मई 02, 2025

writingDetail.created_by
By: बलदेव सिंघ धालीवाल

2016 दी पंजाबी कहाणी: पंजाबी कहाणी विच मुद्दामुखी गलपी वारतक वल्ल वधण दा रुझान

इस गल्ल तों कोई वी इनकारी नहीं हो सकदा कि हरेक साहितक किरत किसे मुद्दा-विशेश दी बुनिआद उत्ते उसारी गई हुंदी है। इसे तरहां कोई वी रचना आपणे समें-सथान दे विचारधारक सरोकारां तों मुकत नहीं हो सकदी। पर इनहां दोवां गल्लां उत्ते लोड़ों वध्ध बल दे के कई वार इह धारना वी उभारी जांदी रही है कि क्रांती लई साहित नूं इक हथिआर वांग इसतेमाल कीता जाणा चाहीदा है। साहित, विशेश करके गलप, दी अजिहे मंतवां लई वरतों दी धारना आपणे अंतिम अरथां विच साहित दी साहितकता नूं ठेस पहुंचाउण वाला कारज हो निब्बड़दी है। अजिहा वापरन नाल साहित वी कला-रूप होण दी थां समाज विगिआन जिहा कोई गिआनातमक अनुशाशन बणन दी प्रकिरिआ विच पै जांदा है अते पाठक दी संवेदना नूं टुंब सकण दी ऊरजा तों वांझा होण लगदा है। इस वरहे दी पंजाबी कहाणी पहड़दिआं मैनूं जापदा रिहा कि इह रुझान इत्थे, विशेश करके दलित कहाणी विच, वी नज़र आउण लग्ग पिआ है।

आपणी धारना दी पुशटी लई इक कहाणी दी मिसाल नाल गल्ल शुरू करदा हां। चौथे पड़ाअ दे सथापत कहाणीकार भगवंत रसूलपुरी दी कहाणी ‘धूड़’ (हुण, सतंबर-दसंबर) पंजाब विच दलित समाज (“चमाड़ल्ही”) दी हाशीआक्रित होंद दे मुद्दे नूं आधार बणा के लिखी गई है। कहाणी दा मुख्ख पातर मेलू आपणे परिवार नूं पालण लई आले-दुआले दे मरे पशूआं नूं चुक्कण दी वगार करदा है। उसदे इस धंदे नूं उस वकत संकट विआपदा है जदों पिंड दे मुहतबर, सरपंच पवित्तर सिंघ संधू नाल राजसी कशमकश तों बाअद हड्डारोड़ी नूं ठेके उत्ते देण दा मता पास कर दित्ता जांदा है। सिट्टे वजों इस आरथक सट्ट नाल मेलू दा परिवार गुरबत दी धूड़ विच गुआचण लगदा है। जाती-जमाती समाज दीआं समूह फेटां झल्लण दे बावजूद भावें मेलू आपणी मानवीअता अते जुझारू चेतना बचाई रख्खण दे उपराले करदा है पर उसदी मुकती दा सुपना नेड़ भविख्ख विच पूरा हुंदा नज़र नहीं आउंदा। बिनां शक्क मुद्दा वी बहुत अहिम है अते उस सबंधी जाणकारी भरपूर वेरविआं दी वी कहाणी विच कमी नहीं पर कहाणी विच्चों ‘कहाणी’ गाइब है। मुद्दे नूं ढुक्कवें गलप-बिंब राहीं उभारिआ गिआ हुंदा तां मेलू दा दलित अते शोशित होण दा दरद होर शिद्दत नाल पाठक दी संवेदना दा अंग बण सकदा सी। कहाणी सक्रिपट दी विधी नाल लिखी गई है। निरदेशक राजीव शरमा नें इस कहाणी उत्ते अधारित ‘चंम’ नां दी फ़िलम वी बणाई है। शाइद बाअद विच कहाणीकार नें सक्रिपट नूं ही रता कु होर गलपी छोहां दे के कहाणी दे रूप विच छाप दित्ता होवे। इस नाल कहाणी विच वारतकी तत्तां दा दख़ल वध जांदा है अते कहाणी गलपी वारतक बणन दे राह पै जांदी है।

