अक्टूबर 13, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

27 - ननकाणा साहिब दी यातरा

बचपन विच्च रिकारड सुणिआ करदे सां-ननकाणे वल्ल नूं जांदिआं राहीआ वे, मेरे प्रीतम नूं संदेशा लैंदा जा …। मन विआकुल हो जांदा सी ननकाणा साहिब दे दरशनां लई। उड्ड के जाण नूं जीअ करदा सी। आख़र बिध बण ही गई।

गुरू नानक देव जी दे पंज सौ साला प्रकाश दिवस दे शुभ अवसर `ते श्रोमणी कमेटी नें सिख्ख संगतां तों ननकाणा साहिब जाण लई अरज़ीआं मंगीआं। मैं मोगे दे सिंघ सभा गुरदुआरे `चों फारम लै के अरज़ी भर आइआ। प्रकाश दिवस दी पंजवीं शताबदी होण कारन पाकिसतान सरकार नें हज़ारां यातरीआं नूं ननकाणा साहिब आउण दी आगिआ दे दित्ती सी। तेजा सिंघ समुंदरी हाल अंम्रितसर दे दफ़तर तों मैं वीज़ा लग्गा पासपोरट लै आइआ ते प्रिंसीपल तों इक्क हफ़ता पाकिसतान जाण दी छुट्टी मनज़ूर करवा लई।

तद तक कहाणीकार सुजान सिंघ ढुड्डीके दे कालज विच्च प्रिंसीपल आ लग्गे सन। पहिलां उह माता गुजरी कालज फतिहगहड़ साहिब विच्च पंजाबी दे लैकचरर सन जिथे संत सिंघ सेखों प्रिंसीपल सी। दूर बैठिआं नूं लग्गदा सी कि दोवें मारकसवादी लेखक घिओ-खिचड़ी होणगे पर दोहां दे सुभाअ आपस विच्च मेल नहीं सन खांदे। उह आपस विच्च बहुते भिज्ज नहीं सन सके।

जदों सुजान सिंघ नें प्रिंसीपल दा अहुदा संभालिआ तां इक्क नौजुआन बीरदविंदर सिंघ उनहां नूं मिलण ढुड्डीके आइआ। उहनीं दिनीं उह सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन दा नेता सी ते मैं फैडरेशन तों पासा वट्ट गिआ सां। एधर बलवंत सिंघ रामूवालीआ सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन दा प्रधान बण के ‘सिख्खां दी धौण उते तलवार’ नां दा किताबचा लिखी फिरदा सी। फैडरेशन वाले मौका वेख के मुढ्ढ तों ही सिआसी पारटीआं बदलदे रहे नें। मैं वी सिआसत विच्च पै जांदा तां कोई पता नहीं अकाली हुंदा, कांगरसी हुंदा जां कामरेडां नाल रल गिआ हुंदा। किसे पारटी विच्च शामल होण दा मतलब इह तां नहीं कि उस नाल विआहिआ गिऐ! प्रिंसीपल सुजान सिंघ नूं मिलण आइआ नौजुआन ई वेख लओ किंने पासे पलट चुक्कै? इह तां आम लोक ई नें जिहड़े पारटीआं नाल बझ्झे रहिंदे नें जद कि वड्डे वड्डे नेता मौका वेख के छाल मार जांदे नें।

मैनूं गुरचरन सिंघ निहाल सिंघ वाले दी कही गल्ल याद आ रही है। उह अकाली दल विच्च वी रिहा ते कैपटन अमरिंदर सिंघ वांग कांगरस विच्च वी। सवरन सिंघ, बूटा सिंघ, हुकम सिंघ, गिआनी करतार सिंघ ते होर बथेरे नेता हन जो पारटीआं बदलदे रहे हन। निहाले वालीआ किहा करदा सी, “ओसे बस्स `ते चहड़ो जिहड़ी चंडीगहड़ पुचा देवे। उह मूरख बंदे हुंदे आ जिहड़े खराब होई बस्स `च बैठे रहिंदे आ। जिहड़ी बस्स चंडीगहड़ नां पुचावे उह बदल लैण `च ई सिआणप ऐ।” ला लछमण सिंघ गिल्ल ते बेअंत सिंघ तों लै के कैपटन अमरिंदर सिंघ ते बलवंत सिंघ रामूवालीआ तक दरजनां सिआसतदान हन जिहड़े विगड़ीआं बस्सां तों उतरदे ते चल्लदीआं बस्सां `च चहड़दे रहे। इह वख्खरी गल्ल है कि कई वार बदलीआं बस्सां पहिलीआं नालों वी वध्ध विगड़ीआं निकलीआं!

प्रिंसीपल सुजान सिंघ नें मैनूं ननकाणा साहिब जाण लग्गे नूं आपणे वल्लों वी बाबे नानक दे जनम सथान नूं सिजदा करन दी ताकीद कीती। हरजीत नें मैनूं पंजीरी दा डब्बा भर के दे दित्ता ते मैं अजीतवाल तों रेल गड्डी चहड़ गिआ। फिरोज़पुर छाउणी दे सटेशन तों हुसैनी वाले बारडर तक टांगे चल्ल रहे सन। टांगे `च बैठिआं मेरी ही उमर दे दो भाऊ मेरे सिआणूं हो गए ते राह जांदिआं वाली दोसती हो गई। असीं मन बणा लिआ कि पाकिसतान विच्च `कठ्ठे ही रहांगे। उनहां `चों इक्क बैंक विच्च लग्गा होइआ सी ते दूजा जंगलात दे महिकमे दा इंसपैकटर सी। बैंक वाला भाऊ तां इकहिरा जिहा ही सी पर महिकमे जंगताल वाले दा ढिड्ड वाहवा सी जिस तों उह खांदा पींदा लग्गदा सी। उह तकड़ा गालड़ी सी ते मां या दीआं मझैली गाल्हां दा पलेथण वी लाई जांदा सी। मलवई मशकरीआं करन `च मैं वी घट्ट नहीं सां। इओं समझ लओ कि लंडे ते मीणे राह `च ई टक्कर पए!

