1969 विच्च मैं ननकाणा साहिब गिआ तां पाकिसतान जांदिआं कोई रोक नहीं सी। पर 1982 विच्च पंजाब तों दिल्ली दीआं एशिआई खेडां वेखण जाण तक बड़े अड़िक्के सन। राह विच्च हरिआणा पैंदा सी जिथों दे हाकमां नें सिख्खां नूं दिल्ली नां जाण देण लई सभनां राहां उते नाकेबंदी कीती होई सी। अकालीआं दा ऐलान सी कि उह दिल्ली दीआं एशिआई खेडां समें रोस विखावे करनगे। उधर हरिआणे दे मुख्ख मंतरी भजन लाल नें प्रधान मंतरी इंदरा गांधी नूं कहि रख्खिआ सी कि मैं हरिआणे विच्च किसे पग्ग दाहड़ी वाले नूं लंघण ही नहीं देवांगा।
मैं चंडीगहड़ दे ट्रिबिऊन दफतर तों एशीआड कवर करन लई आपणा ऐकरीडेशन कारड लिआ। पंजाबी ट्रिबिऊन दे संपादक बरजिंदर सिंघ नें मैनूं विदा करदिआं किहा, “बच के जाणा, होर नां किते हरिआणे वाले राह विच्च ई रख्ख लैण!”
दिल्ली जाण लई जिस बस्स विच्च मैं बैठा उहदे `च दो सरदार होर सन। अग्गे हरिआणे दी हद्द आई तां चाली पंजाह सिपाही पहिरे `ते खहड़े सन ते बाकी तंबूआं `च पए सन। सड़क उते चिट्टे डरंमां दी कतार ला के कुझ्झ सिपाही मोरचे पुट्टी पुज़ीशनां लई बैठे सन। मैं पाकिसतान नाल होईआं लड़ाईआं सरहद्द नेड़े रहि के वेखीआं सन। हरिआणे दी नाकाबंदी वेख के मैनूं उनहां लड़ाईआं दे द्रिश चेते आ गए।
एने नूं इक्क सिपाही बस्स दी छत्त `ते चहड़ गिआ ते दो अंदर आ गए। उनहां नें वख्ख वख्ख सीटां `ते बैठे सरदारां दी पूरी पुछ्छ गिछ्छ कीती। मैनूं खेडां कवर करन लई भारती ओलंपिक ऐसोसीएशन वल्लों मिलिआ शनाख़ती कारड विखाउणा पिआ। अग्गे वधे तां हरेक पुल उते कौमांतरी सरहद्द वरगा नज़ारा सी। कदे कदे सानूं बस्स तों उतार लिआ जांदा ते तसल्ली कर के बस्स उते चहड़न दित्ता जांदा। रोस इस गल्ल दा सी कि उतारिआ सानूं तिंनां नूं ही जांदा।
दिल्ली जा के मैं ‘सचित्तर कौमी एकता’ दे ऐडीटर राजिंदर सिंघ भाटीआ नूं मिलिआ। मैं उस दे परचे लई ‘खेड मैदान `चों’ कालम लिखदा सां। उस नें मैनूं अंदरली गल्ल दस्सी। दस्सिआ कि इंदरा गांधी दा अकालीआं नाल समझौता हो चल्लिआ सी जिस विच्च सवरन सिंघ ते हरकिशन सिंघ सुरजीत दा रोल सी। मंगां मंन लैण करके अकालीआं नें कोई रोस विखावा नहीं सी करना। पर इस समझौते `ते सही पैण तों पहिलां ही इस दी भिणक भजन लाल नूं पै गई ते उस नें इंदरा गांधी नूं यकीन बंनहवा दित्ता कि अकालीआं तों डरन दी लोड़ नहीं। मैं उनहां नूं दिल्ली पहुंचण ही नहीं देवांगा। समझौते नूं तारपीडो करन दा फिर जो नतीजा निकलिआ उह सभ दे साहमणे है।
दिल्ली दे जवाहर लाल सटेडीअम ते होर खेड भवनां दुआले सुरख्खिआ दे करड़े प्रबंध सन। अकाली दल दे तेज़तरार बुलारे बलवंत सिंघ रामूवालीए नें फिर वी रोस पत्तर अखबारां विच्च पा के देश विदेश दे पत्तरकारां तक पुचा दित्ते सन। प्रकाश सिंघ बादल, बलविंदर सिंघ भूंदड़, बीबी निरलेप कौर ते कुझ्झ होर अकाली मैनूं गुरदवारा बंगला साहिब विच्च मिल पए। उनहां तों पता लग्गा कि उह लुक छिप के ते भेस वटा के दिल्ली पहुंचे सन। पर उह कोई ख़ास रोस विखावा नहीं कर सके।