बहुत ही समरत्थ कहाणीकार जसवीर राणा दी कहाणी ‘मज़ाक दी हद्द नहीं हुंदी’ (कहाणी धारा, जनवरी-मारच) इक अहिम मुद्दे यानी बौणे विअकतीआं प्रती साडे समाज दे नज़रीए नूं आपणा कथा-वसतू बणाउंदी है। कथा-1, कथा-2 अते कथा-3 दे रूप विच इह कहाणी इक पासे कुदरती तौर ’ते बौणे-बौणीआं अते दूजे पासे आपणे कारज-विहार करके बौणे विअकतीआं दा बिरतांत पेश करदी है। राणा बिरतांतकारी दे हुनर दा माहिर है पर कहाणी विच मुद्दा इंना भारू हो जांदा है कि पातर आपणे कारज-विहार विच सुतंतर नहीं रहिण दित्ते जांदे। इसदे उलट पातर, लेखक दी मन-इछ्छित दिशा अनुसार चल्लण लगदे हन। इसे करके पातर आपणी निज्जी पछाण अनुकूल विचरन दी थां चिंतन दी भाशा विच प्रतीकरम देण लगदे हन। कहाणी विच बौणिआं दी सथिती बारे वाकफ़ी तां भरपूर मातरा विच है पर उनहां दे अंदरला संसार प्रमाणिक गलप बिंब राहीं पेश हुंदा तां कहाणी वधेरे शकतीशाली हो सकदी सी। कहाणी दे तिंने भागां विच्चों लंघदी सांझी कथा-तंद वी कुझ कमज़ोर रहि जांदी है।

इस तरहां दी वरनणमुखी बिरतांतकारी वालीआं पंजाबी कहाणीआं दी इस वरहे काफी वड्डी गिणती वेखण नूं मिली है। अजिहीआं कहाणीआं दे रुझान विच साडे नामवर कहाणीकार वी शामिल हन, जिवें किरपाल कज़ाक (बुत्त-तराश, शबद, जनवरी-मारच), गुरमीत कड़िआलवी (तूं जाह डैडी, हुण, मई-अगसत), अजमेर सिध्धू (दा लैनिनज़ फरौम दा कलोन वैली, हुण, जुलाई-दसंबर), हरभजन सिंघ (क्रांती गीत, दिसहद्दिआं दे आर-पार) आदि। अजिहे वारतकी लछ्छण उनहां कहाणीआं विच वधेरे हन जिनहां विच उत्तम-पुरखी बिरतांतकार इक पातर-विशेश दी भूमिका विच नां आ के, सरबगिआता बिरतांतकार वांग उच्ची सुर विच सूचना दा विसफोट करन दी भूमिका निभाउण लग्ग जांदा है।

वरनणमुखी बिरतांतकारी दे नांह-पख्खी प्रभावां तों पूरी तरहां मुकत पंजाबी कहाणी दी तलाश तां भावें काफी औखा कंम है पर फिर वी कुझ कहाणीआं अजिहीआं प्रापत होईआं हन जिनहां विच मुद्दा, कलातमक गलप बिंब उत्ते भारू नहीं पिआ। मेरी जाचे अजिहीआं कहाणीआं इस साल दा हासिल मंनीआं जा सकदीआं हन अते पंजाबी कहाणी लई इह सही दिशा हो सकदी है।

हरप्रीत सेखा दी कहाणी ‘पंजाबी सूट’ (सिरजणा, अप्रैल-जून) गौरवमई पंजाबी अवचेतन दे इक लुकवें पासार बारे लिखी गई शकतीशाली कहाणी है। इस दी उतम-पुरखी बिरतांतकार औरत कनेडा वासी पंजाबण है जो मजबूरीवस्स वेसवागिरी दे धंदे विच है। आपणे भाईचारे दे अणमनुख्खी विवहार तों तंग आ के उह आपणे इशतिहार विच “नो इंडो-कनेडीअन मैन पलीज़” लिखवा दिंदी है। इक दिन उस नूं अजिहे सनकी गोरे गाहक कोल जाणा पैंदा है जिस दी धी नाल भारती मूल दे अपराधीआं दुआरा बलातकार कीता गिआ हुंदा है। इस दा बदला लैण लई उह गोरा सैकस वरकर नूं बुला के उसदे पंजाबी सूट पुआउंदा अते फिर आपणे हत्थीं उतार के आपणी हिंसक चाहत नूं संतुशट करदा है। पर पंजाबण वेसवा पंजाबी सूट पाउण-लाहुण दी किरिआ तों मुनकर हो जांदी है। कहाणी ‘विरक टच्च’ वाली जुगत नाल इउं पलटे नाल खतम हुंदी है, “अगले दिन मैं आपणे इशतिहार विच्चों उह लाईन कट्ट दित्ती।” कहाणी दी सभ तों वड्डी खूबी इह है कि मैं-मूलक बिरतांतकार दी चरित्तर-उसारी उसदे पातर-विशेश (वेसवा) अनुसार होई है। कहाणी विच परवासी नारी अनुभव दा निवेकला पासार सिरजिआ गिआ है।

