अक्टूबर 16, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

36 - मेरी वैनकूवर दी फेरी-2

अमरदीप मैमोरीअल कालज मुकंदपुर जिथे मैं प्रिंसीपल रिहा उथों दा सपोरटस सरप्रसत दरशन सिंघ गिल्ल विकटोरीआ रहिंदा है। उह आपणे समें दा तकड़ा खिडारी सी। हुण उह वैटरनज़ दे पावर लिफटिंग मुकाबलिआं विच्च भाग लैंदा है ते सत्तर साल दी उमर तों वडेरिआं दा कैनेडीअन चैंपीअन है। उस दा सद्दा सी कि वैनकूवर आए तां मिले बिनां नां जाणा।

मैं संतोख मंडेर नूं वी विकटोरीआ जाण लई तिआर कर लिआ। असीं तवासन तों तिंन वजे वाली फैरी फड़नी सी। मैं मंडेर नूं दो वजे ही कहिण लग्ग पिआ, “चल्लीए, नहीं तां फैरी निकल जावेगी।” पर उस नूं विशवास सी कि उह अध्धा घंटा पहिलां चल्ल के वी फैरी फड़ा देवेगा। मैं मन `च सोचिआ कि अज्ज इहनूं पछ्छड़ जाण दा अहिसास करवा ही देईए। उस नें आप जहाज़ चहड़ना जां किसे नूं चहड़ाउणा होवे तां ऐन मौके `ते घरों तुरेगा। इक्क दो वार मैं मसीं जहाज़ फड़ सकिआ। हुण मैं उस नूं आपणी फलाईट दे असली टाईम तों अध्धा घंटा पहिलां दा टाईम दस्सदा हां। तद ही आराम नाल जहाज़ चहड़िआ जा सकदै। उह तिआर हो के कंपिऊटर उते बैठा रिहा ते मैं चुप्प कर के टहिलदा रिहा।

सवा दो वजे उह कंपिऊटर तों उठिआ ते पंज सत्त मिंट बाअद उस नें कार तोरी। जिथे विहल मिलदी उह सपीड सौ किलोमीटर तों तेज़ करी गिआ। अग्गों कारां ते टरक्कां दी लामडोरी लग्गी आ रही सी जिस दा मतलब सी कि फैरी पहुंच चुक्की है। मंडेर नें कार होर तेज़ कर दित्ती। मैनूं टिकटां दे काऊंटर कोल उतारिआ ते गड्डी पारक कर के जदों हौंकदा होइआ मेरे कोल पहुंचा तां मैं किहा, “साह लै, किते नी भज्ज चल्ली तेरी फैरी। बस्स दो घंटे दी गल्ल ऐ, पंज वजे चल्लेगी।” उहदा साह नाल साह नहीं सी रल रिहा। उह काऊंटर उते गिआ ते मेम नूं बेनती करन लग्गा कि इसे फैरी `ते चहड़ा दिओ। पर उह जरग दा यक्का नहीं सी जिहड़ा मेले दीआं सवारीआं उडीक रिहा होवे। मेम नें सौरी कहि दित्ता। गुस्से विच्च उह भारे कैमरे वाला बैग चला के मारन लग्गा सी कि मैं आखिआ, “आपणी देरी दा गुस्सा इस बेज़ुबान `ते किउं कढ्ढदैं? चल्ल तुर फिर के मेला वेखीए।”

पर मेला उथे किथे सी? उतरन वाले चले गए सन ते चहड़न वालिआं नें साढे चार तों पहिलां नहीं सी आउणा। उथे सिरफ समुंदरी पंछी उड्ड रहे सन। दो मिंट दी देरी नें साथों दो घंटिआं दी उडीक करवाई। सिआणे ऐवें नहीं कहिंदे, “लंघिआ वेला हत्थ नहीं आउंदा।” असीं फोन कर के दरशन गिल्ल नूं सुनेहा दित्ता कि उह आपणी वेट दी प्रैकटिस आराम नाल करे ते जिम `चों फैरी सटेशन `ते साढे चार वजे दी थां साढे छे वजे आवे। सुनेहा देण दे नाल ही मंडेर नें ओ.के.बाए कहि दित्ती हालां कि ओ.के.कहिण समें उह रोणहाका होइआ पिआ सी!