18 नवंबर 1969 दा निघ्घा दिन सी। हुसैनी वाले बारडर उते यातरूआं दा मेला लग्गा होइआ सी। उदों सरहद्द `ते तार नहीं सी लग्गी होई। कख्ख-काण ते काह दे बूझिआं नें सुंने पए खेत मल्ले होए सन। कानिआं दे चिट्टे बुंबल हवा `च झूंम रहे सन जिनहां उते जनौर उड्डे फिरदे सन। अजे चार साल पहिलां ही हिंद-पाकि जंग हो के हटी सी जिस नूं मैं बहुत नेड़िओं वेखिआ सी। कई थाईं गोलिआं दे पाए होए टोए अजे पूरे नहीं सन गए। पर दोहीं पासीं पिआर फिर उमड आइआ सी। संगतां दे सवागत विच्च सपीकर तों खुश आमदीद दे पिआरे बोल बोले जा रहे सन ते रिकारड वज्ज रहे सन-सतिगुर नानक तेरी लील्हा निआरी ऐ …।

पंजाबीआं बारे की किहा जावे? पिआर करदे करदे मरन मारन तक चले जांदे हन ते मरदे मारदे पिआर करन लग्ग पैंदे हन। पंजाब दे जंमिआं नें इह खेड मुढ्ढ कदीम तों जारी रख्खी होई है। लंमा समां अमन अमान पता नहीं इनहां नूं किउं नहीं पोंहदा?

ननकाणा साहिब दी यातरा करन चल्ले काफी सारे यातरीआं कोल एना समान सी जिवें पाकिसतान `च दुकान पाउणी होवे! उनहां दे बैगां ते अटैचीआं विच्च शाल, कोटीआं ते कंबल तुंने होए सन जद कि सरदी अजे उत्तरी नहीं सी। कई समान नाल लद्दे इओं लग्गदे सन जिवें आफरे झोटे `ते झुल्ल दित्ता होवे! सरहद्द दे उरले पासे बी.ऐस्स.ऐफ्फ.दे उच्चे लंमे जुआन ते परले पासे तुरहलिआं वाले सतलुज रेंजरज़ खहड़े सन। पासपोरटां दी पड़ताल करन वाले चार पंज अफसर मेज़ लाई कुरसीआं `ते बैठे सन। लाईन `च लग्गिआं दी साडी वारी नेड़े आई तां मैनूं इमीगरेशन अफसरां दी गल्ल बात सुणन लग्ग पई। दूजे देश दे बंदे बिलकुल साडे वाली बोली बोल रहे सन। इह गल्ल साडे लई हैरानी वाली सी।

मैं उनहां दे लहिज़े तों अंदाज़ा लाइआ कि तिंन मझैल सन ते इक्क मलवई सी। जदों किसे दे पासपोरट दा सिरनावां उह मालवे दा पहड़दे तां मझैल अफसर आपणे मलवई साथी नूं छेड़दे, “आह इक्क ‘थोडा’ होर आ गिआ ई!”

मैं पंजाबी दा लैकचरार सां ते फाज़िलका तों दिल्ली तक दा पाणी पीता सी। पिछोकड़ माझे दा सी जिस करके उनहां दा विअंग समझदा सां। मेरे नाल वी दो मझैल सन ते मैं उनहां तों मूहरे सां। मेरे पासपोरट दा सिरनावां पहड़ के उनहां नें फेर मलवई साथी नूं छेड़िआ, “लै ‘थोडा’ इक्क होर आ गिआ ई!” मैं वी नाल लग्गदा ही नहिले `ते दहिला धर दित्ता, “कोई नां भाअ, आह ‘धाडे’ वी पिछ्छे आउण डहे आ!”

मेरी टकोर नाल खूंजे लग्गा बैठा मलवई अफसर दूणा हो गिआ ते थापी मार के कहिण लग्गा, “लओ आ गिआ मेरा वी बाई। हुण करो गल्ल। तुसीं मैनूं `कल्ला ई समझ रख्खिआ सी?” नाल ही मैनूं कहिण लग्गा, “आ बाई सिआं, बहि जा मेरे कोल। लै हुण नी आपां किसे तों लईदे।” इह दूजी हैरानी सी। नां जाण नां पछाण। पराए मुलक दा अफसर बोलां दी सांझ नाल ही अपणत्त जिता के आपणे कोल बिठा रिहा सी। मझैल अफसर कुझ्झ पलां लई खूंजे लग्ग गए सन। फिर इक्क दो देसी मज़ाक होए ते गल्ल हासे पई रही। असीं तुरन लग्गे तां मलवई अफसर चाह पिआए बिनां जाण नहीं सी दे रिहा। अजीब रिशता जुड़ गिआ सी।

सरहद्द लंघे तां कसूर लई बस्सां लग्गीआं खहड़ीआं सन। लंगर वरत रिहा सी ते चाहां उब्बल रहीआं सन। सलूणे पकौड़िआं दी करारी वाशना हवा `च तारी सी। लग्गदा सी जिवें कसूरी मेथी पाई होवे। बस्सां तुरदीआं नूं वग्गां वेला हो गिआ सी ते गंडा सिंघ वाले दे डंगर पशू घरां नूं परत रहे सन। दूर दूर तक झोने दे वढ्ढ विखाई दे रहे सन। कोई कोई खेत वाहिआ बीजिआ वी दिस रिहा सी। कणकां उग्ग रहीआं ते तोरीआ निस्सर रिहा सी। तोरीए दे पीले फुल्ल टहिक रहे सन। पंछी आपणे आल्हणिआं वल्ल उड्डे जा रहे सन। वसदे घरां दे चुल्ल्हे बल रहे ते धूंआं बनेरिआं तों उच्चा उठ्ठ रिहा सी। मैं महिसूस कीता कि इह तां नां दा ही दूजा मुलक सी जद कि सारा कुझ्झ साडे आपणे पिंडां वरगा ही सी।

