जदों मैं दिल्ली तों पिंड गेड़ा मारदा तां घरे ‘कलिआण’ ते ‘पी बी अठारां’ दे बीज दीआं गल्लां हुंदीआं। मैनूं किहा जांदा, “दिल्लीओं बी मिले तां लिआईं।” किसे नें दस्स पा रख्खी सी कि दिल्ली दे पूसा इंसटीचिऊट तों बीज मिल सकदै। कलिआण दे दाणे मोटे ते रंग शरबती सी जद कि पी बी अठारां दे बरीक ते रंग दे घसमैले सन। झाड़ दोहां ही बीजां दा पहिलीआं देसी कणकां नालों दुग्गणा सी। देसी कणकां किल्ले `चों मसां वीह बाई मण निकलदीआं सन पर मैकसीकन कणकां बारे किहा जांदा सी कि किल्ले `चों चाली मण तों उते निकलदीऐं।
सत्तवें दहाके `च पंजाब दे किसानां दीआं गल्लां दा धुरा मैकसीकन कणकां दे बीज ही रिहा। सत्थां, बस्स अड्डिआं, रेलवे सटेशनां, डेरिआं, गुरदुआरिआं ते खेतां-बंनिआं `ते जदों किसान इक्क दूजे नूं मिलदे तां कलिआण ते पी बी अठारां दीआं गल्लां करदे। उह खीसिआं `चों नवें बीज दे दाणे कढ्ढ के विखाउंदे ते इक्क दूजे नाल निरखदे। असली नकली बीज दी पछाण करदे। कोई कहिंदा दिल्ली दे पूसा इंसटीचिऊट तों लिआंदै ते कोई कहिंदा ज़राइती यूनीवरसिटी लुधिआणे तों। कसीरां तों घोनी इक्क कणक दा नां किसे नें ‘गेबो’ रख्ख लिआ सी जद कि अंगरेज़ी विच्च उस दा नां कुझ्झ होर सी। ऐन उवें जिवें आइशर ट्रैकटर नूं आशा ट्रैकटर कहिण लग्ग पए सन।
पिंड दाखे दा जंमपल प्रिं.हरबंत सिंघ दिल्ली आउंदा जांदा सी। उह प्रो.जसवंत सिंघ फुल्ल कोल ठहिरदा सी। मेरा वी फुल्ल कोल आउण जाण सी। उथे मेरी डा.हरबंत सिंघ नाल सिआण हो गई। उदों उह गुरू काशी कालज तलवंडी साबो दा प्रिंसीपल सी ते कालज लई समान लैण दिल्ली गेड़ा मारदा रहिंदा सी। प्रो.फुल्ल रुझ्झिआ हुंदा तां मैं उहदा साथ दिंदा। उहदी उमर भावें सठ्ठ साल दे नेड़ सी पर दख्ख जुआनां वरगी सी। इक्क दिन कनाट पलेस घुंमदिआं कहिण लग्गा, “सरवण सिआं, ओडीअन सिनमे `च फिलम संगम लग्गी ऐ। जे टिकटां दा हल्ला मार लवें तां देख ई लईए।”
मैं हल्ला मारिआ ते धक्कोधक्की हुंदी लाईन `चों मूहरे निकल के दो टिकटां लै आइआ। प्रिंसीपल नें मैनूं शाबाशे दित्ती कि जुआन होवे तां तेरे वरगा होवे जिहड़ा धक्के नाल अग्गे निकल सके। असीं फिलम वेखी जीहदा इक्क गाणा मैनूं अजे तक वी याद है-तेरे मन की गंगा, मेरे मन की जमना का, बोल राधा बोल संगम होगा जां नहीं …।”
डा.हरबंत सिंघ बौटनी दा पी ऐच्च.डी.सी। पहिलां उह ख़ालसा कालज अंम्रितसर दा प्रिंसीपल सी। उनहां दिनां विच्च ही पंजाबी सूबे दा मोरचा लग्ग गिआ ते कैरों सरकार नें ‘पंजाबी सूबा ज़िंदाबाद’ दे नाहरे उते पाबंदी ला दित्ती। उस नें इक्क लेख लिख के इस पाबंदी दा विरोध कीता तां कालज दी कांगरसी कमेटी नें उस नूं प्रिंसीपल दे अहुदे तों हटा दित्ता। नौकरीओं कढ्ढे बौटनी दे विदवान नूं संत फतिह सिंघ ते संत चंनण सिंघ नें उसे गरेड `च श्रोमणी गुरदवारा प्रबंधक कमेटी दा सकत्तर ला लिआ। प्रिंसीपल रहे डा.साहिब नें जदों श्रोमणी कमेटी नूं कालज दे हिसाब नाल चलाउणा चाहिआ अते प्रशाद लई घिउ दे पीपे ते लंगर लई आटे दाल दीआं बोरीआं दी गिणती मिणती कीती तां संतां नें समझ लिआ कि इह भाई कमेटी दी सकत्तरी दे ‘लैक’ नहीं। इहनूं कोई नवां कालज ई खोल्ह के देणा पऊ!