फिर तुर के ते कंटीन तों कुझ्झ खा पी के समां लंघाइआ ते पंज वाली फैरी सवार होए। इस फैरी दा नां सपिरट आफ़ वैनकूवर आईलैंड सी। कारां ते टरक्क उहदे ढिड्ड विच्च चले गए ते सवारीआं उपर चहड़ गईआं। मंडेर बहिण सार ही सौं गिआ ते मैं चहिल कदमी करदा फैरी `च गेड़े देण लग्गा। छत्त `ते चहड़िआ तां निक्की जिही गुत्त ते बिल्लीआं बलौरी अख्खां वाली इक्क गोरी कुड़ी बत्तीआं पी रही सी। उह धूंएं दे वरोले छड्ड रही सी। हवा दे बुल्लिआं नाल उहदीआं गल्ल्हां बांदर दी पिठ्ठ वांग लाल होईआं पईआं सन। उह आपणा रांझा राज़ी कर रही सी इस लई उहदी बिरती `च विघन पैण दे डरों मैं तुरत ई थल्ले उत्तर आइआ।

फैरी विच्च भांत सुभांते मुसाफिर सन। विचे काले, विचे गोरे ते विचे कणकवंने। विचे चोलिआं वाले ते विचे अध्ध नंगे। विचे गंजे ते विचे पग्गां वाले। पग्गां वाले हुण हर थां ई टक्कर जांदे हन ते सति स्री अकाल हो जांदी है। फैरी विच्च बैठन लई हाल कमरा सी, रैसटोरैंट सी, बच्चिआं लई खेडां सन ते होर वी बहुत कुझ्झ सी। दस डालर दे के विशेश हाते विच्च खाण पीण दे नाल पहड़िआ लिखिआ जा सकदा सी। कंपिऊटर लई कैबिन सन। मैं सूचना केंदर विच्च नोट कीता कि इस फैरी दे इंजण दी ताकत 21394 हारस पावर है। लंबाई 167.5 मीटर ते वज़न 18747.44 टन है। इह 2100 मुसाफिर ते 470 वाहन लै के 19.5 किलोमीटर घंटे दी रफतार नाल चलदी है। इस नें डेढ घंटे विच्च विकटोरीआ पुज्जणा सी। इस तों अंदाज़ा होइआ कि समुंदरी जहाज़ तां लख्ख हारस पावर तों वी वध्ध दे होणगे तद ही तां लख्खां टन भार ढोंदे हन।

मैं डैक्क दे उपर चहड़ के ते फिर बारी थाणी बाहर दे नज़ारे वेखदा रिहा। हौली हौली दिन छिप रिहा सी, समुंदर दा पाणी नीले तों सुरमई ते फिर काला हुंदा जा रिहा सी। आस पास दे टापू वी काला वेस धार रहे सन। किते किते बत्तीआं जग रहीआं सन जिनहां दा लिशकारा पाणी विच्च पै रिहा सी। इओं लग्गदा सी जिवें सोने दीआं तारां पाणी विच्च तैर रहीआं होण। पौणे सत्त वजे असीं उडीक कर रहे दरशन गिल्ल कोल पुज्जे ते उहदी कर विच्च बहि के घर चले गए। उस नें घर नवां बणाइआ सी जिस करके चठ्ठ करन दा सबब्ब बण गिआ। उस दे घर विच्च मिंनी जिम बणिआ वी वेखिआ जिस तों उस दे खेडां दे शौक दा पता लग्गा। सत्तर सालां दे आम बंदिआं तों आपणा भार नहीं चुक्किआ जांदा पर उह कुइंटल तों वध्ध वज़न बाहां उते तोल रिहा सी।

