अक्टूबर 14, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

34 - साके नीले तारे दा सेक

जून 1984 दी तिंन तारीख सी। गुरू अरजन देव जी दा शहीदी गुरपुरब सी। उसे दिन मेरी पतनी दे चचेरे भरा दा विआह सी। मेरा छोटा भरा भजन सिंघ वी उसे घर विआहिआ होइऐ। भजन आपणे साले दे विआह तों कुझ्झ दिन पहिलां अमरीका चला गिआ सी। उहनीं दिनीं पंजाब विच्च अणहोणीआं वरत रहीआं सन। नां घोने सिरां वालिआं दी ख़ैर सी ते नां केसां वालिआं दी। बेकसूरे बंदे बस्सां `चों लाह के मारे जा रहे सन। मौत किते वी ते किसे नूं वी आ सकदी सी। भजन नूं डर सी किते अमरीका जाणा विचे नां रहिजे। उहदे वीज़े दी मिआद वी थोहड़ी ही रहिंदी सी। उहदी ग़ैर हाज़री `च साडा वाहवा मेल विआह विच्च गिआ। जंन किला राइपुर जाणी सी। वेले नाल अनंद कारज हो गए ते जानीआं दा खाण पीण वी हो गिआ। डोली लै के मुड़ रहे सां कि नारंगवाल लंघ के नहिर दे पुल उते कुझ्झ जानी पाणी धाणी पीण उतरे। उथे ही किसे नें दस्सिआ कि अज्ज रेडीओ तों इंदरा गांधी बोली सी। लग्गदै कुछ होऊगा।

जंन जोधां-मसूरां विच्च दी चौकी मान परत आई। इह गल्ल किसे दे ख़ाब खिआल `च वी नहीं सी कि रातो रात पंजाब `च करफिऊ लग्ग जावेगा ते जिथे कोई होवेगा उथे ई घिर जावेगा। रिशतेदारां नें अगले दिन आपो आपणे घरीं परतणा सी। सवेरे पता लग्गा कि सड़कां `ते आवाजाई बंद है ते कोई बस्स जां रेल गड्डी नहीं चल्ल रही। नां अख़बार आए सन ते नां रेडीओ तों कोई ख़बर आ रही सी। जिहड़ा कोई चौकी मान दे बस्स अड्डे `ते जांदा उह खज्जल खुआर हो के मुड़दा। फौजी उहनूं बंदूकां विखा के भैड़े बोल बोलदे ते पिछ्छे मोड़ दिंदे। जे कोई ज़रूरी कंम जाण दा वासता पाउंदा तां कंन फड़ा के बैठकां कढाउंदे। साईकलां वालिआं दे गलां `च साईकल पुआ के गेड़े कढाए जांदे। जंगल पाणी जाणा ही मुहाल हो गिआ सी। लोकां नूं पशूआं लई पठ्ठे लिआउणे औखे हो गए। इहो अफ़वाहां उडी गईआं कि फलाणे थां गोली चल्ली ऐ ते फलाणे थां फलाणा मारिआ गिऐ। फिर रेडीओ तों बी.बी.सी.दी ख़बर आई कि फौज नें दरबार साहिब `ते हल्ला बोल दित्तै। लोक सकते विच्च आ गए ते रोस नाल भर गए। पर करफिऊ दी करड़ाई कारन कोई बाहर नहीं सी निकल सकदा।