अध्धे कु घंटे विच्च असीं कसूर पहुंच गए। मैनूं बुल्ल्हे शाह तों लै के सोहण सिंघ सीतल तक किंने ही कसूरीए याद आए। सीतल एथे ई किते हल वाहुंदा ढाडी बणिआ सी। पहिलवान किक्कर सिंघ दा उसताद बूटा पहिलवान वी याद आइआ जो पिछों कसूर दा सी। जुत्ती कसूरी, पैरीं नां पूरी, हाए रब्बा वे सानूं तुरना पिआ … गाउण वाली सुरिंदर कौर याद आई। मैं दिल्ली प्रोफैसर जोगिंदर सिंघ सोढी दे घर जांदा तां उस दी पतनी सुरिंदर कौर दी बणाई चाह पीण नूं मिलदी। कसूर दी नवीं पीहड़ी पग्ग दाहड़ीआं वाले सिख्ख वेख के हैरान हो रही सी। जदों असीं उनहां नाल पंजाबी विच्च गल्ल बात करदे तां उह हैरान हो के आंहदे, “इह `ते साडे वांग ई बोलदे नें!” अग्गों असीं वी आखदे, “तुसीं वी ते साडे वांग ई बोलदे जे।”

कसूर दे रेलवे सटेशन तों ननकाणा साहिब लई तिंन सपैशल गड्डीआं चल्लणीआं सन। वधेरे काहले यातरी इक्क दूजे दे अग्गे हो के पहिली रेल गड्डी चहड़ रहे सन। बारीआं मूहरे धक्का पै रिहा सी। इक्क खूंजे रेहड़ी वाले नें मछ्छी तलणी शुरू कर लई सी। मछ्छी दी महिक आउण दी देर सी कि महिकमे जंगलात वाला बेली सानूं खिच्च के ओधर लै गिआ। असीं मछ्छी दे पकौड़िआं दा सुआद चख्ख रहे सां कि इक्क मुसाफ़िर रेहड़ी वाले तों किसे लागले पिंड दा राह पुछ्छण आ गिआ। रेहड़ी वाला यू.पी.दा महाजर होण कारन उरदू रली पंजाबी `च पिंड दा राह दस्सण लग्गा तां लागे ही खहड़ा इक्क सिख्ख बज़ुरग बोलिआ, “इह राह `ते बड़ा लंमा ईं। मैं तैनूं सिध्धा राह दस्सदां। यूपी दे एस भई्ईए नूं एहनां पिंडां दा की पता? मैं दस्सदां सिध्धा राह। ऐथों रेल दी पटड़ी पिआ जावीं। जिथे पहिला फाटक आइआ ओथों सज्जे हत्थ मुड़ पईं। थोहड़ी दूर साहमणे दीवे जगदे होणगे। ओही पिंड ऐ जिथे तूं जाणै। उंज `ते सिध्धी डंडी वी जांदी ए पर हनहेरे `च सप्प सलूटी दा डर ए। मैं एथे डंगर चारदा रिहां ते मैनूं एथों दे चप्पे चप्पे दा पतै।”

कमाल सी। बाई सालां बाअद भारत तों पाकिसतान आइआ बज़ुरग इओं गल्लां कर रिहा सी जिवें कसूर अजे वी उहदा ही होवे! बड़ा हंमा सी उस नूं आपणे कसूर दे इलाके दा। आपणे इलाके दे नवें मालकां नूं तां उह समझदा ही कुझ्झ नहीं सी। रेहड़ी वाले कसूरीए नूं अजे वी उह यू.पी.दा भई्ईआ कही जांदा सी। उस नें सानूं दस्सिआ कि उह उमर दे पहिले पंताली साल इसे इलाके `च रिहा सी। उहदा पिंड सटेशन तों तिंन मील सी जिथे रेल गड्डी दी चीक सुण जांदी सी।

महिकमे जंगलात वाला कितों घुट्ट लाउण नूं फिरदा सी पर उस दी इह तलब कितों पूरी हुंदी नहीं सी दिसदी। उह कईआं तों पुछ्छ बैठा सी पर कसूर `च कोई शराब दा ठेका नहीं सी। उहनूं पछतावा सी कि उह फिरोज़पुरों ई शीशी किउं नहीं सी फड़ी आइआ? माल डब्ब `च हुंदा तां कोई फिकर ई नहीं सी। हार के उस नूं सबर दा घुट्ट भरना पिआ सी। तीजी गड्डी तुरी तां असमान विच्च चंद चमक रिहा सी ते भिंनी रैण दे तारे टिमटिमा रहे सन। गड्डी लंमीआं चीकां मारदी, छक्क छक्क करदी, वाटां वढ्ढदी, शरधालूआं नाल भरी, बाबे नानक दे जनम सथान वल्ल दौड़ी जा रही सी। खेतां बंनिआं `ते दुध्ध चिट्टी चानणी पसरी पई सी। किसे नें बारी खोल्ह के किहा, “आह `ते कसूरी मेथी दी महिक आ रही ए।” इह उहदा भरम सी अध्ध नवंबर `च मेथी दी महिक किथे!