सुरिंदर सोहल दी कहाणी ‘सूरज वल्ल वेखदा आदमी’ (पुसतक, दिसहद्दिआं दे आर-पार, विच दरज) इक साकारातमक सोच वाले परवासी पंजाबी प्रकाश दे कारज-विहार राहीं माअनेखेज़ जीवण संघरश दा बिरतांत सिरजदी है। खुदकुशी दे फैसले नूं बदल के ज़िंदगी दा पल्ला फड़न वाला प्रकाश परवासी पंजाबी बंदे दीआं हारां-जित्तां अते निरंतर जद्दोजहिद दा जीवंत प्रतीक बण के उभ्भरदा है। टैकसी डराईवर प्रकाश दा जीवन-फ़लसफ़ा है, “ज़िंदगी वी तां गड्डी वांग ई ऐ, माड़े पासे निगाह कर लओ बंदा निवाण वल्ल चला जांदै, हनहेरे विच चलिआ जांदै, चंगे पासे निगाह कर लओ तां रौशनी वल्ल।” इस कहाणी दी ख़ूबी इह है कि गलपी विवेक सिध्धे कथनां दी थां प्रकाश दे जीवण-विहार राहीं रमज़ बण के उभ्भरदा है।

दीप देविंदर सिंघ दी कहाणी ‘त्रिकाल संधिआ’ (हुण, मई-अगसत) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक अधखड़ उमर दे बंदे दी जिणसी अत्रिपती अते परंपरिक नैतिक मुल्लां दे तणाअ नाल पैदा होई संकट सथिती दा बिरतांत पेश करदी है। बिरतांतकार दी पतनी दी मौत हो जांदी है जिस उपरंत उह मानसिक अते सरीरक तौर ’ते विगोचे दा अहिसास हंढाउंदा है। आपणे इस खलाअ नूं भरन वासते उह इक हमउमर औरत नाल सांझ बणा लैंदा है अते समाजिक प्रवानगी राहीं उसनूं घर वसाउण दा इछुक्क है, पर उसदा जवान मुंडा अते मुटिआर धी विरोध विच आ खहड़दे हन। कहाणी दे अंत उत्ते बिरतांतकार दी सस्स आपणी सहिज सिआणप राहीं संकट दा निवारन करदिआं बिरतांतकार दी इछ्छा-पूरती दा राह खोल्ह दिंदी है। इस कहाणी दी विशेशता इक पासे परिवारक रिशतिआं दी विआकरन समझण विच है अते दूजे पासे माझी रंगण वाली अजिही सज्जरी, प्रमाणिक अते महड़कवीं गलपी भाशा दी वरतों विच है जो पातरां दे जज़बिआं नूं भलीभांत समूरत करदी जांदी है।

परगट सतौज दी कहाणी ‘लव सटोरी विच गरीबी दा मसला’ (कहाणी धारा, अप्रैल-जून) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार दे रूप विच बलवंत दे गुरबत दी भेट चहड़े पिआर दे सुपने दी कहाणी है। बलवंत “दिहाड़ी करन वाला सुनिआरां” दा मुंडा है। सथितीआं वस्स पहड़ाई अधवाटे छड्डणी पैंदी है। आपणी मिहनत नाल कमाई करके विधवा मां दा आसरा बणना चाहुंदा है पर कैंसर दी बिमारी ज़िंदगी दे सभ राह बंद कर दिंदी है। अल्ल्हड़ उमरे बलवंत नें जिसनूं चाहिआ सी उह किधरे होर विआही जांदी है पर उह बच्चिआं दी मां बण के वी दिल दे किसे कोने विच अजे बलवंत लई रीण-मातर पिआर सांभी बैठी है, जिसदा प्रगटावा उह बिमार बलवंत दे मत्थे उत्ते हत्थ रख्ख के, उस दी पीड़ हर के, करदी है। सतौज कोल मालवे दे पेंडू जन-जीवण दा प्रमाणिक अनुभव है जिस दे कारण उह पातरां नूं असलों जीवंत नुहार नाल चितरदा है। साद-मुरादे पेंडू मुंडे-कुड़ी दे पिआर दी मासूमीअत अते उस नाल वर मेचदी तरल अते सांसक्रितक रंगण वाली गलपी भाशा पाठक नूं धुर अंदर तक्क टुंबण वाली है।

