलां नूं थापी देंदे, अते दूर दा सफ़र बसां जां रेल-गड्डीआं राहीं करदे। बापू नें हुकम कीता: बसां-रेलां दे सफ़र ‘च विहले बैठण दी थां किताबां पहड़ो; गाइकी दा प्रोगराम तां दिन ‘च वध्ध तों वध्ध तिंन घंटे लई करना हुंदा है, इस लई, अग्गों-पिछ्छों दे समें दौरान, किताबां ‘च गुआचो!
बापू दा नुसख़ा तां धनंतरी सी, पर अपनाउणा एना सौखा नहीं सी। साईकलां दे सफ़र दौरान किताबां पहड़न बारे सोचिआ वी नहीं सी जा सकदा। हरेक रूट ‘ते घंटे, पौणे घंटे दी उडीक बाअद चल्लण वाळीआं बसां आम तौर ‘ते तूड़ी वाळे टरक्क वांग सवारीआं नाळ तूड़ीआं हुंदीआं; बहुती वारी तां बसां दीआं छत्तां नीवीआं होण कारन कई कई मील कुब्बे हो के ही खहड़नां पैंदा। अगर किते भुल्ल-भुलेखे सीट नसीब हो जांदी तां वार वार रुकदी-तुरदी ते सड़क तों आसे-पासे बुरक मारदी बस दे डिक्क-डोलिआं नाळ किताबां, हत्थां ‘चों खिसक के, पैरां ‘च जा डिगदीआं। अकसर ही कुझ्झ कु मील दे सफ़र बाअद ही ऊंघ आउण लग्ग जांदी ते मत्था अगली सीट दी ढोअ नाळ जा वजदा। गाइकी दे बहुते प्रोगराम बठिंडे ज़िल्हे दे टिब्बिआं ‘च दूर-दुरेडे खिंडे पिंडां ‘चों आउंदे। असीं बठिंडे तों दूर किसे सटेशन ‘ते उत्तरदे जित्थों अग्गे पिंड ‘च जाण लई साडे मेज़बानां वल्लों साडे लई ऊठ भेजे हुंदे। ऊठां दीआं काठीआं ‘ते टुंगे, रेते अते टिब्बिआं दा कई कई कोहां दा रसता मापदे, असीं टिकाणे पहुंचदे ते ढाई-तिंन घंटे लंमां गाइकी दा प्रोगराम कर के, अव्वल तां रात नूं ही अगली मंज़िल वल्ल चाले पा दिंदे ते जां फिर अगली सवेर दे सूरज चहड़दे नूं ऊठां राहीं कई मीलां तैअ करके वापिस रेलवे सटशन ‘ते आ सिर कढदे। इस लई कुझ्झ कु दिनां ‘च ही बुध्धीमानी दीआं किताबां, चमड़े दे बैग़ां ‘च पक्के तौर ‘ते सौं गईआं।
बुक्किंग दी झड़ी एनी भरवीं लग्गण लग्ग पई कि हफ़ते दा ऐवें इक्क-अध्धा दिन ही ख़ाली रहिंदा। अज्ज जे कोटकपूरे दे किसे पिंड ‘च गाइकी हो रही हुंदी तां अगले दिन बरनाळे दे आस-पास ते उस तों अगलेरे दिन फ़ीरोज़पुर दी वख्खी ‘च। ख़ानाबदोशी दे इस जीवन ‘च सफ़र ही सफ़र सी।। बैग़ां ‘च वध्ध तों वध्ध तिंन कुड़ते-पजामे ही समाउंदे सन, इस लई इक्को ही कुड़ता उदों तीक सरीर नूं अलविदा नां कहिंदा जद तीक मैळ उस दे कालरां ‘चों दुहाईआं पाउण नां लग्ग जांदी। कई वार दो दो हफ़ते पिंड जाण दी फ़ुरसत नां मिळदी, ते बेबे काळजा फड़ के सानूं उडीकदी रहिंदी।