राएविंड तक कोले वाला इंजण गड्डी खिच्चदा गिआ ते अगांह गड्डी बिजली दीआं तारां उते हो गई। यातरूआं नूं हदाइत दित्ती गई कि कोई बारी `चों बाहर नां मूंह सिर कढ्ढे। असीं अध्धी रात दे करीब लाहौर पुज्जे पर गड्डी उथे रुकी नहीं। शहिर दीआं बत्तीआं जग रहीआं सन पर लाहौरीए सुत्ते पए सन। कदे इह शहिर सिख्खां दी राजधानी सी ते महाराजा रणजीत सिंघ दा राज इरान अफ़गानिसतान दी हद्द तों लै के तिब्बत भुटान तक सी। जमरौद तों जमना तक देस पंजाब सी। हनहेरे विच्च असीं लाहौर दा कुझ्झ वी नां वेख सके। रावी दरिआ वी नहीं दिसिआ सिरफ पुल पार करन दा खड़का ही सुणिआ।

बड़ा कुझ्झ पहड़ सुण रख्खिआ सी रावी बारे। यमले जट्ट दा गीत सणिआ सी-रावी दिआ पाणीआ, मार नां तूं ठोकहरां पंजवें अवतार दे …। मैं गुरचरन सिंघ ‘रूस’ दा नावल ‘वगदी सी रावी’ पहड़िआ होइआ सी। बिधी चंद नें किले `चों घोड़िआं दी छलांग रावी विच्च ही लुआई सी ते उनहां नूं गुरू हरगोबिंद साहिब पास लिआंदा सी। लाहौर दे सटेशनां उते पुलिस दे पहिरे लग्गे होए सन मतां कोई चलदी गड्डी `चों ही छाल नां मार बहे!

लाहौर लंघे तां शेखूपुरा आ गिआ। मैं सोचण लग्गा, एथे ई किते वारस शाह दा पिंड जंडिआला होवेगा जिथे उह कबरसतान `च सदा दी नींदे सुत्ता पिआ होवेगा। अंम्रिता प्रीतम उहनूं कबरां `चों बुलाउण लई `वाजां मारदी रही। हुण तां उह वी सदा दी नींदे सौं चुक्की है। शेखूपुरा लंघे तां दूरों ही गुरदवारा जनम सथान दे उच्चे गुंबदां उते घुंदीआं रौशनीआं दा जलौअ दिसण लग्गा जिस नूं वेखदिआं शरधालू सिजदे करन लग्गे। ननकाणा साहिब दे सटेशन उते रौशनी दा विशेश प्रबंध सी। बाहर निकले तां साहमणे ही ‘ठेका अफीम’ दा बोरड लग्गा होइआ सी। यातरूआं दी सहूलत लई गुरमुखी अख्खरां विच्च वी ‘फीम दा ठेका’ लिखिआ होइआ सी जिस नूं वेख के जथे दे अमलीआं दी रूह खिड़ गई। कई तां उदों ही तोला तोला लैण नूं काहले सन पर उदों ठेका बंद सी। महिकमे जंगलात वाले साडे बेली दीआं बुझीआं अख्खां जग पईआं सन।

गुरदुआरे सरां विच्च पुज्जे तां वेखिआ कि पहिलां पहुंचे सज्जण अंदरों कुंडे जिंदे लाई कमरे मल्ली पए सन। पहिली रात बाहर तंबूआं विच्च ही कट्टणी पई। सवेरे उठ के गुरदवारा जनम सथान, बाल लील्हा, पट्टी साहिब, माल साहिब, तंबू साहिब ते किआरा साहिब गुरदुआरिआं दे दरशन कीते। उह जंड वी वेखिआ जिस नाल बंनह के भाई लछमण सिंघ नूं शहीद कीता गिआ सी। कई यातरी शालां, कोटीआं ते कंबल बज़ार विच्च वेचदे वेखे। उथे पता लग्गा कि बैग ते अटैची उह एही कुझ्झ करन लई भर के लिआए सन।

महिकमे जंगलात वाला भाऊ इक्क दिन हकीम कोल चला गिआ। कहिंदा, ढिड्ड दुखदै। ढिड्ड उहदा काहदा दुखणा सी? ढिड्ड तां सगों मेरा दुखदा सी जीहदा पंजीरी वाला डब्बा उहने थल्ले ला दित्ता सी। हकीम नूं उहने सच्ची गल्ल जा दस्सी, “हकीम जी मैं आं नित्त दा पिआकड़। दारू एथे मिलदी नहीं ते मैनूं नींद नहीं आउंदी। कोई नशे दी दुआई दिओ जीहदे नाल मैं रज्ज के सौं सकां।” हकीम नें दवाई पिलाई तां आखण लग्गा, “इहदा ते सुआद ई सुंढ वरगै। याद रख्खांगे हकीम जी धानूं वी।”

असीं उहदा नां ही महिकमा जंगलात रख्ख लिआ। उहदीआं गल्लां दिलचसप सन जिस करके पता ही नां लग्गा कदों हफ़ता लंघ गिआ। सानूं इह वी पता नां लग्गा कि कदों उह फीम दे ठेके वल्ल गेड़ा मार आइआ। उहदा उदों ही पता लग्गा जदों उहने आ के दस्सिआ, “पाकिसतान दी फीम कंच वरगी आ। आपणी तां निरा गोहा हुंदी आ!”