बलदेव सिंघ ढींडसा दी कहाणी ‘संसक्रिती’ (हुण, मई-अगसत) विच उत्तम-पुरखी बिरतांतकार आपणे दोसत ‘खंडेधार’ दे जीवण-वेरविआं दे हवाले नाल इह तत्थ उभारदा है कि संसक्रिती जहड़ हो चुक्के चिंनहां नाल नहीं संभाली जा सकदी बलकि सुचज्जे संसकारां नाल लबरेज़ विहार राहीं विकसत हुंदी है। पछ्छम दे खुल्ल्हे-डुल्ल्हे विचारां वाले समाज विच रहिण दे बावजूद ‘खंडेधार’ इस गल्ल नाल डूंघे तणाअ विच ग्रसत हो जांदा है कि उसदी धी रुपाली दे पिआर-सबंध हन। रुपाली जदों आपणे विहारक तज़रबिआं दे हवाले नाल तथा-कथित पंजाबी/सिख्ख संसक्रिती दे खोखले पख्खां उत्ते झात पुआउंदी है तां ‘खंडेधार’ संसक्रिती दे सही अरथां नूं महिसूस कर लैंदा है। भावें ढींडसा इस कहाणी विच परवासी वसतू-यथारथ दे अनुकूल भाशाई मुहावरे नूं सिरज सकण तों कुझ असफल रिहा है पर यथारथक चरित्तर-उसारी अते घटना-रहस्स राहीं कथा-रस पैदा करन विच उसने हमेशां वांग कलातमक मिआरां नूं पहिल दित्ती है।

गुरमीत पनाग दी कहाणी ‘मुरगाबीआं’ (दिसहद्दिआं दे आर-पार) (कहाणी धारा, अप्रैल-जून) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार दी विधी राहीं कनेडा दे आदि वासी (नेटिव) लोकां दी हाशीआगत ज़िंदगी दा बिरतांत पेश करदी है। बिरतांतकार आपणी दोसत नाल मिलणी दे सबब्ब नाल उस ‘रिज़रव’ खित्ते दे अंदर दी झलक पेश करदी है जिस विच गोरे शासकां नें आदि वासीआं नूं सुंगेड़ दित्ता है। धौंसवादी अंगरेज़ीकरन दी प्रकिरिआ साहवें आदि वासीआं दे सभिआचार अते भाशा दी होंद बहुत तेज़ी नाल खुरदी जा रही है पर कथा-वेरविआं अनुसार उनहां नें आपणी निवेकली पछाण दी सलामती लई आपणा संघरश अजे छड्डिआ नहीं। मुद्दा अधारित होण करके भावें तत्थमूलक वेरविआं दी वध्ध तों वध्ध भरती दा लालच पूरी तरहां तिआगिआ नहीं जा सकिआ पर आदि वासीआं दी जीवण-शैली दे जीवंत वेरवे अते लोकधाराई चिंनहां दी प्रकारजी वरतों कहाणी नूं अरथवान अते कलातमक बणाउंदी है।

अतरजीत दी कहाणी ‘सेज सुखाली कामनि’ (कुंभ, मई-अगसत) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं सिख्खी दी दिख्ख अते तत्त दे तणाअ विच्चों उसारी गई है। कहाणी दी मुख्ख पातर जसवंत कौर अंम्रितधारी परिवार विच जंमी-पली है अते उसदा विआह वी पूरन गुरसिख्ख अते सरदे-पुज्जदे घर दे लड़के अवतार सिंघ नाल हुंदा है। गुपत रोग नाल पीड़ित होण करके अवतार सिंघ दी सरीरक हालत कोहड़ीआं वरगी हो चुक्की है। अंत उत्ते जसवंत कौर परिवार दे सारे विरोधां दे बावजूद आपणी धी लई उह वर चुणदी है जिहड़ा भावें नीवीं जाती दा है पर कित्ते वजों ओवरसीअर अते सिहत पख्खों तंदरुसत होण करके किसे मुटिआर दी पहिली पसंद हो सकदा है। इस प्रकार जसवंत कौर उमर भर सिख्ख रीत दी थां सिख्खी दे तत्त अनुसार जिउण दी दलेरी विखाउंदी है। कहाणी दी कलातमकता विशे अनुकूल गुरमति दे चिंनहां-मोटिफ़ां राहीं अरथ सिरजणा करन दी कुशलता विच्चों पैदा होई है।