सानूं चौकी मान घिरिआं नूं चार तारीख वी लंघ गई ते पंज वी लंघ गई। करफिऊ जारी सी जिस नाल जान अकलकांद होई पई सी। विआह दा मेल इको थां बझ्झिआ बैठा सी। असीं रेडीओ नाल कंन ला के बी.बी.सी.दीआं ख़बरां सुणदे। अख़बार बंद सन ते अफ़वाहां दा बज़ार गरम सी। ख़बरां आ रहीआं सन कि दरबार साहिब उते टैंक चाहड़ दित्ते गए हन ते अकाल तखत नूं तोपां नाल ढाह ढेरी कर दित्ता गिऐ। अजिहीआं ख़बरां नाल सिख्खां दे हिरदे छलणी हो गए सन ते कई करफिऊ दी परवाह नां करदे वाहो दाह अंम्रितसर वल्ल नूं तुर पए सन। पर फौजां थाओं थाईं ताइनात सन जिहड़ीआं उनहां नूं रोक रहीआं सन। छे जून नूं मैं ते मेरा भरा अरजन पैदल ही मानां तों सोहीआं दे खेतां विच्च दी हुंदे होए आपणे पिंड नूं चल्ल पए। उदों साडे पिंड टैलीफून नहीं सी। चकर वालिआं नूं फिकर सी कि साडे नाल की बीतदी होऊ ते सानूं चिंता सी कि पिंड वालिआं दा की हाल होऊ? खेतां विच्च कंम करदा कोई टावां टल्ला बंदा ही नज़रीं पै रिहा सी। पिंडां विच्च वी सुंन सान सी।

सोहीआं, गगड़ा ते कोठे लंघ के असीं जगराओं तों राएकोट जाण वाली सड़क लंघणी सी। सानूं डर सी कि उहदे उते वी फौज दा पहिरा होवेगा। आसा पासा वेख के असीं साइंस कालज कोलों सड़क पार कीती ते डल्ले नूं जाण वाली लिंक सड़क उते जा चहड़े। अरजन उथों चकर नूं चला गिआ ते मैं सूए पै के ढुड्डीके नूं तुर पिआ। अगांह फौजी गड्डी वेख के मैं कौंकिआं नूं मुड़ना मुनासिब समझिआ। कौंकीं ढुड्डीके कालज दा इक्क विदिआरथी मिलिआ जो मैनूं आपणे घर लै गिआ ते चाह पाणी पिलाइआ। उथे मैं कुझ्झ समां अराम कीता। उस नें मैनूं ढुड्डीके जाण लई आपणा साईकल दे दित्ता। जदों मैं वड्डे कौंकिआं तों चूहड़चक्क नूं जा रिहा सां तां गुरूसर कौंकिआं वल्ल फाइरिंग होई। बाअद विच्च पता लग्गा कि उथे राह जांदे तिंन चार बंदे मारे गए सन। इह ओही जगहा सी जिथे मैं बचपन विच्च रेल गड्डी मूहरे बोते तों डिग्गणो बचिआ सां। मैं शुकर कीता कि ओधरले राह नहीं सां पिआ! ओदों दा बचिआ अज्ज वी बच गिआ सां।

ढुड्डीके पहुंचिआ तां उथे वी करफिऊ वरगा माहौल सी। सवेरे उठदिआं ख़बरां मिलीआं कि संत जरनैल सिंघ ते उहदे साथी शहीदीआं पा गए हन। दरबार साहिब दे कंपलैकस `ते फौज दा कबज़ा हो गिआ है पर गोलीआं अजे वी रुक रुक के चल्ली जांदीआं हन। बी.बी.सी.दीआं ख़बरां आ रहीआं सन कि इंगलैंड ते होरनां मुलकां विच्च सिख्ख मुज़ाहरे कर रहे हन ते भारती फौजां विच्च सिख्ख रजमैंटां नें बग़ावत कर दित्ती है। रेडीओ तों मुज़ाहराकारीआं दीआं आवाज़ां सुणदीआं सन जो बड़ीआं रोह भरीआं सन। खूंन दा बदला खूंन दे नाहरे लग्ग रहे सन।

रात ढुड्डीके कट्ट के मैं अगले दिन चकर चला गिआ। साडा घर गुरदवारे दे नेड़े ही है। मैं सवेरे साहजरे उठिआ तां मूंह हनहेरे `च वेखिआ कि घर तों गुरदुआरे दे विचकार खाली पई थां `ते फौजी मोरचे मल्ली बैठे सन। उनहां नें गोडणीआं ला के बंदूकां सिंनहीआं होईआं सन। मैं बाहर नूं जंगल पाणी जांदा रुक गिआ। दिन दा चानण होइआ तां चार चुफेरे फौज ई फौज सी। एनी फौज तां मैं हिंद-पाकि दीआं लड़ाईआं समें वी नहीं सी वेखी। रातो रात टरक्कां दे टरक्क पिंड `च आण वड़े सन। साडे पिंड दा गुरदुआरा इतिहासक होण कारन उहनूं घेरा पाइआ गिआ सी पर उथे कोई खाड़कू नहीं सी।