नौवीआं एशिआई खेडां दा उदघाटनी समारोह शुरू होइआ तां सटेडीअम दे उपर हैलीकापटर गेड़े ला रहे सन। उतों निगहा रख्खी जा रही सी कि किसे पासे कोई गड़बड़ नां होवे। लाऊड सपीकरां तों आवाज़ां आ रहीआं सन कि कोई दरशक आपणे नाल खाणे दा डब्बा, कैमरा, दूरबीन, टरांजीसटर, टेप रिकारडर जां कोई पैकट अंदर नां लिजावे। औरतां नूं हैंड परस लिजाण दी वी मनाही सी।
सटेडीअम दीआं बाहीआं उते एशिआई मुलकां दे रंग बरंगे झंडे लहिरा रहे सन। प्रैस्स बाकस विच्च मेरे आले दुआले पूरबी एशीआ दीआं गोरीआं-पीलीआं नसलां दे फीने नक्कां ते टोपीदार अख्खां वाले पत्तरप्रेरक बैठे सन। उद्दण असमान विच्च वी चित्तकबरीआं बद्दलीआं उमड आईआं सन जिवें उनहां नें वी उदघाटनी समारोह वेखणा होवे। विशाल सकोर बोरड उते ‘फ्रैंडशिप फ्रैटरनिटी फार ऐवर’ दे अख्खर वार वार जगदे। सकोर बोरड उते ही खेडां दा शुभ प्रतीक हाथी दा बच्चा ‘अप्पू’ सभ नूं जी आइआं कहि रिहा सी। छोटे सकोर बोरड उते नहिरू दा कथन ‘खेड नूं खेड भावना नाल खेडो’ लिशक रिहा सी।
फिर राशटरपती गिआनी ज़ैल सिंघ दी बघ्घी आपणे लाओ लशकर नाल सटेडीअम विच्च आई। प्रधान मंतरी इंदरा गांधी ते विशेश विअकतीआं नें राशटरपती दा सवागत कीता। एशिआई खेड फैडरेशन दे प्रधान राजा भलिंदर सिंघ नें गुलाबी पग्ग बंनही होई सी ते उह खेडां दा लाड़ा जाप रिहा सी। खेडां दी प्रबंधक कमेटी दा प्रधान खेड मंतरी बूटा सिंघ भूरी अचकन ते नसवारी पग्ग नाल विचोला बणिआ फिरदा सी। उच्चा लंमा ते सोहणा सुणख्खा तरलोचन सिंघ खेडां दा पी.आर.ओ.सी अते जरनैल नरिंदर सिंघ डाइरैकटर सी। हरिआणे विच्च पग्गां वाले रोके जा रहे सन पर खेडां दे प्रबंध `च पग्गां वालिआं दी सरदारी सी।
खिडारीआं दा मारच पासट शुरू होइआ तां देवनागरी अख्खर क्रम अनुसार अफग़ान खिडारीआं दी टोली सभ तों पहिलां आई। उनहां दे पिछ्छे इराक ते इरान दे दलां नें आउणा सी पर इरानीआं नें कहि रख्खिआ सी कि उह आपणे दुशमण देश इराक दे नां पिछ्छे लग्गणगे ते नां अग्गे। उनहां नें इह वी आखिआ सी कि टीम दे नां दी तख़ती चुक्क के उनहां मूहरे कोई औरत नां तुरे। प्रबंधकां नूं इराक ते इरान दे विचकार इंडोनेशीआ दी टोली पाउणी पई ते इरान नां दी फट्टी इक्क मरद नें चुक्की।
सभ तों चुसत वरदी चीनिआं ते जपानीआं दी सी ते उनहां दे दल वी काफी वड्डे सन। चीने करीम रंगे सूटां ते लाजवरी टोपीआं नाल चीने कबूतर लग्ग रहे सन। जपानीआं दे सूहे सूट अग्गां बालदे जांदे सन। जपानणां बीर वहुटीआं बणीआ होईआं सन। साडे कोलों ही फलाईंग सिख्ख मिलखा सिंघ उठिआ। उस नें खेडां दी मिशाल लै के दौड़ना सी। मारच पासट तों पिछ्छों गिआनी ज़ैल सिंघ नें खेडां शुरू करन दा रसमी ऐलान कीता। तोपां नें गरज