विकटोरीआ जाण दा इह मेरा चौथा मौका सी। पहिली वार 1990 विच्च गिआ सां ते मुड़ के आपणे सफ़रनामे “अख्खीं वेख नां रज्जीआं” विच्च विकटोरीआ दी सैर नां दा कांड लिखिआ सी। उदों असीं राइल लंडन वैकस मिऊज़ीअम, ब्रिटिश कोलंबीआ प्रोविंशीअल मिउज़ीअम ते सीअ लैंड वेख गए सां। उहदे कई द्रिश अज्ज वी मेरीआं अख्खां अग्गे आ जांदे हन। वैकस मिऊज़ीअम दे हौरर चैंबर विचों चीकां, आहां, हउकिआं ते कराहुण दीआं आवाज़ां आ रहीआं सन। गाईड नें इक्क अजिहे कैदी बारे दस्सिआ सी जिस नूं सुंनी काल कोठड़ी विच्च वरहिआंबध्धी रहिण कारन इकल्लता नाल ही पिआर हो गिआ सी। जदों उस नूं रिहाअ कीता गिआ तां बाहर दी खुल्ल्ही फ़िज़ा विच्च उह कैदी काल कोठड़ी दी इकल्लता दे विजोग दा मारिआ बहुती देर जिऊंदा नां रिहा!

विकटोरीआ अजाइबघरां, बाग़ां, पारकां ते आलीशान इमारतां वाला साफ सुथरा शहिर है। इह ब्रिटिश कोलंबीआ दी राजधानी है जिथे आलीशान पारलीमैंट हाऊस है। जिथे आम घोड़िआं नालों डेढे दुग्गणे आकार दे घोड़े बघ्घीआं उते सैलानीआं नूं सैर कराउंदे हन। उनहां दे मोटीआं खुरीआं लग्गीआं हुंदीआं हन ते लिद्द डिग्गणों बचाउण लई डाइपर लग्गे हुंदे हन। सीअ लैंड विच्च असीं वेखिआ कि वड्डीआं मछ्छीआं छोटीआं नूं निगली जा रहीआं सन। कोई मछ्छी लंम सलंमी सी, कोई गोल, कोई चौरस, कोई सप्प वरगी ते कोई फुल्ल वरगी। विचे तंदूए सन ते विचे वेल मछ्छीआं। समुंदर विच्च उग्गी बनसपती दा वी कोई अंत नहीं सी। कई मछ्छीआं दे मत्थिआं विचों चानण निकल रिहा सी जिवें टरच जगदी होवे। इउं महिसूस होइआ जिवें थल नालों जल विच्च वधेरे जीव जंतू रहिंदे होण ते फसलां वी बेअंत होण।

सीअ लाइनज़ दा तमाशा वेखण वाला सी। इक्क गोरी नढ्ढी `कल्ले `कल्ले समुंदरी शेर नूं आपणे कोल सद्दण लग्गी। `कल्ले `कल्ले नें आपो आपणे फन्न दा मुज़ाहरा कीता ते दरशकां तों ताड़ीआं वज्जवाईआं। इक्क शेर अवेसली खहड़ी कुड़ी दा छेती नाल चुंमण लै गिआ। कुड़ी शरमाई पर दरशकां दे दिलपरचावे लई उस नें आपणे आशकी पठ्ठे नूं दूजी गल्ल्ह दा चुंमण आप ही दे दित्ता। जदों कोई शेर आपणे ढिड्ड उते हत्थ मार के दस्सदा कि मैनूं भुख्ख लग्गी है तां कुड़ी उस दे मूंह विच्च मास दा टुकड़ा पा दिंदी। कुड़ी मास वाली बालटी किल्ली `ते टंग के अंदर कुझ्झ लैण गई तां तिंन शेरां नें इक्क दूजे दे मोढिआं `ते चहड़ के उह बालटी लाह लई ते चोरी चोरी मास दे टुकड़े खाण लग्गे। जदों कुड़ी दी पैड़ चाल सुणी तां फिर पाणी विच्च लुक छिप गए। मैनूं बचपन याद आ गिआ जदों असीं वी इंज ही हारे वाले दुध्ध तों मलाई लाह के खाइआ करदे सां।

