जिवें हाकी विच्च बलबीर सिंघ नां नूं बख़श है तिवें अथलैटिकस विच्च महिंदर सिंघ नां दी गुड्डी चहड़ी रही है। तिंन महिंदर सिंघ टोकीओ, जकारता ते बैंकाक दीआं एशिआई खेडां दे चैंपीअन बणे हन। 1958 विच्च टोकीओ दीआं तीजीआं एशिआई खेडां `चों खानखाने दे महिंदर सिंघ नें गोलड मैडल जित्तिआ सी। चार साल बाअद जकारता दीआं एशिआई खेडां `च ज़िल्हा जलंधर दा इक्क होर महिंदर सिंघ 1500 मीटर दी दौड़ नूं पै गिआ सी। 1970 विच्च बैंकाक दीआं एशिआई खेडां `च फोलड़ीवाल दे महिंदर सिंघ गिल्ल नें तीहरी छाल विच्च नवां एशिआई रिकारड रख्खिआ सी। उस बारे लिखे आरटीकल दा नां पहिलां मैं अलसी दा फुल्ल रख्खिआ सी ते बाअद विच्च हीरा हिरन लिख दित्ता। इस लेख `च सभ तों वड्डे महिंदर सिंघ दी गल्ल करदे हां।
वड्डे महिंदर सिंघ नें टोकीओ दीआं एशिआई खेडां विच्च 15.62 मीटर ट्रिपल जंप कर के गोलड मैडल जित्तण दे नाल एशीआ दा नवां रिकारड कर दित्ता सी। उह रिकारड फिर नां जकारता विच्च टुट्टा ते नां उस तों अगलीआं एशिआई खेडां विच्च टुट्टा। उह आख़र उहदे ही सिरनावीएं ते उहदे ही ज़िल्हे दे महिंदर सिंघ गिल्ल नें 1970 दीआं एशिआई खेडां विच्च बिहतर कीता। वड्डा महिंदर सिंघ फौज दी नौकरी तों रिटाइर हो के ऐन्न.आई.ऐस्स.दा कोच बण गिआ सी ते छोटा महिंदर सिंघ छालां दी विशेश सिखलाई लैण अमरीका चला गिआ सी। बाअद विच्च उह उथों दा ही पक्का वसनीक बण गिआ ते अज्ज कल्ल्ह कैलेफोरनीआं दे शहिर टरलक्क विच्च खेड समान दा बिज़नस करदा है। वड्डा महिंदर सिंघ छोटे महिंदर सिंघ कहिंदा रहिंदा सी, “छोटे भाई, सानूं वी कदे सद्द लै अमरीका।”
महिंदर सिंघ सीनीअर दा जनम 30 जनवरी 1933 नूं पिंड खानखाना जिल्हा जलंधर विच्च होइआ सी। इह पिंड हुण ज़िल्हा नवांशहिर विच्च है। उस नें खालसा हाई सकूल चरन कंवल बंगा तों दसवीं पास कीती सी। उदों नौजुआनां नूं सिहत बणाउण दा शौक सी ते हुण वांग नशे पत्तिआं विच्च नहीं सन पए। महिंदर सिंघ कद्द काठ दा चंगा जुआन होण कारन 1951 विच्च सिख्ख रजमैंट `च भरती हो गिआ। भरती होण वेले उस दा कद्द 5 फुट्ट साढे गिआरां इंच मिणिआ गिआ सी। सकूल विच्च उह हाकी खेडदा सी। अंबाले रकरूटी करदिआं उस नूं अथलैटिकस करन दा शौक हो गिआ ते उह उच्ची छाल लाउण लग्ग पिआ। साल कु पिछ्छों उस नें सारी फौज दी अथलैटिक मीट विच्च भाग लिआ ते उच्ची छाल लाउण `च दूजे नंबर `ते आइआ।