कुझ दिन मैं चकर ही रिहा। इक्क रात अजे वड्डा तड़का सी कि लाऊड सपीकर तों आवाज़ां आउणीआं शुरू होईआं पई कोई बंदा घरों बाहर नां निकले। बाहर फौज नें पिंड नूं घेरा पाइआ होइऐ। फौज नें कुझ्झ चानण दे गोले वी असमान `च छड्डे सन। फिर लाऊड सपीकर तों आवाज़ां दे के लसंसीए बुलाए जाण लग्गे ते उनहां दा असला जमहां कराइआ जाण लग्गा। कुझ्झ इकनां नूं फौजी गड्डीआं उते बिठा के जगराओं लै गए ते कई दिन हिरासत विच्च रख्खिआ। कईआं दी कुट्ट मार वी होई। लोक हैरान परेशान सन कि इह जग्गों तेरहवीं काहतों कीती जा रही है? साडे पिंड वालिआं दा की कसूर सी? विचे पंच फड़े जा रहे सन ते विचे सरपंच। नाले अकाल तखत ढाह दित्ता सी। मैं इस नूं नादरशाही समझ रिहा सां। मेरे मन `च रोह उठ्ठ रिहा सी कि फौजी अफसरां तों पुछ्छां तां सही पई इह हनहेरगरदी किउं करदे ओं? घर दे मैनूं रोक रहे सन कि उह तैनूं वी ढाह लैणगे। फौजीआं मूहरे नां कोई अपील सी नां दलील सी।

साका नीला तारा तों बाअद जो कुछ होइआ उहदे बारे बहुत कुझ्झ लिखिआ जा चुक्कै। मैं आपणे पिंड दे कुझ्झ भले पुरशां दी हड्डबीती दस्सदां। दो जून नूं चकर दे तिंन बज़ुरग बिशन सिंघ, बचित्तर सिंघ ते मिसतरी दलीप सिंघ पिंड दे गुरदुआरे दी ज़मीन दे संबंध विच्च अंम्रितसर गए सन। दरबार साहिब दे आले दुआले करफिऊ लग्गा होइआ सी जिस करके रात उनहां नूं गुरदुआरा शहीदां विच्च कट्टणी पई। तिंन तारीख़ नूं करफिऊ खुल्ल्हा तां उह जथेदार गुरचरन सिंघ टौहड़ा नूं मिले। ज़मीन दा केस सुण के उस नें सलाह दित्ती कि अज्ज एथे सरां विच्च ई रुक जावो। अज्ज ऐतवार होण करके दफतर बंद है। भलके तुहानूं मुखतिआरनामा बणा के दे देवांगे ते तुसीं जगराओं जा के वकील राहीं केस दरज करा देणा। इह गल्लां मैनूं दलीप सिंघ नें ख़ुद दस्सीआं सन जदों उह साके नीले तारे `चों बच के महीने कु पिछ्छों वापस पिंड मुड़िआ सी।

उस नें दस्सिआ सी, “असीं फेर रात नूं ओथे ई रहि-पे। गुरू राम दास सरां `च सानूं थां नां मिली। उह पहिलां ई गुरपुरब `ते आए शरधालूआं नाल भरी होई सी। असीं आखिआ हुण किहड़ा सिआल ऐ? लंगर दे ते मंजी साहिब दे संनह `च जिहड़ी खाली थां सी असीं ओथे ई परने विछा के पै-गे। ओथे होर वी बथेरे पए सी। गुरपुरब करके संगत वी बेशुमार सी। किसे नूं की पता सी बई भलके की हो जाणा? सानूं कोई ख़बर नी सी बई सारे पंजाब `च करफू लग्ग गिऐ। मैं तड़के उठिआ ते सरोवर `च इशनान करन चला गिआ। फेर नाल दिआं नूं आ जगाइआ। उह कहिण लग्गे, असीं तां दिन चहड़े उठांगे। कमेटी दा दफ़तर तां नौं वजे खुल्ल्हणा, पहिलां आपां की करना? ओदों चार सवा चार दा टैम होऊ जदों ठाह ठाह गोलीआं चल्लण लग्गीआं। असीं कोडे कोडे भज्ज के सरां `च जा वड़े। सरां अंदर असीं दबके होए गोलीआं दे फैर सुणी गए।”