संतां नें डा.हरबंत सिंघ नूं प्रिंसीपल लाउण लई तलवंडी साबो `च गुरू काशी कालज खोल्ह दित्ता। उनहां नें सोचिआ नाले कालज चलाई जाऊ, नाले बेआबाद पई ज़मीन `च बूटे लाई जाऊ। नां उह श्रोमणी कमेटी `च दखल देऊ ते नां कमेटी उहदे कालज बारे पुछ्छू। उह कालज फिर डा.हरबंत सिंघ नें आपणी मरज़ी नाल चलाइआ।
इक वार मैं बठिंडे उतरिआ ते प्रिं.हरबंत सिंघ नूं मिलण चला गिआ। मई दा महीना सी। लूआं वग रहीआं ते धूड़ां उड्ड रहीआं सन। गुरदवारा दमदमा साहिब दे सफैद गुंबद चहड़ी होई खख्ख `च घसमैले जिहे दिसदे सन। कालज दा राह पुछ्छ के मैं दफतर गिआ तां उह मैनूं बड़े तपाक नाल मिलिआ। चाह पाणी पीण पिछ्छों मैं वापस जाण दी आगिआ मंगी तां उस नें किहा, “एडी दूरों आइऐं। अज्ज दी रात एथे ई रहि। नाले तैनूं कलिआण ते पी बी अठारां दा बी दे के तोरांगे।”
दिल्ली दी इक्क फेरी समें डा.हरबंत सिंघ नें दस्सिआ सी कि उस नें कालज दे फारम विच्च मैकसीकन कणक बिजाई है। उस नें मैनूं पंज किल्लो कलिआण दा बीज ते वीह किल्लो पी बी अठारां दा बीज देण दा लालच दित्ता। इक्क किसान दे पुत्तर लई एदूं वड्डा लालच होर की हो सकदा सी? मैं रुक गिआ।
दिन छिपे असीं बाहर खुल्ल्हे थां मंजे डहा लए ते विचकार पाणी दा घड़ा रखवा लिआ। प्रिंसीपल दी पतनी लांभे गई होई सी। उस नें सेवादार नूं गुरदवारे तों लंगर लैण भेज दित्ता ते मैनूं दस्सण लग्गा कि लंगर दा दाल-परशादा बड़ा सुआद हुंदै। दिल्ली काके दे ढाबे दी रोटी खांदा रिहैं, अज्ज इह वी खा के वेखीं। इक्क वार प्रिंसीपल साहिब नूं कनाट पलेस वाले काके दे ढाबे तों रोटी खुआई सी जो उस नूं याद सी।
सेवादार नूं लंगर लैण गिआं अजे थोहड़ा ही समां होइआ सी कि काली बोली हनहेरी आ गई जो रुकण दा नां नहीं सी लै रही। घंटा कु बीत जाण `ते प्रिंसीपल नें किहा, “सरवण सिआं, लग्गदै सेवादार राह भुल्ल गिआ। लंगर दे परशादे अज्ज आपणे करमां `च नी। अएं करदे आं, बिसकुट खा के सौं जाने आं। सवेरे परौंठे छकांगे।”
सवेरे उठ्ठे तां साडे मूंह सिर रेते नाल अट्टे पए सन। मैं डाकटर साहिब दी दाहड़ी वेख के हस्सी जावां ते उह मेरा सिर वेख के हस्सी जावे। नहा धो के असीं पराउंठे खाधे ते रात दी कसर कढ्ढी। फिर कालज दे कैंपस दा चक्कर लाउंदिआं सटोर तों बीज दा पता कीता। पता लग्गा कि कलिआण दा बीज तां मुक्क गिऐ पर पी बी अठारां दा पिऐ। उस नूं अफसोस होइआ कि उह मैनूं हुण कलिआण दा बीज नहीं सी दे सकदा। उहदे मूंहों निकल गिआ, “कलिआण दे बी दी कसर तूं पी बी अठारां दा बी वध्ध लिजा के पूरी कर-लीं।” मैं खहड़ा खहड़ा ई मण दो मण बीज लैण बारे सोच गिआ ते आखण लग्गा, “डा.साहिब अज्ज मैं किते होर जाणै। भलके आवांगा ते बी लै जावांगा।”