पाकिसतानी पंजाबी कहाणीकार मकसूद साकिब दी कहाणी ‘लूह’ उत्तम-पुरखी बिरतांतकार राहीं मनुख्ख दे पशूकरन दी करूर समस्सिआ नूं पेश करदी है। कहाणी विच तिंन धिरां हन, अदिख्ख सथापती, मध्धवरगी बिरतांतकार अते इक पशूक्रित किरती मनुख्ख। इक अध्ध दिन लई पेकीं गई बीवी दे पिछ्छों तिआर हो के दफ़तर जाणा ही मध्धवरगी बिरतांतकार नूं बहुत वड्डा कशटदाइक कंम जापदा है। पर दफ़तर जांदिआं राह विच उह इक अजिहे मनुख्ख नूं वेखदा है जिहड़ा संढे दी थां बोरीआं दी भरी रेहड़ी खिच्च रिहा है। उसदा पशूक्रित विकरत हुलीआ वेख के तां बिरतांतकार दा जीवण प्रती नज़रीआ ही बदल जांदा है। इह सोचदिआं कि अजिही विवसथा नूं पक्किआं करन विच उस वरगे अफ़सर लोकां दा वी कुझ हत्थ है, उह सवैगिलानी अते अकरोश नाल भर जांदा है। उस दे “साहां विच पंघरे होए लोहे दी लूह वध” जांदी है। कहाणी दी संकेतक बिरतांत दी कथा-विधी अते प्रतीकीकरन दी कथा-जुगत कहाणी नूं कलातमक ते मुल्लवान बणाउंदी है।

कुलवंत गिल्ल दी कहाणी ‘मेरी बुक्कल दे विच चोर’ (हुण, मई-अगसत) उतम-पुरखी बिरतांतकार राहीं अजोके उस थिड़के विअकती दा बिरतांत सिरजदी है जिहड़ा ज़िंदगी दा निरमाता होण दी नाइकतवी भूमिका तों हेठां वल्ल खिसकदा होइआ निसक्रिआ हो के मुकती प्रापत करन दी फैंटसी विच जिउं रिहा है। बिरतांतकार दा दोसत देवमनी कदे क्रांतीकारी सरोकारां वाला नाटकरमी सी पर हौली हौली इक साधवी मां क्रांती दे सूडो कुदरतवाद दा पैरोकार बणके अचेत ही मौत-नुमा मुकती दी चाहत करन लग्ग पैंदा है। इस कहाणी दा भावें कथा-अंश वी मध्धम है अते शैली विच अमूरतता दा दख़ल वी है पर इस दी दारशनिक डूंघाई नाल मनुख्खी विहार नूं समझण दी रुची अते काविक गलपी भाशा दा ढुक्कवां प्रयोग कहाणी नूं विशेश बणाउंदे हन।

मालवा खेतर दे वासी भूपिंदर फौजी दी कहाणी ‘किस मोड़ ते’ (साहितक एकम, जनवरी-मारच) हिंसा दे अजोके समिआं विच गुंम-गुआच गए पिआर दे अहिसास दा बिरतांत पेश करदी है। इस दा उत्तम-पुरखी बिरतांतकार पंजाबी मूल दा फौजी है जो कशमीर दे अती गड़बड़ वाले इलाके विच डिऊटी उत्ते है। उस दी यूनिट नें इक सकूल दी अध्धों वध्ध इमारत उत्ते कबज़ा कर रख्खिआ है। सकूल दी इकलौती मुटिआर अधिआपका सुनीता राणी, जो हिंदू परिवार विच्चों है, नाल फौजी बिरतांतकार नूं इकपासड़ जिहा पिआर हो जांदा है। इक रात अत्तवादी सुनीता दे परिवार दी लुट्ट-मार करदे हन अते सुनीता नूं चुक्क के लै जांदे हन। फौज दी टुकड़ी, जिनहां विच बिरतांतकार वी है, अत्तवादीआं नूं घेर के मुकाबले विच मार दिंदे हन पर उनहां दे कबज़े विच्चों मिली सहिकदी सुनीता दी इंनी खेह-खराबी हो चुक्की है कि उस नूं गोली मार देणा ही भले दा कंम जापदा है। बिरतांतकार लई इह डिऊटी भावें बहुत औखी है पर सुनीता दीआं नज़रां विच्चों आखरी पिआर-सुनेहा पहड़दिआं उह भरे मन नाल उसदी ‘मुकती’ कर दिंदा है। लकीरी बिरतांत वाली इस सरल जिही पिआर कहाणी दी कलातमकता इसदी प्रमाणिक भू-द्रिश सिरजणा अते औरत-मरद सबंधां दे निवेकले अवचेतनी पासार पेश करन विच है। इस कहाणी नूं पहड़दिआं अहिसास हुंदा है कि जंमू-कशमीर दी पंजाबी कहाणी इस तरज़ दे भू-द्रिशां अते अनुभव पासारां दी पेशकारी राहीं आपणी विलख्खण हसती दा बोध करवा सकदी है।