अकसर ही रात दा विसराम बठिंडे करना पैंदा। उत्थे रेलवे सटेशन दे नेड़े ही, इक्क ढाबे उप्परले इक्क विशाल चौबारे ‘च ‘हिंमत’ नाम दा विअकती इक्क सरां चलाउंदा सी। छोटी उमर ‘च ही किर गए सारिआं दंदां वाळे, अध्धखड़ उमर वाळे इस बाणीएं नें इस वड्ड-अकारी चौबारे नूं, पलाई दीआं चादरां नाळ वीह-बाई निक्के निक्के कैबनां विच्च वंड के उनहां ‘च इक्क, इक्क मंजा डहिआ होइआ सी। कैबनां उप्पर छत्तां दी अणहोंद कारन चौबारे दीआं छत्तां नाळ लमकदे वड्डे-वड्डे फरां वाळे तिंन, चार मुद्दत-पुराणे पख्खे कैबनां ‘च ठहिरे मुसाफ़रां नूं हवा देण दे नाळ खड़क्क खड़क्क दी अवाज़ वी सुणाउंदे सन। कैबिनां विचकारली पलाई एनी महीन सी कि नाळ दे कैबिन ‘च सुत्ते मुसाफ़र दा साह वी साफ़ सुणाई देंदा सी। गरमीआं दे दिनीं उप्पर लैण लई मैळीआं-कुचैळीआं चादरां मिळदीआं ते सरदीआं नूं फटे-पुराणे कंबळ। चौबारे दे अंदर ही इक्क नुक्करे कैबिन उसार के छे, सत्त चुल्हानुमा टट्टीआं बणाईआं होईआं सन जिनहां विचों उठ्ठदी, मळमूतर दी दुरगंध, सारे चौबारे विच्च फैली हुंदी। हिंमत कैबिन दा किराइआ पंज रुपए फी मुसाफ़िर झाड़दा सी, प्रंतू असीं किउंकि इक्क तां हर हफ़ते, दो-हफ़ते बाअद उस दी सरां ‘च आउण वाळे उस दे बाकाइदा गाहक बण गए सां, ते दूसरा असीं तिंनें दो जां तिंन मंजिआं दी थां इक्को उत्ते ही इक्क-दूजे ‘च घुसड़ के सौण गिझ्झ गए सां, इस लई सानूं तिंनां नूं उह इक्को मंजे वाळा कैबिन पंदरां दी बजाए दस रुपैआं ‘च ही दे देंदा सी।
इस साल सिआळो-सिआळ शादीआं दे समागमां अते धारमिक दीवानां ‘च गाइकी करदिआं असीं रुग्गां दे रुग्ग पैसा कमा लिआ। गहिणे दे प्रोनोटां ‘च लिपटी रहि गई ज़मीन ‘चों अध्ध-पचध्ध भोर के बापू दी मुठ्ठी ‘च कर दित्ती गई। अपरैल मई ‘च पेंडू लोक कणकां दी वढाई ते गहाई रुझ्झे होण कारन गाइकी दा कंम मठ्ठा हो गिआ, पर जून चहड़दिआं ही विआहां दा ज़ोर साउण दीआं घटावां वांग आ चहड़िआ। सारा जून, जुलाई ते अगसत गाइकी दी चल्ल-सो-चल्ल रही: अधिओं बहुतीआं तारीख़ां दो दो महीने