मैं होर किते जाण दी थां पिंड नूं चल्ल पिआ। बरनाले इक्क मित्तर नूं मिलण पिछ्छों मैं दिन छिपाअ नाल बौडिआं दे बस्स अड्डे `ते उतरिआ। उथों मीनीआं विच्च दी चकर सत्त किलोमीटर है। थकेवां लाहुण लई ठेके तों सौंफीए दा पऊआ लै लिआ। कुछ पी लिआ ते बाकी `च पाणी पा के नेफ़े `च टुंग लिआ। तुरन नाल सरूर वी चहड़न लग्गा। मैं मण दो मण बीज लैण बारे सोचिआ सी पर नशे दी चहड़ाई नाल मैं कुइंटल बीज लिआउण बारे सोचण लग्ग पिआ। होर घुट्ट लाई तां डूढ कुइंटल ते होर घुट्ट नाल दो कुइंटल `ते पहुंच गिआ। मेरा मन कही जावे, “प्रिंसीपल नें साफ किहै कि कलिआण दी कसर तूं पी बी अठारां दा बी वध्ध लै के पूरी कर-लीं। आपां हुण कसर छड्डणी काहनूं ऐं? `कठ्ठा दो कुइंटल लिआवांगे ते अगले साल दब्ब के वेचांगे।”
पिंड तक पहुंचदिआं मैं सारा पऊआ पी गिआ ते घर दे सारे खेत पी बी अठारां नाल बीजण बारे सोच गिआ। शराब सहुरी चीज़ ही ऐसी है कि सिध्धी पै-जे तां पौं बारां, जे पुठ्ठी पै-जे तां तिंन काणे। इह सोचां नूं ज़रबां दे दिंदी है। मैं सोच गिआ कि सारे ही खेतां विच्च मैकसीकन कणक बीज के साडी कणक पिछले साल नालों दुग्गणी हो जावेगी ते बीज वी महिंगे मुल्ल विकेगा। घर दी माली हालत सुधर जावेगी। पऊए दी लोर नें मेरी कलपणा नूं अजिहा हुल्हारा दित्ता कि मैं शेख चिली बणिआ घर पहुंचिआ।
कुरलीआं मैं राह उतले नलके तों कर गिआ सां पई पीती दा घर दिआं नूं पता नां लग्गे। पर गल्लां मेरीआं पीती वरगीआं ही रहीआं। रोटी खांदिआं मैं फहड़ मार बैठा, “प्रिंसीपल हरबंत सिंघ आपणा घर दा बंदै। भलके मैं सारे चौदां किल्लिआं वासते पी बी अठारां दा बी लिआऊं ते दिल्ली तों ऐम्म.ए.कराई दा मुल्ल मोड़-दूं। मैं दमदमे जाऊं ते बी बस्स उते रख्खी आऊं। तुसीं गड्डा लै के बध्धनी पहुंच जिओ।” घर दे हैरान सन कि अग्गे तां इहने कदे दिल्ली तों पंज किलो बी लिआउण दी हामी नी भरी ते अज्ज दिल्ली दा नवाब बणिआ बैठै! पी बी अठारां दा बी तां कितों बंदा मारिआं नी मिलदा, इह चौदां किल्ले बीजण दे फैंटर मारी जांदै! !