के सलामी दित्ती अते दो हज़ार कबूतर ते पंज हज़ार ग़ुबारे आकाश विच्च छड्डे गए। तदे ‘मुहड़के दा मोती’ गुरबचन सिंघ रंधावा मिशाल फड़ी सटेडीअम विच्च दाखल होइआ। उह मिशाल फिर गुरबचन सिंघ तों मिलखा सिंघ ते कमलजीत संधू नें फड़ लई। दोहां नें टरैक दा पौणा कु चक्कर लाइआ ते मिशाल हाकी दे खिडारी बलबीर सिंघ ते डिआना साईमज़ नूं सौंप दित्ती। उह दोवें `कठ्ठे पौड़ीआं चहड़े। जदों उनहां नें खेडां दी संतरी जोत जगाई तां ताड़ीआं नाल सारा सटेडीअम गूंज उठिआ।
मैं चीनिआं नूं निकद्दे जिहे ही समझदा सां ते हैरान सां कि कद्दावर खिडारनां दी खेड वालीवाल विच्च चीनणां विशव चैंपीअन किवें बणीआं! उनहां विशव जेतू खिडारनां नूं जदों इंदराप्रसथ इनडोर सटेडीअम विच्च खेडदिआं वेखिआ तां सारी हैरानी दूर हो गई। उनहां `च छे फुट्ट तों घट्ट कोई है ई नहीं सी। उह लंमीआं लंझीआं मुटिआरां किसे होर धरती दीआं जाईआं जापदीआं सन। जिद्दण चीनणां ते जपानणां विचाले मैच होइआ उद्दण अदुत्ती नज़ारे वेखण विच्च आए। दरशकां विच्च फाईनल मैच वेखण दी एनी खिच्च सी कि गाजर रंगीआं बारां हज़ार कुरसीआं `चों कोई वी खाली नहीं सी।
हरे रंग दे कोरट उत्ते पहिलां चीन दीआं खिडारनां उत्तरीआं ते पिछ्छों जपान दीआं। जदों उनहां नें टरैक सूट उतारे तां उनहां दीआं लत्तां एनीआं गोरीआं निकलीआं जिवें केले दीआं छल्लीआं तों छिलड़ां लाह धरीआं होण। चीनणां दे नीलीआं झग्गीआं ते कालीआं निक्करां पाईआं होईआं सन अते जपानणां दे दुध्ध चिट्टीआं पुशाकां। इक्क पासे वीह कु चीने तारिआं वाले लाल झंडे लई बैठे सन। जदों उनहां दी टीम नंबर लैंदी तां इक्क चीना उठ्ठ के आपणी भाशा विच्च कुझ्झ पुकारदा जिस नूं बाकी साथी वार वार दुहराउंदे। दूजे बंने जपानीआं दी वी इक्क टोली बैठी सी। जदों उनहां दी टीम चंगी खेड विखाउंदी तां दस बारां साल दी जपानी कुड़ी पख्खीआं दा जोड़ा लै के खहड़ी हो जांदी। फिर उह पख्खीआं हिला के दरशकां तों तालबध्ध गिध्धा पवाउण लग्गदी। आख़र उह मैच चीनणां नें जित्त लिआ ते उह एनीआं ख़ुश होईआं कि हासिआं नाल खुशी दे हंझू वी छलकण लग्गे।
जिद्दण मरदां दी हाकी दा फाईनल मैच होइआ सारी दिल्ली थाएं रुक गई सी। लोक टीवी मूहरे बैठे सन जां रेडीओ टरांजीसटरां दे सिरहाणे। मैच दे नतीजे बारे लख्खां दीआं शरतां लग्ग चुक्कीआं सन। पंज पंज रुपए दी टिकट बलैक `च दो दो सौ रुपए नूं विकी सी। मैच शुरू होण तों घंटा पहिलां ही नैशनल सटेडीअम कंढिआं तक भर गिआ सी। राशटरपती गिआनी ज़ैल सिंघ, उप राशटरपती मुहंमद हदाइतउल्ला, प्रधान मंतरी इंदरा गांधी ते सपीकर बलराम जाखड़ समेत अनेकां मंतरी ते होर अधिकारी सटेडीअम विच्च सुभाएमान सन। भजन लाल आपणा बग्गा सिर मुड़ मुड़ इंदरा गांधी वल्ल घुमा रिहा सी ते अहुल रिहा सी कि किवें नां किवें इंदरा गांधी नूं दस्स सके पई वेख लओ कोई नीली पग्ग वाला दिसदै!