पहिलां ही बुक्क हो चुक्कीआं हुंदीआं। जित्थे वी गाइकी करनी हुंदी, ओथे नेड़े तेड़े दे पिंडां ‘चों आए हज़ार हज़ार लोकां दा इकठ्ठ होइआ हुंदा। स्रोते टिकटिकी ला के साडी गाइकी सुणदे। नोट वरहदे। बल्ले बल्ले हुंदी। गाइकी दे सैशन दे ख़ातमे ‘ते साडे उदाळे प्रसंसकां दा झुरमट बझ्झ जांदा। रात नूं साडे उतारे वाळे घर ‘च साडे लई मुरग़े रिझदे ते बोतलां दे डट्ट कड़क्क कड़क्क करदे।
गाइकी दे अमुक्क सफ़र दे सिट्टे वजों, पहड़ाई-लिखाई ‘च मेरा शौक लुड़क के रहि गिआ। ‘बुध्धीमानी’ दीआं किताबां बैगां ‘चों छाळां मार के रेडीओ वाळी बैठक ‘च बणी अलमारी ‘च जा बिराजीआं।
इनही दिनीं ही बापू दे दिमाग़ ‘च इक्क नवां ई ख़िआल मंडराउण लग्गा: अख़े पासपोरट बणवाओ ते सिंघापुर मलेशीआ निक्कळ जाओ! ओथे कोई ढाडी-कवीशर कदे नहीं जांदा; इस लई ओथे दे पंजाबीआं नूं गाइकी दी डाढी भुख्ख होवेगी। जे तुसीं ओथे चले गए, ओथों दे पंजाबी तुहाडी कवीशरी सुण के तुहाडीआं जेबां भर देणगे।
बलवंत नें इसे साल जदों गाइकी करदिआं, करदिआं बी ए दी डिगरी वी हासल कर लई तां बापू गद-गद होइआ फिरे किउंकि उनहां वकतां ‘च साडे उदाळे-पदाळे दे पिंडां ‘च बी ए दा डिगरी होलडर कोई टावां-टावां ही होवेगा। बलवंत कोळ हुण दो रसते सन: इक्क तां इह कि मोगे दे डी ऐम कालज ‘चों टीचिंग दी डिगरी (बी टी) लै के किते अधिआपक लग्ग जावे, ते दूसरा इह कि दूर-दूर फैली साडे कवीशरी जत्थे दी प्रसिध्धी दा लाहा लैण लई गाइकी दा कंम ही चलाई जावे। बी टी टीचर दी महीने दी तनखाह ओदों सौ, सवा-कु सौ रुपए होवेगी, प्रंतू एने पैसे तां गाइकी राहीं असीं इक्क दिन ‘च ही कमा लैंदे सां।
अकतूबर 1962 ‘च जदों चीन नें भारत उप्पर हमला कीता, मैं उमर दे सतहारवें वरहे दा पहिला अध्ध पूरा कर लिआ सी। कत्ते दी बिजाई ज़ोरां ‘ते होण कारन, पेंडू लोक गळ-गळ तीक कंम विच्च रुझ्झे होए सन। गाइकी वल्लों बिलकुल विहले होण कर के मैं ते रछपाल आपणे घर ही होइआ करदे सां। असीं सवेरे उठ्ठदे ते चुल्हे उप्पर पतीले ‘च चाह बणा रही बेबे दे साहमणे बैठ जांदे। बेबे नाशते दे पराउठिआं लई आटा गुंनहदी ते, ताज़ी कढ्ढी मख्खणी, दहीं वाळे कटोरिआं ‘च सुट्टके साडे अगाड़ी रख्ख दिंदी। मैं अते, अठ्ठवीं