ननकाणे विच्च असीं सत्त दिन रहे। 18 नवंबर तों 25 नवंबर तक। वख्ख वख्ख मुलकां तों लगभग वीह हज़ार शरधालू ननकाणा साहिब पुज्जे सन। 1947 तों बाअद इह पहिला मौका सी कि ननकाणे दा शहिर पग्गां दाहड़ीआं वाले लोकां नाल भरिआ भरिआ लग्ग रिहा सी। इक्क शाम असीं ननकाणे दे मेले विच्च गेड़ा कढ्ढिआ। ढोल वज्ज रहे सन ते जांगली झुंमर पा रहे सन। इक्क हलवाई दी दुकान उते दो पहिलवान बिठाए होए सन। उह तक्कड़ी `च मठिआई पाउंदे ते तोल तों जिंनी वधदी पलड़े `चों चुक्क के नाल दी नाल खाई जांदे। इक्क दुकान `च चार खुसरे बैठे सन। सुरखी बिंदी ते पाऊडर करीमां नाल शिंगारे होए। गैस दे चानण विच्च उनहां दे मूंह बलबां वांग जग रहे सन। उह मसाला ला के पान पत्ते देई जांदे ते लक्क लिचका के अख्ख मटक्का करी जांदे। असीं खहड़ के उनहां दे नखरे वेखण लग्गे तां कहिंदे, “सरदार जी वेंहदे की ओ? सानूं वी आपणे नाल इंडीआ लै चल्लो।” महिकमा जंगलात तां तिआर सी पर असीं कोई लड़ नां फड़ाइआ।

गुरदवारा जनम सथान दे बाहरले दर मूहरे मिलण गिलण वालिआं दे द्रिश दिल टुंबवें सन। चहड़दे ते लहिंदे पंजाब दे चिरीं विछुंने पिआरिआं दीआं जफ्फीआं देर तक पईआं रहिंदीआं ते उनहां दीआं दाहड़ीआं हंझूआं नाल भर जांदीआं। पुलिस उनहां नूं चौंक `चों लांभे करदी तां उह कहिंदे, “मसीं मुद्दतां बाअद मिले आं। हुण दुनीआ दी कोई ताकत सानूं जुदा नहीं कर सकदी।” मैं अजिहे द्रिश वेख के हैरान हुंदा कि बंदा वी किआ शैअ है! इह जिहड़े इक्क दूजे दे दुशमण बणा दित्ते गए सन अंदरों इक्क दूजे दे किंने मित्तर पिआरे सन?

उद्दण ननकाणा साहिब दा जलौअ वेखण वाला सी जिद्दण गुरदवारा जनम सथान तों नगर कीरतन आरंभ होइआ। इह गुरदवारा किआरा साहिब तक गिआ। गुरदवारे तों रेलवे सटेशन तक सिध्धी सड़क जांदी है। इहो ननकाणा साहिब दा मुख्ख बज़ार है। सड़क ते दुकानां नूं रंग बरंगीआं झंडीआं नाल सजाइआ होइआ सी जिस नाल सारा बज़ार लिशकिआ पुशकिआ पिआ सी।

नगर कीरतन तों पहिलां लागले शहिर जहड़ां वाले दे कालज तों आए कुझ्झ लैकचरार मिले। जद उनहां नूं पता लग्गा कि मैं वी कालज दा लैकचरार हां तां साडी सिआण गूहड़ी हो गई। असीं चहड़दे ते लहिंदे पंजाब दे कालजां दी पहड़ाई बारे इक्क दूजे नूं पुछ्छण लग्गे। उनहां नें दस्सिआ कि असीं पहड़ाउंदे तां उरदू `च हां पर समझाउने पंजाबी विच्च आं। मैं वी दस्स दित्ता कि साडे बहुत सारे कालजां विच्च अंगरेज़ी पहड़ाई तां अंगरेज़ी पहड़ के ही जांदी है पर समझाई पंजाबी बोल के जांदी है! गल्लां गल्लां विच्च असीं सहिमत होए कि समझण समझाउण लई मां बोली ही सभ तों सौखा साधन है।

जहड़ां वाले दे सटाफ़ विच्च इक्क जणा ननकाणा साहिब दे रहिण वाला सी। उसे नें आपणे साथीआं नूं मेला ते नगर कीरतन वेखण लई सद्दिआ सी। उस नें आपणे साथीआं नाल सानूं आपणे घर वल्ल तोर लिआ। रसते विच्च गोशत दीआं दुकानां वेखीआं जिथे हलाल होए वड्डे जानवर लटक रहे सन। इक्क शिकंजे जिहे विच्च तां पूरा झोटा ही नरड़िआ होइआ सी। एडे वड्डे जानवर मैं झटकईआं दीआं दुकानां विच्च पहिलां नहीं सन वेखे।

कुझ मोड़ मुड़ के असीं घर अंदर गए तां लांगरी खाणा तिआर कर रिहा सी। घर विच्च कोई होर जीअ नहीं सी। सारे जणे इक्क मेज़ दुआले मूहड़िआं उते जा बैठे। बुढ्ढे लांगरी नें इक्क परांत गोशत वाले पलाओ दी विचाले लिआ रख्खी ते नाल ही वड्डीआं वड्डीआं रोटीआं वाला छाबा रख्ख गिआ। सारे जणे इको भांडे `चों खाणा खाण लग्गे। इको गलास पाणी पीण लई सी। असीं थोहड़ी झिजक पिछ्छों ठूंगा ठांगी करन लग्गे। महिकमे जंगलात वाला भाऊ आलिआं ते अलमारीआं उते नज़रां घुंमा रिहा सी मतां किते बोतल पई होवे! दारू बिनां दाअहवत उहनूं फिक्की लग्ग रही सी। तदे बुढ्ढे लांगरी नें साडे कंन `च किहा कि इह गोशत तुहाडे खाण वाला नहीं। पर असीं तां खा बैठे सां ते विचे छड्डदे चंगे नहीं सां लग्गदे। उह हैरान सी कि जिस झटके ते हलाल पिछ्छे मरन मारन हो जांदा सी इह नवें सरदार कुझ्झ समझदे ही नहीं सन!