फिर बरगेडीअर करनैल सिंघ नें उस नूं संभाल लिआ ते उच्ची छाल दी थां लंमी छाल लाउण दी प्रैकटिस करवाई। 1954 विच्च उस नें लंमी छाल लाउंदिआं वीह साल पहिलां दा रख्खिआ नैशनल रिकारड तोड़ दित्ता। 12 अगस्सत 1908 नूं पिंड मज़ारा डींगरीआं ज़िल्हा हुशिआरपुर विच्च जंमे कैपटन निरंजण सिंघ नें 1934 विच्च 22 फुट्ट साढे दस इंच लंमी छाल लाई सी। वीह साल कोई होर भारती अथलीट एनी लंमी छाल नां ला सकिआ। आख़र महिंदर सिंघ नें 22 फुट्ट साढे गिआरां इंच लंमी छाल ला के नैशनल रिकारड बिहतर कीता। इस छाल नें उस नूं सिपाही तों लैस नैक बणा दित्ता। 1955 विच्च उस नें 23 फुट्ट साढे सत्त इंच लंमी छाल लाई। फिर लंमी छाल दे पुराणे एशिआई चैंपीअन बलदेव सिंघ नें उस नूं तीहरी छाल लाउण लई प्रेरिआ ते उस नें कई साल पहिलां दा रख्खिआ रबैलो दा नैशनल रिकारड तोड़ दित्ता।
1955 विच्च उह लंमी छाल दे नाल हाप सटैप्प जंप वी लाउण लग्गा ते पटिआले दीआं नैशनल खेडां विच्च दूजे सथान उते आइआ। 1956 विच्च उस नें इंडो-पाकि मीट विच्च हिस्सा लिआ ते मैल्लबौरन दीआं ओलंपिक खेडां लई भारती टीम विच्च चुणिआ गिआ। आसट्रेलीआ दे शहिर बैंडीगो विच्च होईआं प्री ओलंपिक खेडां विच्च उस नें 50 फुट्ट पौणे छे इंच तीहरी छाल ला के चंगी होणहारी विखाई। उस नें 1958 विच्च कारडिफ़ दीआं कामनवैल्लथ खेडां विच्च वी भाग लिआ पर कोई मैडल नां जित्त सकिआ। उस दी असली बल्ले बल्ले टोकीओ दीआं एशिआई खेडां विच्च होई जिथे उह नवें रिकारड नाल एशीआ दा चैंपीअन बणिआ। टोकीओ विच्च भारत नें कुल पंज सोन तमग़े जित्ते। इह सिख्खां लई माण दी गल्ल है कि पंजे सोन तमग़े सिख्ख खिडारीआं राहीं जित्ते गए। जिवें सुतंतरता संगराम विच्च सिख्ख सभ तों वध्ध फांसी चहड़े उवें खेड खेतर विच्च वी सिख्ख खिडारीआं नें भारत लई सभ तों बहुते तमग़े जित्ते हन।
टोकीओ दीआं एशिआई खेडां तक महिंदर सिंघ कई मुलकां विच्च छालां ला आइआ सी ते तजरबेकार अथलीट बण गिआ सी। इहदे नाल उहदे विशवास विच्च वाधा हो गिआ सी। टोकीओ विच्च 51 फुट्ट साढे चार इंच तीहरी छाल ला के उस नें सहिज नाल ही सोन तमग़ा जित्त लिआ। उंज उस दा कहिणा सी कि उहदी वधीआ छाल प्री ओलंपिक खेडां विच्च 52 फुट्ट साढे छे इंच लग्गी सी। रोम दीआं ओलंपिक खेडां विच्च भाग लैण लई 52 फुट्ट दा सटैंडरड मिथिआ गिआ सी। पर टराइलां विच्च अध्धी इंच पिछ्छे रहि जाण कारन उह रोम नां जा सकिआ। उह 1962 तक नैशनल चैंपीअन बणदा रिहा।