जमात ‘चों हटाइआ रछपाल, दिन भर चारा वढ्ढण-कुतरन, मझ्झां नुहाउण, संनहीआं करन अते गोहा हटाउण वरगे निक्के-मोटे कंमां ‘च रुझ्झे रहिंदे। कदे कदे चाह-गुड़, खंड ते दाळां-मसाले आदिक ख़रीदण लई इक्को साईकल ‘ते असीं मोगे शहिर नूं निक्कळ जांदे। विहले समें ‘च खुत्ती उदाळे बांटिआं नाळ खेड छड्डदे। लुधिआणे ज़िले दे पिंड बाड़ेवाल दा वसनीक, मेरी वड्डी भरजाई दा भरा, मासटर भरपूर सिंघ इनही दिनीं किताबां दा झोळा भर के साडे पिंड आ बिराजिआ। उह नौकरी करन दे नाळ नाळ प्राईवेटली बी ए दी अंगरेज़ी अते हिसटरी दे पेपरां दी तिआरी कर रिहा सी। उह सवख़ते उठ्ठदा, ते नहा-धो के, दाहड़ी दे हेठले पासिओं कंनां कोळ दी सिर वल्ल नूं जांदी इक्क डोरी दी गंढ सिर दे ऐन विचाळे दे देंदा। फिर उह आपणे झोळे ‘चों लोहे दी इक्क पतली जिही किल्ली (बाज) कढदा जिस दी सलीकेदार मद्दद नाळ, उह आपणी दाहड़ी नूं डोरी दे हेठ थुंन लैंदा। दुपहिर होण तीक उह किताबां-कापीआं ‘च रुझ्झिआ रहिंदा।
दुपहिर दी रोटी खा के उह घंटे कु लई बिसतरे दे गळ लग्ग जांदा। सूरज दे असतण तों घंटा कु पहिलां साडी भरजाई दा इह भरा मैनूं ते रछपाल नूं नाळ लै के साडे खेत वल्ल नूं निक्कळ तुरदा। खेत ‘च एधर औधर गेड़े कढ्ढण तों बाअद, मुड़दे वकत असीं अगली सवेर लई सारे टब्बर वासते किक्करां तों दातणां वी लाह लिआउंदे।
शाम दा रंग सांवळा हुंदिआं ही उह बापू दी शराब दीआं बोतलां वाळी अलमारी नाळ गुफ़तगू कर के इक्क बोतल उठाअ लिआउंदा। पहिला हाड़ा घुट्ट, घुट्ट कर के निघारन तों बाअद उह मैनूं ते रछपाल नूं कवीशरी सुणाउण लई आखदा। असीं तूंबी नूं जगा लैंदे, ते शाहणी कौलां, मिरज़ा, जां कोई होर किस्सा छोह लैंदे। असीं गाइकी करदे तां उस दीआं मोटे शीशिआ वाळीआं ऐनकां दे पिछवाड़िओं उस दीआं अख्खां ‘च सरूर टपकण लगदा। इक्क-दूजी ‘च पूरी तरहां इक्कसार होईआं आवाज़ां ‘च जदों असीं लंमी हेक लाउंदे तां उह ‘बहुत ख़ूब! बहुत ख़ूब’ आख के आपणा सज्जा हत्थ साडे वल्ल वधाअ देंदा। तीजे हाड़े दे मुक्कण वेळे उस दीआं अख्खां ‘च अत्थरू टपक उठ्ठदे।
इक्क दिन जदों असीं खेत गेड़ा मार रहे सां तां भरपूर सिंघ कहिण लग्गा: ओए मुंडिओ, तुसीं गाउंदे तां वधीआ ओं, पर … सकूल किओं छड्ड ’ता?