दुपहिर नूं नगर कीरतन रवाना होइआ तां बुरकिआं वालीआं औरतां छत्तां `ते चहड़ के सिंघां दा जलौअ वेखण लग्गीआं। अग्गे अग्गे सिंघां दे निशान साहिब झूल रहे सन ते पिछ्छे पालकी विच्च श्री गुरू ग्रंथ साहिब सुभाइमान सन। संगतां दा ठाठां मारदा `कठ्ठ सी ते उह धंन गुरू नानक दा जाप करदीआं जा रहीआं सन। साडीआं बीबीआं नूं नंगे मूंह जांदीआं नूं वेख के इक्क प्रोफैसर तों कहिणों नां रिहा गिआ, “तुहाडीआं त्रीमतां वधेरे आज़ाद, सिहतमंद ते सोहणीआं नें।” साडा भाऊ कहिण लग्गा, “छत्तां `ते खहड़ीआं धाडीआं बेगमां वी तां बैटरीआं वांग जग रहीआं नें। इहनां नूं साडीआं ज़नानीआं वांग बाहरली हवा तां लुआओ। बुरकिआं `चों तां कढ्ढो।” दो कु घंटिआं दे मेल मिलाप नाल असीं एने कु घुल मिल गए सां कि इक्क दूजे दा हासा मज़ाक सहिण लग्ग पए सां।

नगर कीरतन नाल असीं गुरदवारा किआरा साहिब तक गए जिथे बचपन विच्च गुरू नानक नें मझ्झां चारीआं सन। साखी प्रचल्लत है कि धुप्पे सुत्ते पए बालक नानक दे मुख्ख `ते सप्प नें सिरी फैलाअ के छां कीती सी। नानक दीआं मझ्झां नें राए बुलार दीआं फसलां उजाड़ीआं नहीं सन सगों उह होर हरीआं भरीआं हो गईआं सन। राए बुलार इह क्रिशमा वेख के अचंभित रहि गिआ सी। बाल लील्हा वाली जगहा बालक नानक ते उहदे साथी बच्चिआं वालीआं खेडां खेडदे रहे सन ते पट्टी साहिब वाली जगहा उते पांधे नूं पट्टी पहड़ाई सी। ननकाणे दे कण कण नूं गुरू नानक दे मुकद्दस कदमां दी छोह प्रापत सी ते शरधालू उथों दी पवित्तर मिट्टी नूं पोटलीआं विच्च बंनह रहे सन।

मैं खेतीबाड़ी यूनीवरसिटी लुधिआणे विच्च हाकी दे खिडारी प्रिथीपाल सिंघ नूं मिल के गिआ सां जिस बारे आरटीकल लिखिआ सी-गुरू नानक दा गरांईं। उह ननकाणे दा जंमपल सी। उस नें मैनूं किहा सी कि उहदे वल्लों मैं उस गराऊंड नूं सिजदा कर के आवां जिथों उस नूं खेडण दी जाग लग्गी सी। प्रिथीपाल दे पिता जी ननकाणे दे गुरू नानक सकूल विच्च अधिआपक सन ते खेडां दे इनचारज सन।

इक शाम सड़क किनारे काला चोला पहिनी इक्क साईं सूफ़ीआना कलाम गा रिहा सी। सिरों धड़ों नंगा इक्क जांगली उहदे कलाम उते नच्ची जा रिहा सी। कदे कदे उह योगा करन वालिआं वांग ढिड्ड हिलाउंदा। तदे इक्क सरदार वी जो विरक टप्पे दा लग्गदा सी उस जांगली नाल नच्चण लग्गा। नाले नच्ची जावे नाले रुपए वारी जावे। उदों इक्क भारती यातरी तीह रुपए ही आपणे नाल लिजा सकदा सी जिस दे पाकिसतान विच्च बत्ती तेती रुपए बणदे सन। उह वजद विच्च मेल्ह रिहा सी ते बध्धे रुधे रुपईआं दे मुक्क जाण दी उहनूं कोई चिंता नहीं सी। मसां उहनूं ‘आपणी भोइं’ उते नच्चणा नसीब होइआ सी ते उहदी यातरा सफल हो गई सी।

असीं सवेर वेले गुरदुआरे जा के मत्था टेकदे, लंगर `चों परशादा छकदे ते गुरू घरां दी परिकरमा करदे होए बाज़ार विच्च घुंमण लग्गदे। सवेर वेले टाइलटां वल्ल लाईन लाई खहड़े यातरूआं दी भीड़ हुंदी सी। इक्क दिन अएं लग्गा जिवें गिआनी करतार सिंघ वी लोटा लई खहड़ा होवे। की उह उही सी? मैं उस नूं इको वार हुशिआरपुर वेखिआ सी। उस नूं सिख्खां दा दिमाग किहा जांदा सी। उस नें पाकिसतान बणन वेले सिख्ख हितां दी राखी लई हाल पाहरिआ कीती सी। ननकाणा साहिब सिख्खां कोल रख्खणा चाहिआ सी। इस तों पहिलां कि मैं उस नाल गल्ल बात करदा उहदी अंदर जाण दी वारी आ गई सी।