मैं मिसतरी तों पुछ्छिआ सी, “पहिलां किसे नें ऐलान नी कीता बई जिहड़े शरधालू गुरपुरब उते आए आ उह हत्थ खहड़े कर के बाहर आ जाण?” दलीप सिंघ नें सपश्शट दस्सिआ सी, “बिनां ऐलान तों फाइरिंग शुरू होई सी ते सानूं बाहर निकलण दा कोई मौका नी दित्ता गिआ। जे सानूं बाहर निकलण नूं कहिंदे तां असीं अंदर की करना सी? चार तरीक दा सारा दिन ते सारी रात असीं भुख्खे तिहाइआं कट्टी। जिहड़े जुआक सी उहनां दा तां बाहला ई बुरा हाल सी। अगला दिन वी ओवें ई नंघिआ। असीं जहाज़ वरगीआं गूंजां सुणीआं ते अएं लग्गा जिवें जहाज़ां तों बंब डिगदे होण। गरमी ते तेह नाल साडी जान निकली जांदी सी। असीं मुहड़के आले लीड़े निचोड़ के मूंह गिल्ला करदे सी। जुआकां दा हाल देख के जरिआ नी सी जांदा। बाहर गोलीआं चल्ली जांदीआं सी। रात नूं सरां `च वी फौजी आण वड़े। उहनां नें गरनेड सिट्टे ते गोलीआं चलाईआं। बस्स फेर की सी रोण करलाउण ते मरगे मारते दी कुरलाहट मच्च-गी। दिन दे चहड़ाअ नाल उहनां नें लाऊड सपीकर तों आखिआ बई जिहड़े जिऊंदे आ उह हत्थ खहड़े कर के बाहर आ जाण। नहीं तां अंदरे भुंन दिआंगे। असीं बाहर आउण लग्गे तां बाहरों छे सत्त बंदे भज्जे भज्जे अंदर आए। उहनां नें रौला पाइआ बई कोई बाहर नां निकले, बाहर चौंक `च बंदे मारी जांदे आ, असीं मसां बच के आए आं। उहनां दा रौला सुण के असीं अंदरे ई दड़ वट्ट-गे।

“एने नूं फौजी सरां दे बार मूहरे आ खड़ोते। उहनां नें लाऊड सपीकर तों आखिआ, सारे जणे कपड़े उतार के ते हत्थ खहड़े कर के वारी वारी बाहर निकल आउण नहीं तां बंब मार के सारिआं नूं अंदर ई भुंन दिआंगे। जिवें फौजीआं नें आखिआ, असीं ओवें ई कीता। असीं लीड़े लाह के ते हत्थ खहड़े कर के बाहर निकली गए ते उह सानूं विहड़े विच्च पाणी दीआं टूटीआं कोल बिठाई गए। वरांडिआं विच्च लाशां ई लाशां पईआं सी। टूटीआं तों सानूं पाणी नां पीण दित्ता गिआ। तेह नाल साडी जान निकली जांदी सी ते असीं नाली `चों लहू-पाणी दीआं घुट्टां भरीआं। उहनां नें सानूं खासा चिर ओथे बिठाई रख्खिआ। फेर छत्त तों गरनेड डिग्गिआ ते साहमणे वड्डे बार `चों मशीन गंन चल्ल-पी। बिशन सिओं दी पुड़पुड़ी `च गोली वज्जी ते उह मेरे `ते डिग्ग पिआ। बचित्तर सिओं दा मैनूं पता नां लग्गा। मेरे उते होर लाशां वी आ डिग्गीआं। फेर मैनूं कोई सुरत नी बई किंना चिर गोली चल्ली। जदों लाशां चक्कीआं जाण लग्गीआं तां मैनूं सुरत आई। मैं अख्खां खोल्हीआं तां फौजी खहड़े देख के फेर बंद कर लईआं। फेर मैं `वाज सुणी बई जिहड़े जिउंदे आ उह उठ खहड़े होण नहीं तां लाशां दे नाल ई साड़ दित्ते जाणगे। असीं सत्त जणे जिउंदे खहड़े होए। छे बंदे सी ते सत्तवीं बुहड़ी सी। साडे नां पते लिख के सानूं मिलटरी दी गड्डी `च बिठा लिआ। बाहर इक्क निआणा आपणी मां दी लाश उते लिटिआ रोई जांदा सी। साडे देखदिआं इक्क फौजी नें उहदे सिर `च बट्ट मारिआ जिस नाल उह लाश तों रुहड़ गिआ ते रोणों हट गिआ!