-बापू जी कहिंदे ऐ बई सकूल दा कोई बहुता फ़ाइदा नी … तुसीं सिंघापुर मलेशीआ चले जाओ ते रज्ज के पैसे कमाओ, साडा जवाब सी। –कहिंदे ओथों अग्गे इंगलैंड नूं निक्कळ जाइओ।
-पर … सिंघापुर मलेशीआ तुसीं सारी उमर तां नी गाई जाओंगे … पहिली गल्ल तां सिंघापुर मलेशीआ जाणा ई औखै, ते इंगलैंड पहुंचणा तां ओदूं वी मुहाल ऐ … नाळे जे पहड़ाई-लिखाई पल्ले नां होई तां इंगलैंड ‘च सारी उमर मज़दूरी ही करोंगे … जां वध्ध तों वध्ध किसे गुरदवारे ‘च ग्रंथी बण के वाजे वजाई जावोंगे …
असीं चुप्प सां।
-मैं तुहानूं दस्सां इक्क गल्ल? मासटर भरपूर सिंघ संजीदा हुंदिआं बोलिआ। –अज्ज तां तुसीं निआणे ओं … भोळे-भाळे ते मसूम जिहे जापदे नें तुहाडे चिहरे … इस लई लोक तुहानूं हत्थां ‘ते उठाई फिरदे नें … पर जदों तुसीं 19-20 साल तों टप्प गए तां अज्ज वाळी शोहरत काइम नइहीं रहिणी … हो सकदै ओदों नूं तुहाडे वरगा ई कोई नवां गवई्ईआ उठ्ठ खहड़े … लोकां दी फ़ितरत ऐ बई इह नवीं चीज़ नूं टुट्ट के पैंदे ऐ … हो सकदै कोई नवां गाइक हूंझा ई फेर देवे जिवें तुसीं निक्किआं निक्किआं नें वड्डे वड्डे गाइकां नूं पछाड़ दित्तै … पर जे पहड़ाई छड्ड दित्ती तां की करोंगे उस वकत जदों तुहाडी गाइकी दा कंम उक्का ई मठ्ठा पै गिआ? खेती करन जोगे रहिजोंगे … की पिऐ खेती ‘च … मिट्टी नाळ मिट्टी होण तों सिवा?
-बाई जी सानूं तां पता नी … सानूं तां बापू जी नें हटाइऐ पहड़नों …
-मैं करूंगा मासड़ जी (बापू जी) नाळ गल्ल तुहाडी हाज़री ‘च ई … तुसीं वी अखिओ बई असीं तां पहड़न लग्गणै।
शाम नूं बापू जी ते बलवंत वी आ धमके। मैं ते रछपाल आंडे उबाळ के उनहां दे छिलके उतारन लग्गे। कुक्कड़ दी ‘किआको-किआको’ कराउण तों बाअद, बलवंत पतीले ‘च कड़छी मार रिहा सी। बेबे कुक्कड़ दे खंभ ते चमड़ी समेट रही सी। बापू नें आपणे लई ते मासटर भरपूर लई दो गलासां ‘च रंगीनीं उलद्द दित्ती। सानूं पाणी दी गड़वी लिआउण दा हुकम होइआ। बठिंडे ज़िल्हे ‘च पैंदे मंडी कलां पिंड दा, बापू दा नवां सजिआ चेला, करतार गिआनी, ओस दिन आपणे इक्क होर साथी, गुरदेव सिंघ राम निवासीए नूं, बापू दे ‘चरनीं’ लुआउण लई आइआ होइआ सी। गलास ख़ाली होण तों बाअद बापू दीआं अख्खां ‘च जिओं ही गुलाबी सुरमा टपकण लग्गा, बापू, गिआनी करतार वल्लीं, टीरीआ-अंदाज़ ‘च झाकिआ। –हो जे फिर ‘चहुं कु दिनां दा मेला’, बापू बुल्ह संगोड़ के बोलिआ। गिआनी गळा साफ़ करन लई खंघूरिआ ते अगले ही पल आपणा खब्बा हत्थ आपणी छाती ‘ते टिका के अते सज्जे हत्थ नूं हवा हवाले कर के उस नें ‘होअअअअअअ’ दी लंमी हेक लगा दित्ती। उस दी कड़कदी आवाज़ साडे घर दीआं कच्चीआं कंधां दे लिओड़ उतारन लग्गी: उठ्ठ जाग मुसाफ़िर तूं, होई भोर नगारे वज्जे/ अज्ज करना अब्ब करला, करना कल्ल्ह सो करलै अज्जे