मेरी चोण दीआं उपरोकत प्रमुख्ख कहाणीआं दे नाल नाल कुझ होर दरमिआने दरजे दीआं पहड़नयोग कहाणीआं वी हन, जिवें कोको दा जनम (प्रेम मान, सिरजणा, अप्रैल-जून), मैं मां ... (अजमेर सिध्धू, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), मी-लारड (बलदेव सिंघ ढींडसा, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), विदिआ विचारी तां ... (गुरप्रीत, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), कपाह दीआं ढेरीआं (परवेज़ संधू, कहाणी धारा, जनवरी-मारच), काली कथा (सिमरन धालीवाल, हुण, मई-अगसत), मनी गेम (बलबीर संघेड़ा, कहाणी धारा, जुलाई-सतंबर), वेला कुवेला (दीप देविंदर सिंघ, चिराग, जनवरी-मारच), ज़िंदगी (अतरजीत, प्रवचन, अप्रैल-जून), मणका (रणजीत राही, कुंभ, मई-अगसत), जोगी (जिंदर, हुण, मई-अगसत), कोलाज (सरवण मिनहास, हुण, सतंबर-दसंबर), बसंत रुत्त (निरमल जसवाल, हुण, सतंबर-दसंबर), चिंती चुप्प किउं हो गई (आर.ऐस. राजन, साहितक एकम, जनवरी-मारच), नाड़ां विच जंमिआं ख़ून (जसपाल मानखेड़ा, आबरू, अकतूबर-दसंबर) आदि, पर परचे दीआं सीमावां करके इनहां दी विसथारपूरबक चरचा करन तों गुरेज़ कीता है।

इस साल दी समुच्ची पंजाबी कहाणी नूं पहड़दिआं मेरे जो उभ्भरवें प्रभाव बणे हन उह इस प्रकार हन:

ढाहां पुरसकार बारे इस वरहे वी चुंज-चरचा छिड़ी रही। इसदी मोटी राशी नें पंजाबी गलपकारां दी झाक नूं उतेजित कर दित्ता है। इक-दो प्रमुख्ख विअकतीआं उत्ते अधारित इसदी ‘गुपत’ चोण-प्रकिरिआ बारे शंके पहिलां वांग ही इस वरहे वी उठ्ठदे रहे। जरनैल सिंघ दे कहाणी-संग्रहि ‘काले वरके’ दी चोण नूं तां सभ नें निरविवाद हो के प्रवान कीता पर सिमरन धालीवाल दे कहाणी संग्रहि ‘उस पल’ दी मौलिकता, कलातमक मिआर अते चोण बारे सोशल मीडीआ उत्ते लंमी नांह-पख्खी बहिस छिड़ी रही।

इस साल परवासी पंजाबी कहाणी, विशेश करके उत्तरी अमरीका दी, दा योगदान मुख्ख धारा दी पंजाबी कहाणी नालों वी दो रत्तीआं वध्ध ही रिहा। हरभजन सिंघ, सुरिंदर सोहल अते हरजिंदर पंधेर दुआरा संपादित कहाणी संग्रहि ‘दिसहद्दिआं दे आर-पार’ (अणप्रकाशित कहाणीआं दा संग्रहि) इक वड्डे प्राजैकट वांग कीता गिआ मुल्लवान कारज है। इसे तरहां गहिर-गंभीर कहाणीकार मिंनी गरेवाल दा पंजवां कहाणी-संग्रहि ‘कच्च दीआं कंधां’ वी परवासी पंजाबी कहाणी विच गुणनातमक वाधा करन वाला है। मेजर मांगट दा कहाणी संग्रहि ‘मन मौसम दी रंगत’ इस साल दी इक होर प्रापती है।