प्रैस्स बाकस विच्च मेरी सीट कुमैंटेटर जसदेव सिंघ दे पिछ्छे सी। उह पाणी दा गलास मंग रिहा सी पर पाणी कितों मिल नहीं सी रिहा। तदे बूटा सिंघ होरीं तिरंगीआं झंडीआं नाल भरे टोकरिआं समेत सटेडीअम विच्च पधारे। मिंटां सकिंटां विच्च झंडीआं दरशकां विच्च वंड दित्तीआं गईआं। जदों भारती खिडारी गेंद लै के अग्गे वधदे तां झंडीआं उच्चीआं हो जांदीआं ते शोर दीआं लहिरां आकाशीं जा चहड़दीआं। चौथे मिंट `च भारत दे ज़फर इकबाल नें गोल कीता तां सटेडीअम तिरंगे रंग विच्च रंगिआ गिआ। जदों सतहारवें मिंट `च पाकिसतान दे कलीमउल्ला नें गोल लाहिआ ते उनहीवें मिंट `च होर गोल चहड़ाइआ तां जाणो दरशकां दे मापे ही मर गए ते झंडीआं झग्गिआं हेठ लुको लईआं गईआं। जसदेव सिंघ नें धौण पिछ्छे भंवा के आखिआ, “मैं सरदार बूटा सिंघ नूं किहा सी कि आपां होसट आं ते आपां नूं झंडीआं वंडणा शोभा नहीं दिंदा।”
पाकिसतान दी टीम नें उपरोथली सत्त गोल कीते ते भारती टीम नूं उहदे ही घर एनी नमोशी वाली हार दित्ती कि भारती खिडारी डराउणे सुफ़ने वांग भुला नहीं सकणगे। जित्त हार दा एना फरक हुंदा है कि भारती खिडारी उद्दण चोरां वांग सटेडीअम `चों अलोप होए जद कि पाकिसतानी दिन छिपण तक मैदान `च मेल्हदे फिरे। उस दिन दा डिसपैच मैं भरे मन नाल लिखिआ। जद मैं लिख रिहा सां तां भारती टीम `चों बाहर कढ्ढिआ फुल्ल बैक सुरजीत सिंघ मेरे कोल आइआ ते आखण लग्गा, “मैं हाकी वालिआं दा हीज पिआज राजीव गांधी दे धिआन `च लिआ रिहां।”
जिद्दण भारत ते चीन दीआं फुट्टबाल टीमां विचकार मैच होइआ उद्दण अंबेदकर सटेडीअम पूरा भरिआ होइआ सी। साडे पिछ्छे कुझ्झ सिख्ख डराईवर बैठे सन। जदों रैफरी नें भारती टीम सिर गोल होण दी विसल मारी तां पिछ्छों आवाज़ आई, “ओए रैफरीआ, बंदा बण जा नहीं तां गड्डी हेठ दे दिआंगे।” जदों रैफरी नें भारती टीम वल्लों गोल करन दी सीटी मारी तां उसे डराईवर नें किहा, “वाह ओए रैफरीआ, जिऊंदा रहि!”