मैं हाले वी चुल्हे कोळ बैठा सां। करतार दा लंमेरी हेक ‘च लाइआ ‘होअअअअ’ उभ्भरदिआं ही मेरे कालजे ‘च तितलीआं उड्डण लग्ग पईआं सन, ते कड़छी बलवंत दे हत्थों लुटक के पतीले दे हवाले हो गई सी। करतार अजे आपणी पंगती दे अध्ध ‘च ही सी कि मैं ते बलवंत चुल्ल्हे कोळों उठ्ठ के विहड़े ‘च लाई बापू पारस दी महिफ़ल कोळ जा खलोते। करतार नें जिओं ही आपणीआं दो सतरां मुकाईआं, मैं ते बलवंत नें इक्क दूजे वल्ल झाक के अगलीआं सतरां उठाअ लईआं: ग़फ़लत विच्च बीत गिआ, मुड़ के हत्थ नी आउणा वेला/ है आउण-जाण बणिआं, दुनीआं चहुं कु दिनां दा मेला।
रछपाल नें करद नाल फाड़ीआं कीते आंडिआं नूं पलेट ‘च चिण के दो मंजिआं विचकार, सिर ‘ते बोतल अते गलास चुक्की खलोते मेज़ ‘ते टिकाअ दित्ता। दो-दो सतरां गाउंदे मैं, बलवंत ते करतार, छंद नूं सिख़र वल्ल नूं वधाउण लग्गे। हाले असीं छंद दे अध्ध-विचकार ही पहुंचे सां कि सरूर विच्च आए बापू दे दोवें हत्थ सज्जीआं-खब्बीआं कछ्छां ‘च जा बिराजे ते उह मोढिआं नूं उताहां नूं अगास के आपणे सिर नूं खब्बे-सज्जे हिलाउण लग्गा। छंद दीआं अख़ीरलीआं दो सतरां गाउण वेळे करतार, बलवंत अते मेरीआं आवाज़ां पाणी ‘च पाणी वांग घुळ गईआं। एने नूं रछपाल कमरे ‘चों ढड्डां ते तूंबी चुक्क लिआइआ। तूंबी तुणकी ते ढड्डां हिणकिण लग्गीआं। पलां ‘च ही साडे विहड़े ‘च छपार दा मेला उत्तर आइआ। साडिआं गळिआं ‘चों इक्क तों दूजी आईटम किरदी गई ते मासटर भरपूर सिंघ वार वार ‘वाह! वाह!’ करदा गिआ।
-रोटी खा लो हुण, चुल्हे कोळों बेबे दी अवाज़ आई
-खाने आं मासी जी, मासटर भरपूर बोलिआ। –पहिलां मैं मासड़ जी नाळ इक्क गल्ल करनी ऐं।
भरपूर दा जवाब सुणदिआं बापू नें आपणी धौण नूं झटका मारिआ अते आपणीआं गड़ूंद होईआं अख्खां भरपूर दे चिहरे ‘ते गड्ड दित्तीआं। –सुख तां है, मासटर जी? बापू बुड़बुड़ाइआ।
-सुख ई ऐ, भरपूर संजीदा लहिजे ‘च बोलिआ। –मैनूं इकबाल ते रछपाल दा फिकर लग्गिआ होइऐ … बलवंत तां बी ए कर गिऐ, पर इह दोवें तुसीं सकूलों किओं हटाअ लए नें?
बापू दे दंदां दे पिछवाड़े बरफ़ जंमण लग्गी। तूंबी सहिम गई। ढड्डां सुंगड़ के झोळे ‘च दड़ गईआं। बापू दीआं अख्खां अहिल्ल हो गईआं।
-बस्स हटा ले, लंमी हो गई चुप्प नूं त्रेड़ण लई बापू बुड़बुड़ाइआ।
-मेरे ख़िआल ‘च इह कोई चंगा फ़ैसला नहीं, मासटर भरपूर रुसेवें अंदाज़ ‘च बोलिआ। –ठीक ऐ अज्ज मोटी कमाई कर के घर दा मूंह-मुहांदरा बदल सुट्टिऐ इनहां नें, पर मुंडिआं दा फ़िऊचर की ऐ गाइकी ‘च?