भारती पंजाबी कहाणी दे तिंन कु ही उलेखयोग कहाणी-संग्रहि प्रकाशित होए हन, जिवें ‘थैंकस ए लौट पुत्तरा’ (केसरा राम), चंदरमुखी (सुखराज धालीवाल), मोमबत्तीआं (इंदरजीत पाल कौर), केसर राम तां सथापित कहाणीकार ही है पर सुखराज धालीवाल दा इह पलेठा संग्रहि हरेक पख्ख तों धिआन खिच्चण वाला है। सुखराज कोल मालवे दे पेंडू जन-जीवण दा प्रमाणिक अनुभव तां है ही, उस दी बातमुखी बिरतांत कला वी प्रभावकारी है। इंदरजीत पाल कौर नें मनुख्खी रिशतिआं दी विआकरण नूं समझण वालीआं कुझ चंगीआं कहाणीआं नाल आपणी पछाण बणाई है।

इनहां तों इलावा दरमिआने दरजे दे डेढ दरजन दे करीब ज़िकरयोग कहाणी-संग्रहि छपे हन, जिवें तीजे पिंड दे लोक (दीपती बबूटा), खाली पलां दी दासतान (अशोक वासिशठ), हिज़र दी अग्ग (सुखचैन सिंघ सिध्धू), कहाणी नहीं ... औरत दी गाथा (सरबजीत कौर मांगट), गुलमोहर (हरजीत कौर बाजवा), रिशतिआं दा सच्च (गुरमेल सिंघ सागी), निक्की निक्की वाट (बिकर सिंघ खोसा), शेरां दीआं मारां (हरचंद सिंघ वड़िंग), दरद दा रिशता (सुरिंदर कौर), असली रावण (सुख सुखविंदर कौर), आखरी हंझू (जतिंदर सिंघ उप्पली), पहिरे-दर-पहिरे (प्रीतिमा दोमेल), अपराधी कौण (नागर सिंघ तूर), रिशतिआं दे जख़म (मनजीत कौर गिल्ल), फिकर (सुरिंदर पाल सिंघ पिंगलीआ), सोलां दसंबर (कुलविंदर विरक), रिशतिआं दे मारूथल तों पार (पवित्तर कौर माटी) आदि।

पाकिसतानी पंजाबी कहाणी सबंधी, उत्थों दे नौजवान कहाणीकार अते आलोचक करामत मुगल दुआरा दित्ती गई जाणकारी अनुसार दो-तिंन कहाणी-संग्रहि डैण तों वी भैड़ी (अली अनवर अहिमद), तूं कहाणी ते मैं (करामात मुगल), शहीद (नैण सुख) अते कुझ चंगीआं कहाणीआं जिवें खंभां दी डार (अली अनवर अहिमद), ज़ात दी चूही (नसीर अहिमद) आदि प्रकाशत होईआं हन। गुरमुखी विच लिप्पीअंतर कर के छपीआं कहाणीआं दा वेरवा इस प्रकार है: ज़ुबेर अहिमद दीआं तिंन, मुरदा तारी (सिरजणा, जनवरी-मारच), दुख्ख ठरिआं दे बुत्त (सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), अध्ध मघ्घर दा चंद (समकाली साहित, अप्रैल-जून), ‘शबद’ दे पाकिसतानी कहाणी विशेश अंक विच, सुलख्खणा (नादिर अली), सांझ (फाइज़ा), शाला मुसाफिर कोई नां थीवे (अफज़ल राजपूत), लूह (मकसूद साकिब), बुआए फरैंड (आशक रुहेल) शामिल हन। इस तों इलावा दाग (तौकीर चुगताई, शबद, जनवरी-मारच), त्रेल धोता दिल (हनीफ बावा, समदरशी, मारच-अप्रैल) आदि छपीआं हन। ‘पंझीवां घंटा’ दे सिरलेख नाल चोणवीआं पाकिसतानी पंजाबी कहाणीआं दी पुसतक वी प्रकाशित होई है जिसदा संपादन अते लिपीअंतर अमनदीप कौर राए नें कीता है।

इस वरहे वी पाकिसतानी पंजाबी कहाणी विच कोई उचेरे कलातमक मुल्ल वाली रचना नज़र नहीं पई। अजोके कहाणीकारां विच ज़ुबेर अहिमद उभ्भरवां नां है पर उसदी कथा शैली एनी अमूरतता (ऐबसट्रैकशन) दी धारनी हुंदी है कि पाठक कहाणी नाल जुड़न विच औख महिसूस करदा है। मकसूद साकिब दी कहाणी ‘लूह’ नूं यथारथमुखी अजोकी पाकिसतानी पंजाबी कहाणी दे प्रतीनिध नमूने वजों पहड़िआ जा सकदा है।