यातरा भावें सत्त दिनां दी सी पर काइदे कानूंन मुताबिक असीं ननकाणा साहिब दी जूह तों बाहर नहीं सां जा सकदे। इक्क दिन असीं रेल दी लाईन पै के लागले पिंड वेखण चल्ले सां पर पहिरे `ते बैठी पुलिस नें सानूं वापस मोड़ दित्ता सी। बहुत सारे यातरूआं दीआं आपो आपणे पिंड वेखण दीआं रीझां मन दीआं मन विच्च रहि गईआं सन। महिकमे जंगलात वाला बेली अकसर कहिंदा रहिंदा सी, “किसे पिंड चल्लीए, ओथों देसी दारू ज़रूर मिल-जू!” उहदी हर पंजवीं सत्तवीं गल्ल पीण `ते जा मुक्कदी सी। जदों दारू दी गल्ल उह भुल्ल जांदा सी तां असीं चेता करा के चित्त परचा लैंदे सां।

ननकाणे दीआं असीं गलीआं छाण मारीआं सन। विचे सिंध दे सहिजधारी सिख्ख तुरे फिरदे सन ते विचे अफ़ग़ानिसतान दे पठाणां वरगे सिख्ख सन। उनहां दे पग्गड़ वड्डे सन ते रंग गोरे सन। विचे पछ्छमी मुलकां दे सूटिड बूटिड सिख्ख सन। इक्क दिन असीं ढाबे तों चाह पी रहे सां कि साडे कोल चंडीगहड़ हाई कोरट दा उही ऐडवोकेट आ बैठा जो पहिलां वी मिलिआ सी। उस नें दाहड़ी दीआं मुशकां कस के काला कोट पाइआ होइआ सी जिवें ओथे वी कोरट जाणा होवे। असीं चाह दे कप्प दी पेशकश कीती तां उस नें नक्क बुल्ल्ह मार के कप्प फड़िआ। फिर चाह दे नुकस कढ्ढण लग्ग पिआ ते कप्प नूं निंदी जावे। पहिलां वी उह नुकताचीनी करदा ही मिलिआ सी। नां तां उहदा काफी लंमा सी पर असीं उहदे सुभाअ मुताबिक उस दा नां ‘खुशकी’ रख्ख लिआ।

इक शाम कवी दरबार होइआ। शाइर हमदम, राही ते भट्टी होरां नें पंजाबी दीआं बड़ीआं वधीआ कवितावां पेश कीतीआं। चंडीगहड़ वाला वकील वी सटेज `ते जा चहड़िआ ते फारसी दे शेअर बोलण लग्गा। फिर उरदू दा कुतरा करन लग्ग पिआ। पिछ्छों हमदम सानूं पुछ्छण लग्गा, “इह काला कुक्कड़ किथों लिआंदा जे?” असीं किहा, “तुसीं काला कुक्कड़ कहि लओ पर असीं तां इहदा नां खुशकी रख्खिआ होइऐ।”

इक दिन बज़ार विच्च जा रहे सां कि इक्क नौजुआन सानूं कहिण लग्गा, “सरदार जी, मैं तुहाडे नाल फोटो खिचवाउणी एं।” असीं फोटो सटूडीओ विच्च चल गए। फोटो खिच्ची गई तां उस नें मेरी जैकट पा के फोटो खिचवाणी चाही। उह शुकीनां वाली जैकट मैं दिल्ली अजमल खां रोड तों खरीदी सी। जद मैं जैकट पा के कालज गिआ सां तां डा.गुरभगत सिंघ नें विअंग नाल उस नूं ‘कुत्ते झग्गी’ दा नां दे दित्ता सी। उदों उह वी खालसा कालज दिल्ली `च लैकचरार सी। उह जद तुरदा सी तां लग्गदा सी जिवें गडीरा रिड़िआ जांदा होवे पर जदों लैकचर करदा सी तां कोई पैग़ंबर परवचन करदा जापदा सी। अणदाहड़ीए मूंह ते गोल पग्ग नाल काशी दा पांडा लग्गदा सी। मेरी डब्बखड़ब्बी झग्गी नूं उहने सही नां दित्ता सी।

पाकिसतानी नौजुआन दी रीझ पूरी करदिआं मैं आपणी झग्गी लाह के उस नूं पुआ दित्ती ते नाल ही कहि दित्ता, “इह साडे वल्लों तैनूं पिआर निशानी एं। इहनूं पाइआ करीं ते सानूं याद कर लिआ करीं।” उह बहुत जज़बाती हो गिआ ते सानूं मल्लोमल्ली कपड़िआं दी दुकान `ते लै गिआ। उह साडे सभ लई कपड़े लै के देणा चाहुंदा सी पर असीं इको कमीज़ सवीकार कीती। उह कमीज़ मैं कई साल पाई ते मैनूं नहीं पता कि मेरी अध्धोराणी जैकट उहदे किंना चिर हंढी होवेगी?

25 नवंबर नूं असीं वापसी लई चाले पाए। दिन छिपे लारीआं ते टांगे यातरीआं नूं रेलवे सटेशन `ते लिजाण लई चल्लण लग्गे। जिहड़े टांगे `च असीं बैठे पता नहीं किथों ‘खुशकी’ वी उहदे उते आ चहड़िआ। इह शुकरीआ अदा करन दा समां सी पर उह टांगे दीआं फिस्सीआं गद्दीआं नूं निंदण लग्ग पिआ। नाले आखी जावे, “घोड़ी नूं पां पई लग्गदी ए।” कोई पुछ्छे, “कालिआ कुक्कड़ा, तूं एहदे `ते मुकलावा लैण चल्लिऐं?” असीं हस्सण लग्गे कि सत्त दिन गुरदुआरे दी देग खा के वी उहदी खुशकी दूर नहीं सी होई!