-मैनूं किसे नें दि्िसऐ पई ‘बुध्धीमानी’ …
-ओ छड्डे परहे मासड़ जी, बापू दे वाक नूं अध्ध-विचाळिओं कट्टदिआं भरपूर खिझ के बोलिआ। –बुध्धीमानीआं गिआनीआं तां उमरों टप्पे विअकतीआं दा रूट ऐ … इनहां दोहां नूं कल्ल तों सकूल घल्लण लग्गो …
-ठीक ऐ बापू जी, बलवंत मिआंकिआ। –मेरा वी इही ख़िआल ऐ बई मैं आह करतार ते गुरदेव नूं नाळ ला के दो तिंन साल जत्था चला लैनै, ते आपां इकबाल रछपाल नूं गाइकी तों छुट्टी कर देईए
अगली सवेर चाह दी गड़वी मेज़ तों उठाउंदिआं भरपूर नें साडे सकूल जाण दी गल्ल फेर छोह लई। बापू नें खीसे ‘च हत्थ मारिआ ते रुमाल ‘च लपेटी नोटां दी थब्बी ‘चों दस-दस दे दो नोट भरपूर वल्ल वधाअ दित्ते।
-इह काहदे लई, हैरान होइआ भरपूर बोलिआ।
-इह तेरे लई … इकबाल नूं अज्ज मोगे लै जा ते दसवीं दीआं किताबां ख़रीद दे … कल्ल्ह नूं इहनूं बुट्टर हाई सकूल ‘च दाख़ल करा देवीं …
-सकूल वाळिआं नें हुण इकबाल नूं दसवीं ‘च लैणा नइहीं … इहनूं हुण प्राईवेट ई पहड़ना पैणै ते प्राईवेट कैंडीडेट दे तौर ‘ते ई दाख़ला घल्लणा पैणै …
-फिर एहनूं पहड़ाऊ कौण? बापू नें सवालीआ नज़रां भरपूर मासटर दे मत्थे ‘च गड्ड दित्तीआं।
-अंगरेज़ी ते हिसाब मैं पहड़ादूं … बाकी मज़मूनां दीआं गाईडां नाळ कंम सर जू …
उसे दिन रछपाल नूं पिंड वाळे सकूल ‘च अठ्ठवीं विच्च बिठाअ दित्ता गिआ।
भरपूर मैनूं सूरज दे उठ्ठण तों ढेर पहिलां उठाउंदा ते अंगरेज़ी पहड़ाउंदा। उह मैनूं मोगिओं लिआंदीआं गाईडां (जिंनहां ‘च सरल भाशा विच्च दसवीं दे हर मज़मून लई सवाल अते जवाब दित्ते होए सन) पहड़न लई आखदा ते मैं उस तों उनहां सवालां-जवाबां दी विआखिआ समझ लैंदा जिहड़े मेरे दिमाग़ दे रेडार विच्च फ़सण तों बग़ावती होए हुंदे। मेरे लई सभ तों वड्डी चुणाउती हिसाब दे दो पेपर सन। मासटर भरपूर मैनूं अलजबरा समझाउण दी लख्ख कोशिश करदा प्रंतू अलजबरे दे फ़ारमूले मेरे लई कीड़िआं दा भौण हो निब्बड़दे। कोई किधर निक्कळ जांदा ते कोई किधरे। मैं इक्क दी शनाख़त करन लगदा तां दूसरे दी भुल्ल जांदा।