1962 विच्च उह 25 फुट्ट लंमी ते 51 फुट्ट तीहरी छाल ला रिहा सी कि उस दा खब्बा गोडा मरोड़ा खा गिआ। गोडे दी सट्ट उहदीआं छालां नूं हमेशां लई लै बैठी। फिर उस नें पटिआले दे ऐन्न.आई.ऐस्स.तों अथलैटिकस दा कोचिंग कोरस कर लिआ ते फौजी अथलीटां नूं कोचिंग देण लग्गा। 1974 विच्च उह फौज तों रिटाइर होइआ। फिर उस नें ऐन्न.आई.ऐस्स.दी कोचिंग सकीम अधीन कुझ्झ समां बंगलौर ते रिटाइरमैंट तक दा बाकी समां जलंधर विच्च कोचिंग दित्ती।
1982 विच्च दिल्ली दीआं नौवीआं एशिआई खेडां समें ट्रिपल जंप दा मुकाबला मैं दोहां महिंदर सिंघां दे विचकार बहि के वेखिआ सी। एशीआं दे साबका चैंपीअनां नाल उनहां दे ईवैंट नूं वेखण दा आपणा अनंद सी। दरशकां नाल जवाहर लाल सटेडीअम भरिआ होइआ सी। महिंदर सिंघ गिल्ल सानूं घेर के छालां दे अखाड़े कोल लै गिआ सी अखे कोल बहि के वेखण दा वध्ध नज़ारा आवेगा। सच्चमुच्च नज़ारा आइआ वी वध्ध। उथे बैंकाक दीआं एशिआई खेडां `चों सोने दे दो तमग़े जित्तण वाला हरी चंद वी बैठा सी। उहदा कद्द निक्का सी ते मुछ्छां लंमीआं सन। बैंकाक विच्च बाज़ीगरां दे पुत्तर नें कमाल कर विखाई सी। पहिलवान माधो सिंघ वी हाज़र सी ते लंमी छाल वाला योहानन वी पब्बां भार होइआ फिरदा सी। बिशन सिंघ बेदी अरजन अवारडीआं नूं मीटिंग लई सद्दा पत्तर दे रिहा सी। पग्ग हेठां उहदी फिफटी चमक रही सी। खेडण समें उह पटका बंनहदा सी जिस करके पटके वाला सरदार वज्जण लग्ग पिआ सी। चार सौ मीटर वाला अजमेर सिंघ मज़ाक करदा हस्स रिहा सी।
मैं माधो सिंघ नाल हत्थ मिलाइआ तां उहदे हत्थां दे रट्टण मैनूं रड़के। वड्डा महिंदर सिंघ वी उहदे नाल ही बैठा सी जो कहिण लग्गा, “इस भले लोक दी वी सुण लओ। इह रोम दीआं ओलंपिक खेडां विच्च सैमी फाईनल तक पुज्ज चल्लिआ सी। मिलखा सिंघ चौथे नंबर `ते आइआ तां उहदी गुड्डी असमानी चहड़ गई पर माधो सिंघ नूं पंजवां नंबर लैण दे बावजूद किसे नें पुछ्छिआ ई नहीं। हुण किथे मिलखा सिंघ ते किथे माधो सिंघ? उह डाइरैकटर है ते इह विचारा हल वाह के मसीं गुज़ारा करदै।”
महिंदर सिंघ नूं ख़ुद रंज सी कि भारती अथलीटां नूं पिछले डेढ साल तों कोचिंग उह दिंदा आ रिहा सी पर एशिआई खेडां वेले टीम नाल आफीशल कोच किसे होर नूं ला दित्ता गिआ सी। सिरफ इस लई कि उस नें अधिकारीआं दी चमचागीरी नहीं सी कीती। महिंदर सिंघ गिल्ल नें ग़िला प्रगट कीता कि उह अमरीका तों एशीअन खेडां वेखण दिल्ली आइआ सी पर इथे उस नूं कोई सिआणदा ई नहीं। पुराणे चैंपीअनां दी कोई पुछ्छ गिछ्छ नहीं। एदूं तां मैं नां आउंदा तां चंगा रहिंदा। उस नें होर किहा, “इह किहो जिहा मुलक आ जिथे मामूली पालेटीशन टीसी `ते चहड़ाए आ ते ओलंपीअनां ते एशीआ दे चैंपीअनां नूं गेट वी नहीं लंघण दित्ता जांदा।”