रेलवे सटेशन `ते पुलिस गशत कर रही सी। वडेरी उमर दा इक्क ठाणेदार साडे कोल आइआ ते अदब अदाब तों बाअद आपणे पिछले पिंड दा हाल चाल पुछ्छण लग्गा। उह पिछ्छों प्रसिध्ध पिंड रोडे तों सी जिथों दे इक्क बज़ुरग दी दाहड़ी पंज फुट्ट तों लंमी सी। मैं रोडिआं दे टूरनामैंट विच्च उस दे दरशन कीते सन। उथों दा कवीशर मोहन सिंघ बड़ा मशहूर सी। फिर संत जरनैल सिंघ भिंडरांवालिआं दा जद्दी पिंड होण कारन रोडे होर वी प्रसिध्ध हो गिआ। मैं मुसलमान ठाणेदार नूं दस्सिआ कि रोडे कालज बण गिआ है ते पौलीटैकनिक खुल्ल्ह गिआ है। उह बड़ा खुश होइआ ते आखण लग्गा, “फेर तां साडा पिंड वी बहुत तरक्की कर गिआ है। साडे वेले तां बरबर उडदी सी।” उह अजे वी रोडिआं नूं साडा पिंड कहि रिहा सी।

मैं दस्सिआ, “मैं वी ओथे नेड़े ई ढुड्डीके दे कालज विच्च पहड़ाउनां।” उह हैरान होइआ कहिण लग्गा, “ढुड्डीके तां वैल्लीआं दा पिंड सी। ओथे कालज किवें खुल्ल्ह गिआ?” फिर उह दौधर दे अरजन वैल्ली दा ज़िकर करन लग्गा ते पहिलवान गुरबखश सिंघ दा हाल चाल पुछ्छण लग्गा। मैनूं लग्गा किते बोलीआं विचली धंन कुर बारे नां पुछ्छ लवे पर उहदा उहने नां नां लिआ। पुलिस दी नौकरी करदा रिहा होण कारन उह इलाके दे सारे वैल्लीआं बदमाशां नूं जाणदा सी। महिकमे जंगलात वाले भाऊ नें पाकिसतान `च माणी प्राहुणचारी दा शुकरीआ अदा कीता। पर उह दिल दी गल्ल करनों फिर वी नां रहि सकिआ ते मझैल लहिजे `च कहिण लग्गा, “ठाणेदार साहिब, धाडे एथे फीम खरी मिलदी जे, जिहड़ी साडे वल्ल नहीं जे लभ्भदी। पर धाडे देश `च दारू दा काल पिआ होइआ जे। कदे साडे वल्ल आओ तां दारू `च नुहा के तोरांगे।” साडे बेली नें धारमिक यातरा कर के वी दारू नहीं सी भुलाई। मैं ही उहनूं किहा, “इक रात होर औखी सुखाली कट्ट लै। जा के नहा लईं महिकमे जंगलात `च।

कसूर वांग ही सपैशल रेल गड्डीआं ननकाणा सहिब तों चल्लीआं। रात दे सफ़र विच्च बाहर तां कुझ्झ दिसणा नहीं सी इस लई असीं कंबल ताण के सौं गए। सानूं नहीं पता कि कदों शेखूपुरा लंघे, कदों रावी दा पुल, कदों लाहौर ते कदों राएविंड। रावीओं पार बार दे चक्क ते उरार माझे दे मशहूर पिंड गूहड़ीआं नींदां विच्च सुत्ते पए सन। वड्डे तड़के असीं कसूर पुज्जे। बाहर निकले तां ठंढ विच्च झुणझुणीआं छिड़ पईआं। कसूर अजे वी सुत्ता पिआ सी। बुल्ल्हे शाह दे कहिण अनुसार बंदे सुत्ते पए सन पर कुत्ते जाग रहे सन। उह लंघदीआं लारीआं नूं भौंक रहे सन। कसूर विच्च दी जांदिआं ते आउंदिआं असीं आपणे महान सूफ़ी शाइर बुल्ल्हे शाह दे मजार उते सिजदा नहीं सां कर सके जिस दा झोरा अज्ज वी है।

पहुफुटाले नाल असीं गंडा सिंघ वाले बारडर उते जा पहुंचे। सथिती दा विअंग वेखो कि मुसलमान देश नें आपणे बारडर दा नां गंडा सिंघ वाला रख्खिआ होइऐ ते सिख्ख वसों वाले भारत वल्ल इस दा नां हुसैनी वाला है। उस वेले सरहद्द सुंनी पई सी ते सतलुज दे कंढे दी ठंढी हवा कंबणीआं छेड़ी जांदी सी। ताहीओं किसे नूं सुझ्झ पई कि बूझिआं नूं अग्ग ला के धूणीआं सेकीआं जाण। कख्ख काण `कठ्ठा कर के अग्ग बाली गई ते धूणीआं धुखाईआं गईआं। संगतां धूणीआं दुआले जुड़ गईआं। महिकमे जंगलात वाले नें कोलों ही छुरल्ही छड्ड दित्ती कि बारडर उते तलाशी होऊ। जीहदे कोलों फीम फड़ी गई उह अंदर होऊ।

इस गल्ल नें बठिंडे वल्ल दे इक्क अमली नूं वखत पा दित्ता। उहने खीसे `चों डब्बी कढ्ढी। मैं सोचिआ अग्ग `च सुट्टेगा। पर उह प्रशाद वांग भोरा भोरा सभ नूं वरताउण लग्गा। महिकमे जंगलात नें तां मोटा मावा लै लिआ पर असीं इनकार करी गए। मलवई अमली नें मैनूं मल्लोमल्ली मावा फड़ाउंदिआं किहा, “खा लै मल्ला, खा लै। इह किहड़ा ढिड्ड `च बोलदी ऐ?”

अख़ीर उह फीम दा प्रशाद मैनूं वी लैणा पिआ। साडे साथी दी छड्डी छुरल्ही दे कुझ्झ नां कुझ्झ चंगिआड़े तां साडे उते वी डिग्गणे सन।