सवेरे जाग आई तां चाह दे नाल खाली बोरीआं वी आ गईआं। कहिंदे, “चल्ल सैंकल `ते बौडिआं तों बस्स चहड़ा आउने आं।” चाह पींदिआं मैं सोचिआ, “रात मैथों वड्डा ई फैंटर वज्ज गिऐ। चलो देखदे आ की बणदै?” मैं पैसे जेब `च पाए ते बोरीआं लै के बौडिआं नूं चाले पा लए। बस्स चहड़न लग्गा मैं ठेके वल्ल कुणख्खा झाकिआ कि इस ठेके नें ई पंगा पाइआ। नां इह एथे हुंदा, नां मैं पींदा ते नां मैथों एडी वड्डी फहड़ वज्जदी। मण दो मण बीज तां मंनिआ पर नौं दस मण बीज किवें लिआवांगा? फिर वी जांदा जांदा मन `च सकीमां लाउंदा गिआ।
मन `च बणाई सकीम मुताबिक मैं मौका वेख के अरज़ गुज़ारी, “डा.साहिब साडे सारे ई रिशतेदार ते सके सोधरे किल्ले किल्ले दा बी मंगदे ऐ। सारिआं नूं चौदां किल्लिआं दा बी चाहीदै। जे किल्ले `च पच्ची किल्लो ई पाईए तां वी साढे तिंन कुइंटल बणदै।” डा.हरबंत सिंघ दरिआ दिल बंदा सी ते मेरी दिल्ली दी सेवा दा वी अहिसानमंद सी। उस नें सटोर कीपर नूं साढे तिंन कुइंटल कणक तोलण दा आरडर दे दित्ता।
मैं पैसे जमहां कराए ते सत्त बोरीआं विच्च पंजाह पंजाह किल्लो बीज पुआ लिआ। पाणी दी रेहड़ी वाला बोरीआं बस्स अड्डे `ते पुचा गिआ। दमदमा साहिब तों सिध्धी बरनाले नूं जाण वाली बस्स आई तां मैं डराईवर नूं पुछ्छिआ, “बाई जी, कणक दे सत्त गट्टू बरनाले लिजाणे आं। चहड़वा लां?” उस नें किहा, “चहड़वा लै।” पर सेल्हीआं ठप्प के ते सुरमा पा के शुकीन बणिआ कंडकटर कहिण लग्गा, “असीं बस्स दी छत्त नी तुड़वाउणी।” मैं नरमी नाल किहा, “वीर जी, मैं भार दा किराइआ देवांगा।” कंडकटर कहिण लग्गा, “किराइआ तां हरेक ई दिंदा। असीं इक्क सवारी दा एना भार नी लिजा सकदे।”
मैनूं नहीं सी पता कि इक्क सवारी किंना भार लिजा सकदी है? मैं फिर डराईवर कोल गिआ। डराईवर कहिण लग्गा, “तूं एस शुकीन दी परवाह नां कर ते चुप्प कर के बोरीआं बस्स `ते रखवा लै।” मैनूं डराईवर नर बंदा लग्गा। कंडकटर सी वी मुंडू जिहा जद कि डराईवर चाली कु सालां दा साऊ इनसान सी। उहदे खाकी वरदी पाई सी ते खाकी पग्ग बंनही सी। मैं बोरीआं बस्स `ते चहड़वाउण लई कुली लभ्भण लग्गा पर उनहीं दिनीं बस्स अड्डे `ते कोई कुली नहीं सी। हार के मैं आप ही पंजाह किल्लो दी बोरी मोढे `ते चहड़ाई ते बस्स दीआं पौड़ीआं चहड़न लग्गा। बोरी बस्स दी छत्त `ते उलटाउण लग्गा तां उह उलट के भुंजे डिग्ग पई। मैनूं लग्गा कि इह मैथों `कल्ले तों नहीं चहड़नीआं। आपणे आप नूं कोसण लग्गा कि एडा पंगा किउं लिआ?