जंमू-कशमीर दी पंजाबी कहाणी मुढ्ढ तों ही आपणी अड्डरी पछाण दा दम भरदी रही है। इसदी विलख्खणता नूं उभारन वासते उत्थों दे प्रसिध्ध कहाणीकार बलजीत रैणा नें इस वरहे तों ‘आबरू’ नां दे रिसाले दा प्रकाशन शुरू कीता है, पर अजे तक्क इस विच प्रकाशित कोई कहाणी इस पख्ख तों धिआन नहीं खिच्च सकी। हरिआणे दे रिसाले ‘शबद बूंद’ विच छपदीआं कहाणीआं दी हरिआणवी रंगण बारे वी अजिहा ही किहा जा सकदा है।

रूपाकारक वंनगीआं दी भावें इस वरहे वी घाट रड़कदी रही पर इस वरहे साइंस फिकशन (विगिआन गलप) दी वंनगी विच रख्खीआं जा सकदीआं दो अहिम कहाणीआं ‘दा लैनिन फरौम दा कलोन वैली’ (हुण, सतंबर-दसंबर), किऊटा-किऊटा तारे तारे (कहाणी पंजाब, अकतूबर-दसंबर) अजमेर सिध्धू नें लिखीआं हन। भावें इनहां दा कहाणीपण वाला पख्ख काफी कमज़ोर है पर इक वंनगी-विशेश वजों इनहां दी हाज़री उलेखयोग है।

इस वरहे इक इतिहासक महत्तता वाली कहाणीआं दी किताब ‘सवांत बूंद’ छपी है। प्रसिध्ध गलपकार चंदन नेगी नें आपणे पिता हरनाम सिंघ तेग ‘पिशावरी’ दीआं 1929 तों 1946 दौरान छपदीआं रहीआं कहाणीआं दा संग्रहि तिआर करके साडे दुरलभ्भ अते मुल्लवान इतिहासक सरोतां नाल सांझ पुआई है।

इस वरहे कुझ नवें कहाणीकारां, जिवें हरमेश मालड़ी, गुरप्रीत सहिजी, आगाज़बीर, कुलविंदर विरक, बलजिंदर अछ्छणपुरीआ, गुरजिंदर सिंघ, जसवंत राए, जसवीर कौर जस्सी आदि दीआं निवेकले अनुभवां वालीआं कहाणीआं छपीआं हन, भावें कहाणी कला दे हुनर पख्खों अजे कुझ ऊणीआं जापदीआं हन पर नवीं वसतू-समग्गरी दे पख्खों इह पंजाबी कहाणी दे चंगे भविख्ख दी आस जगाउण वालीआं हन।

समुच्चे तौर ते किहा जा सकदा है कि इस वरहे दी पंजाबी कहाणी आपणे अंतर-राशटरी पासारां करके अनुभव दी वंन-सुवंनता नाल तां माला-माल जापदी है पर कहाणी कहिण दे हुनर पख्खों कुझ अवेसली जापदी है। कहाणी विचली हरेक धुनी, शबद, वाक अते प्रवचन नूं लिशकाउण लई कहाणीकार उंना ताण नहीं ला रहे जिंने दी लोड़ किसे सरवोतम कहाणी दी गलपी भाशा सिरजण लई हुंदी है। अजिहे हुनरी ताण दी मिसाल देण वेले मैनूं हमेशा कुलवंत सिंघ विरक, वरिआम सिंघ संधू अते सुखजीत जिहे शैलीकारां दी याद आउंदी है। इस पख्खों पाकिसतानी पंजाबी कहाणी दा पध्धर तां भावें दिनों-दिन होर नीवां हुंदा जा रिहा है पर कुझ परवासी पंजाबी कहाणीकारां नें सुचेत पध्धर ते कहाणी कला दे हुनर वाले पख्ख वल्ल धिआन दित्ता है अते मुख्ख धारा दी पंजाबी कहाणी नाल वर मेचण विच सफ़लता हासिल कीती है। विशेश करके उत्तम-पुरखी बिरतांतकार (जो अजोकी पंजाबी कहाणी दी प्रमुख्ख कथा-जुगत बण चुक्का है) दे बड़बोलेपण नूं घटा के उसनूं पातर-रूप राहीं उसारन दा यतन कीता है, जिवें असीं सेखा अते सोहल दीआं कहाणीआं दे प्रसंग विच वेखिआ है। आस है कि नवें पंजाबी कहाणीकार ‘कहाणीपण’ दी पुनर-सुरजीती नाल पंजाबी पाठक दा दिल जित्तण लई सुचेत उपराले करनगे अते पंजाबी कहाणी नूं सरवोतम रूपाकार दा माण दिवाउण दा सुहिरद यतन करनगे।