इमतिहान तों डेढ कु महीना पहिलां भरपूर नें मेरी वख्ख-वख्ख मज़मूनां उप्पर पकड़ दा ग़ैर-रसमीं लेखा-जोखा कीता। अंगरेज़ी दीआं कहाणीआं नूं घोटा सुण के उस दे चिहरे ‘ते खेड़ा टपकण लग्गा। समाजक दे सवालां दे जुआब मेरे बुल्ल्हां ‘चों नळके दे पाणी वांग गिड़न लग्गे। हिसाब दे सवालां दे उत्तरां ‘च काणों देख के उह उदास हो गिआ। कहिण लग्गा: बाकी सभ तां ठीक लगदै … पर हिसाब दा कंम ढिल्ला ऐ … जे हिसाब ‘चों फेल्ह हो गिआ तां समझ लै सारिआं ‘चों ई फेल्ह … पास होण लई तैनूं हिसाब दे दोहां पेपरां दा जोड़ 66 फी सदी लैणा पैणै … पहिला पेपर सारा ई गणित दा हुंदै यानी कि अरिथमैटिक … ते दूसरे ‘च अध्धी जीआमैटरी ते अध्धा ऐलजबरा …
-पर बाई जी, मैं उदास हो के बोलिआ, ऐलजबरा तां मेरे समझ ‘च ई नी पैंदा …
-जे तूं पास होणै हिसाब ‘चों फिर तूं सारा ज़ोर अरिथमैटिक ते जीआमैटरी ‘ते ला दे … जिवें तेरी अरिथमैटिक ‘ते पकड़ चंगी ऐ, तूं सौ ‘चों पंजाह नंबर नी छडदा … जीआमैटरी ‘चों जे तूं पंजाहां ‘चों सोलां नंबर वी लै जें तां कुल्ल जोड़ 66 हो जावेगा, ते तूं पास!
अगले दिन तों मेरे चाबी वाळे कलाक दा अलारम सवेरे पंज, साढे पंज दी बजाए, तड़किओं तिंन वजे कुड़कण लग्गा। जीआमैटरी ते अरिथमैटिक मेरे लई नित्तनेम बण के खुल्ह जांदे। दिनां ‘च ही जीआमैटरी दी सारी किताब मेरे पोटिआं ‘ते विछ गई। सुपनिआं विच्च वी त्रिकोणां, चहु-भुजीआं ते थीओरमां तैरन लग्गीआं। दिनें अंगरेज़ी नूं घोटे लगदे ते साइंस दे सवालां नाळ मत्था लग्गा रहिंदा। जदों नूं पेपरां दे वकत नें मेरे मत्थे नूं ठुंगेरिआ, अंगरेज़ी दे दस साले पेपर मेरी जीभ दे उदाळे लिपटे पए सन।
उनहीं दिनीं दसवीं, यानी मैटरिकूलेशन, दा इमतिहान पंजाब यूनीवरसिटी लिआ करदी सी किउंकि अज्ज वाळा पंजाब सिख्खिआ बोरड हाले होंद विच्च नहीं सी आइआ। दसवीं दा रीज़लट वी अंगरेज़ी दे अख़बार द ट्रिबिऊन विच्च छपिआ करदा सी। आख़री परचे तों डेढ के महीने बाअद मैनूं रीज़लट दी उडीक सताउण लग्ग पई। मैं हर रोज़ सवरे साईकल चुक्कदा ते मोगे अख़बारां वाळी दुकान ‘ते जा धमकदा। आख़िर उह दिन वी आ गिआ जिस नूं मैं बड़े ही सहिम पर बड़ी ही तीबरता नाळ उडीक रिहा सां। अख़बार ख़रीदिआ, फरोळिआ, ते घर लै आंदा। चाईं-चाईं बापू जी दे बैग़ विच्चों इक्क पोसटकारड कढ्ढिआ ते मासटर भरपूर नूं चिठ्ठी लिखी: सतिकारयोग वीर जी, तुहाडी अशीरवाद अते हल्लाशेरी नाळ मैं मिहनत कीती। अज्ज रीज़लट आ गिआ है, अते मैं पास हो गिआ हां। डिवियन वी सैकंड आई है। बापू जी नें अग्गों कालज विच्च पहड़न दी सहिमती दे दित्ती है!