डराईवर नें मैनूं पुछ्छिआ, “तूं बोरीआं चहड़ाउंदा किउं नी? साडा तां चल्लण दा टैम वी हो गिआ।” मैं मजबूरी `च आखिआ, “एथे बाई जी कोई बोरीआं चहड़वाउण वाला ई है नी। `कल्ले तों मैथों चहड़दीआं नी।” उस भले पुरश नें किहा, “आ मै चहड़वाउनां।” असीं दोहां नें बोरी चुक्की ते मेरी पोचवीं पग्ग वेखदिआं मैथों पहिलां उस नें आपणा खाकी पग्ग वाला सिर बोरी हेठां दे दित्ता। इक्क इक कर के सत्ते बोरीआं बस्स दी छत्त `ते रख्खीआं गईआं। मेरा दिल उहदे लई शुकराने नाल भर गिआ। गरमी नाल असीं मुहड़को मुहड़की हो गए सां। उस नें पग्ग झाड़दिआं किहा, “लै ऐस माड़े जे कंम बदले कुली नें पंज रुपए लै लैणे सी।” उह अजे बस्स दे पिछले पासे ही सी कि मैं मलक देणे पंजां दा नोट उहदी जेब `च पाउंदिआं किहा, “इह तुहाडे बच्चिआं दी मठिआई लई हन।” उस नें बथेरी नांह नुकर कीती पर मैं उहदी पेश नां जाण दित्ती।
बस्स चल्ल पई। कोट शमीर दा बस्स अड्डा आइआ तां इक्क सवारी बत्ता पीण उत्तर गई। डराईवर हारन मारी गिआ पर सवारी बड़ी मिजाज़ नाल बत्ता पी के आपणी सीट `ते आई। डराईवर नें किहा, “भाई साहब आपां अग्गे ई लेट आं ते तुसीं होर लेट कर दित्तै।” अग्गों सवारी नें सलोक सुणाइआ, “लेट तां तूं आप बोरीआं चहड़ाउंदा होइऐं ते सिर मेरे लाउनैं। पहिलां आपणी पग्ग तां झाड़ लै।” उस दी इह गल्ल मैनूं बहुत चुभी ते डराईवर नूं तां चुभणी ही सी। पर असीं चुप्प रहे।
मैं डराईवर दी सीट तों दो तिंन सीटां पिछ्छे बैठा सां ते उपर लग्गे शीशे `च साडी नज़र मिल जांदी सी। जद नज़र मिलदी तां पंज रुपए दी काण कारन असीं नज़रां फेर लैंदे मतां इक्क दूजे नूं शरमिंदगी होवे। मैं महिसूस कर रिहा सां कि मेरीआं बोरीआं चहड़ाउण करके उस देवते डराईवर नूं बेइज़त होणा पिआ सी।
बरनाले मैं कुली दी मदद नाल बोरीआं लुहा लईआं ते बध्धनी वाली बस्स `ते चहड़वा लईआं। बस्स चल्लण `च हाले टाईम सी। मैं डराईवर नूं किहा, “आओ बाई जी चाह पीईए।” उस नूं चाह पाणी पिआ के मैं उहदा दिली धंनवाद करना चाहुंदा सां ते कोट शमीर दे अड्डे `ते होई बदमज़गी भुलाउणी चाहुंदा सां। उस नें किहा, “बस्स अड्डे `ते चाह पिआउणी साडा फरज़ ऐ।” ते उस नें दुकानदार नूं चाह बणाउण ते नाल कुझ्झ खाण लई देण दा आरडर दे दित्ता। उस तों पहिलां कप्प खाली कर के मैं पैसे देणे चाहे तां उस नें बड़े हंमे नाल दुकानदार नूं रोक दित्ता, “इहनां तों पैसे नी लैणे। जे लए तां मैं पिछले वी नी देणे।” दुकानदार नें मेरे पैसे नां फड़े।
निखड़ण समें मैं डराईवर नाल बगलगीर होइआ तां उस नें उही तलवंडी साबो वाला पंजां दा नोट मेरी मेरी जेब विच्च पा दित्ता जिस दा मैनूं पता लग्ग गिआ। मैं उवें ही नोट कढ्ढिआ ते उहदे लख्ख रोकण दे बावजूद उहदी जेब विच्च तुंनदिआं किहा, “इह तां बच्चिआं दे खंड खेल्हणिआं लई है।” पता नहीं किउं उहदीआं अख्खां भर आईआं ते नाल ही मेरीआं वी भर गईआं। बस्स दे शीशे वांग सानूं फिर इक्क दूजे तों नज़रां चुराउणीआं पईआं तां कि साडे हंझू नां दिस जाण ते असीं आपो आपणीआं बस्सां वल्ल डोलदे जिहे तुर पए। मैं आपणीआं सिंमीआं अख्खां `चों वेखिआ, उह मेरा अनोभड़ बाई बोरीआं दे भार हेठां ओना नहीं सी लिफिआ जिंना पंजां रुपिआं दे भार हेठां झुकिआ जा रिहा सी!
बाअद विच्च मैं ‘भार’ नां दी कहाणी लिखी जो ढुड्डीके दी साहित सभा विच्च पहड़ी गई ते ‘आरसी’ विच्च छपी।