“फेर सानूं उह इक्क बिलडिंग `च लै-गे। ओथे उहनां नें कालीआं दाहड़ीआं आले अड्ड कढ्ढ-ले ते सानूं बुहड़िआं नूं कमरिआं `च ताड़-`ता। साडे तेड़ बस्स `कल्ले कछहिरे ई सी। ओथे सानूं पंदरां सोलां दिन रख्खिआ। इक्क वेले सानूं दाल ते चौल दिंदे सी ते दूजे वेले सुक्कीआं रोटीआं। दो वार सानूं टूटीआं तों पाणी पिआउंदे सी। ओथे उहनां नें साडे पंजिआं दे निशान लए ते मुड़-मुड़ पुछ्छदे रहे बई अंबरसर किउं आए सी? बारीआं साडीआं बंद रहिंदीआं सी।”

मैं दलीप सिंघ तों पुछ्छिआ सी, “नाल दे दोहां साथीआं दा पता लग्गा कुझ?” उस नें दस्सिआ सी, “बिशन सिंघ तां मेरे साहमणे ई शहीदी पा गिआ सी। बचित्तर सिंघ दा कोई पता नी लग्गा।”

बाअद विच्च मैनूं पिंड दे बंदिआं तों पता लग्गा कि बचित्तर सिंघ वी दलीप सिंघ वांग बच गिआ सी। साका नीले तारे तों कुझ्झ दिनां बाअद पुलिस पिंड `च पुछ्छण आई सी कि दलीप सिंघ ते बचित्तर सिंघ पिंड `च की करदे सन? पर बिशन सिंघ बारे उनहां नें कुछ नहीं सी पुछ्छिआ। लोक तां उदों ही समझ गए सन कि बिशन सिंघ मारिआ गिऐ होणै। दलीप सिंघ ते बचित्तर सिंघ फड़े होए होणगे तां ही उनहां बारे पुछ्छदे नें।

दलीप सिंघ तों मैं रिहाअ होण बारे पुछ्छिआ तां उस नें दस्सिआ सी, “पंदरां वीह दिनां पिछ्छों उहनां नें सानूं आपो आपणे ज़िल्हे दीआं जेल्हां `च भेज-`ता सी। दस बारां दिन लुधिआणे जेल्ह `च रख्खिआ ते पुछ्छदे रहे बई पिंड `च कीहने कीहने अंम्रित छकिऐ ते कीहदे कीहदे कोल हथिआर ऐ? मैथों वार वार पुछ्छदे बई तूं संत जरनैल सिंघ दा चेला तां नी? जदों उहनां दी तसल्ली हो-गी बई इह मिसतरी तां ऊंईं आ फसिऐ तां उहनां नें मैनूं रिहाअ कर-`ता।”

“तैनूं रिहाअ करन वेले पुलिस नें कोई ताकीद तां नी कीती?” मैं आख़री गल्ल पुछ्छी सी। उस नें दुखी दिल नाल दस्सिआ सी, “कीती सी बई `गाहां कोई वध्ध घट्ट गल्ल नां करीं। पर हड्डीं बीतीआं कदों भुल्लदीऐं?”