जदों ट्रिपल जंप दा मुकाबला शुरू होइआ तां दोवें महिंदर सिंघ ग़िले शिकवे भुल्ल गए ते लग्ग रहीआं छालां उते तबसरा करन लग्गे। किसे दा सटैप्प सलाहिआ जाण लग्गा, किसे दा हाप ते किसे दा जंप। किसे दी नुकताचीनी हुंदी कि फलाणे दी बाडी सटिफ़्फ़ है जिस करके उस तों हाईट ई नहीं लई गई। फलाणे दा पैर ई फट्टी `ते ठीक नहीं आ रिहा। वड्डे महिंदर सिंघ नें दख्खणी भारत दे इक्क जंपर दा भेत खोल्हिआ, “नां इह शराब छड्डे, नां तीवीं। इहदा वी किहरे आला कंम आं। जे इह सही रहिंदा तां हुण नूं किथे दा किथे पहुंचिआ हुंदा। चीने जपानीआं नूं इह किथे दिवाल सी?”
इक होर नें बैठे बैठे तोपा भर दित्ता, “सैणी दीआं लत्तां तां सिध्धीआं नहीं हुंदीआं ते ऊं चीफ कोच बणिआ फिरदा!” “लत्तां तां उहो जीआं ई रहिणीआं भावें चीफ मनिसटर बण जे। जमांदरू विंगीआं लत्तां वी कदे सिध्धीआं होईआं?” कोल बैठे गोले दे एशीआ चैंपीअन जोगिंदर सिंघ नें तोड़ा झाड़िआ।
महिंदर गिल्ल नें चैंपीअन बणन वाले चीने जंपर नूं पंजाबी विच्च उच्ची देणी किहा, “हुण देखदा की आं? हवा पिछली आ, छेती जंप ला जा।” चीने नूं पंजाबी तां की समझ आउणी सी पर उहने टेक आफ़ बोरड कोल टंगी गुथली अग्गे नूं झूलदी वेख के तुरत छाल लाई ते एशीआ दा नवां रख्ख गिआ। बोरड उते उहदी छाल दी दूरी अंकित होई तां दरशकां नें ताड़ीआं मार के उहदा हौंसला वधाइआ।
मैं दो ढाई घंटे दोहां महिंदर सिंघां संग बिताए ते प्रभाव लिआ कि उनहां नूं बीत गए दिनां दा झोरा है। उह शिकवे शिकाइतां नाल भरे पए हन। वड्डे महिंदर सिंघ दी छोटे महिंदर सिंघ नूं कही गल्ल मैनूं हुण तक याद है, “तूं तां अमरीका विच्च मौजां करदा होवेंगा। मैनूं वी किसे तरहां सद्द लै। उथे किसे फैकटरी विच्च ई लुआ दईं, तेरा जस गाइआ करांगे। ऐथे साडी जूंन बड़ी माड़ी आ।”
मैं इह वी नोट कीता कि नवें जेतूआं दुआले फोटोगराफरां दीआं भीड़ां सन ते पत्तर प्रेरकां दे झुरमट सन जद कि पुराणे जेतू अणगौले फिरदे सन। सच्ची गल्ल है खेडां दे पिड़ विच्च वी राजनीती दे खेतर वांग चहड़दे सूरज नूं ही सलामां हुंदीआं हन ते ढल गए सूरजां नूं कोई नहीं पुछ्छदा।