खेडां दे दिन बेशक पंदरां ही सन पर उनहां दे नज़ारे सालां तक याद रहिण वाले सन। एशीआ दे जोबन, ज़ोर ते जुगत नें जो खेड लील्हा रची उहदा पूरा जलौअ शबदां विच्च बिआन नहीं कीता जा सकदा। भला कौण भुल्लेगा भारत दे लोक नाचां दीआं उह झलकां जो नहिरू सटेडीअम दे विहड़े `च अख्खां नें वेखीआं। भंबीरी बणीआं नढ्ढीआं ते मसती `च झूंमदे चोबर। लिशकदीआं रंग बरंगीआं पुशाकां, साज़ां दीआं मधुर धुनां, नाचीआं दीआं कूलीआं अदावां ते धूफां दीआं सुगंधीआं। अजिहा रंगीन सुफ़ना जिस विच्च रंगां दा मींह वरहदा रिहा। उह द्रिश वी याद रहेगा जदों भारत दीआं हाकी खिडारनां सोन-तमग़ा जित्तीआं। उनहां नें हासे छणकाउंदिआं शिवा जी सटेडीअम दी इक्क जेतू गेड़ी लाई सी ते नाल भंगड़े दा ढोल वज्ज उठिआ सी। उनहां नें नांह नांह करदे आपणे कोच बालक्रिशन सिंघ नूं मोढिआं उते चुक्क लिआ सी।
घोड़सवारी दे महिराबी दुआर वाले हरबख़श सटेडीअम विच्च इंदरा गांधी सूहे फुल्लां वाली साहड़ी पहिन के आई सी ते उहदी पोती प्रियंका दादी दुआले मेल्हदी फिरदी सी। बहादर सिंघ गोले दा सोन-तमग़ा जित्तिआ तां उहदा जलौअ वेखण वाला सी। सिर उते पटका ते खुल्ल्ही दाहड़ी नाल उह टरैक सूट वाला निहंग सिंघ लग्ग रिहा सी। तालकटोरा तैरन तलाअ विच्च भारत ते सिंगापुर दीआं टीमां `च वाटर पोलो दे मैच समें जदों भारती टीम गोल करदी तां फिलमी हीरो अमिताभ बच्चन उठ्ठ खहड़ा हुंदा ते हत्थां दा घुग्गू वजाउंदा। उहदी पतनी जया भादुड़ी मिनहा मुसक्राउंदी। दरशकां विच्च एअर चीफ मारशल अरजन सिंघ वी बैठा सी पर लोक अमिताभ बच्चन वल्ल ई वेखदे रहे।
खेडां विच्च ख़ुशी वी वेखी ते ग़मी वी। जिहड़े जित्त जांदे उनहां दीआं कोई रीसां सन? उह हवा विच्च उडे फिरदे। ते जिहड़े हारदे किंना चिर ई डिग्गे ढहे झूरी जांदे। जेतूआं नूं कोई थकेवां नहीं सी हुंदा ते हार गिआं तों उठिआ नहीं सी जांदा। हंझू हार विच्च वी वहिंदे वेखे ते जित्त विच्च वी। पर जित्त हार दे हंझूआं विच्च बड़ा फरक सी। किथे चीनणां दे जित्त दी ख़ुशी `च हासिआं नाल छलकदे हंझू ते किथे हार दी नमोशी विच्च चुप्प गड़ुप्प भारती हाकी खिडारीआं दे अथरू!
कद भुल्लणगीआं उह पाणी दीआं परीआं जिनहां तालकटोरा तैरन तलाअ दे नीले निरमल पाणीआं नूं अग्ग लाई रख्खी। उनहां दे सोनरंगे बदन जिनहां तों निगाहां तिल्हक तिल्हक जांदीआं। ते उह रबड़ दीआं आदमकद्द गुड्डीआं जिनहां नें जिमनासटिकस दे करतब विखाउंदिआं हज़ारां दिल लुट्टे। उह विसमादी नज़ारे सन। चार इंच चौड़े बीम उते चार चार छालां लाउणीआं ते फेर वी थाएं टिके रहिणा!
वख्ख वख्ख खेड भवनां दीआं रौणकां, रंग ते रौशनीआं भला कौण भुल्लेगा? पंदरां दिन रंगां दे हहड़ आए रहे ते रौशनीआं दे मींह। खेडां दौरान अनेकां जलवे नमूदार होए। उथे घोड़िआं नें नाच नच्चे ते कबूतरां दीआं डारां अकाश विच्च उड्डीआं। उथे अनेकां सूरतां सुफ़निआं विच्च गुआचीआं रहीआं। उथे ‘मित्तरता ते भरप्पण सदा लई’ दा नाहरा वार वार बुलंद होइआ।
इह ते अजिहा होर बहुत कुझ्झ लंमा समां चेते रहिण वाला सी। ख़ुशी दे चंगे पलां दा चेते रहिणा ही ज़िंदगी दी असली दौलत है। खेड मेले इनहां दौलतां विच्च वाधा करदे हन। वरहे बीत जाण `ते वी दिल्ली दीआं एशिआई खेडां मेरे चेते `च सज्जरीआं हन ते जापदै पहिले पिआर वांग सदा सज्जरीआं रहिणगीआं।