विकटोरीआ दे बुचरट गारडनज़ नूं हर साल लख्खां दरशक वेखण जांदे हन। इह बाग़ 55 एकड़ विच्च फेलै होए हन जिनहां विच्च हज़ारां दी गिणती विच्च फुल्ल बूटे हन। इक्क बाग़ तितलीआं दा है जिस विच्च अनेकां किसमां दीआं रंगीन तितलीआं मंडराउंदीआं रहिंदीआं हन। वैकस मिऊज़ीअम `च तिंन सौ तों वध्ध अहिम शखसीअतां दे मोमी बुत्त सुभाइमान हन। इक्क पुराणा किला है ते इक्क होटलनुमा आधुनिक जेल्ह। यूनीवरसिटी आफ़ विकटोरीआ विच्च दुनीआं भर दे वीह हज़ार विदिआरथी पहड़दे हन जिनहां दी पहड़ाई लई चार हज़ार सटाफ मैंबर हन। पारकां ते बाग़ बगीचिआं दा कोई अंत नहीं ते रंग तमाशे वालीआं थावां वी बेअंत हन। उथों दे समुंदरी बीचां दा आपणा नज़ारा है।

अगले दिन घुंमदिआं असीं उह जगहा वी वेखी जिथे ज़ीरो मील दा पत्थर लग्गा होइऐ यानी जिथों कैनेडा दी हद्द शुरू हो के हैलीफैकस तक जांदी है। उथे कैंसर दी बिमारी तों मुकती हासल करन लई फंड `कठ्ठा करन दौड़े पोलीओ दे मारे टैरी फौकस दा बुत्त लग्गा होइऐ। पारकां विच्च पुराणे रुख्खां ते बूटिआं नूं किसे अणमुल्ली वसतू वजों संभाल के रख्खिआ होइआ है। दरशन गिल्ल नें सानूं उह गुरदवारा वी विखाइआ जिस दा नींह पत्थर 1906 विच्च रख्खिआ गिआ सी। इस दा मतलब सी कि इस टापू उते सौ साल पहिलां काफी सिख्ख पुज्जे होणगे। हुण उथे पंजाबीआं दी गिणती दस हज़ार दे नेड़ है ते तिंन गुरदवारे वजूद विच्च आ चुक्के हन।

घुंमदे होए असीं दौधर दे चरनजीत सिंघ सिध्धू नूं उहदे घर आ मिले। उह मंडेर दे गुआंढी लाली दा भणोईआ है। उहदे घर दौधर दीआं गल्लां चलदीआं रहीआं। उस नें दरशन गिल्ल नूं जिम जाण लई कहि के सानूं फैरी उते चहड़ाउण दा ज़िंमा लै लिआ। उस नें सानूं उनहां पहाड़ीआं उते चहड़ाइआ जिथों सारा विकटोरीआ दिसदा है। आले दुआले पाणी होण कारन इह टापू साफ वी है ते सुंदर वी है। अजिही साफ सुथरी जगहा रहि के विकटोरीआ वासीआं दी उमर पंज सत्त साल वध जाणी मामूली गल्ल है। चरनजीत नें दो घंटे घुमा फिरा के सानूं पंज वाली फैरी आ चहड़ाइआ ते रात पैंदी तक असीं घर पहुंच गए।

इक शाम मैं आपणे पिंड चकर दे किंगरा परिवार नाल बिताई। मेजर सिंघ ते उस दे पुत्तर जगपाल ते दिलबाग नें मैगज़ीन खेड संसार दी माइक सहाइता करदिआं खेड संसार दी टीम नूं नेंदा दित्ता सी कि उनहां दे घर पधारीए। सिआटल तों गुरचरन सिंघ ढिल्लों वी पुज्ज गिआ ते नाल सैकरामैंटो वाला पत्तरकार जतिंदरपाल रंधावा वी आ गिआ। रात देर तक महिफल लग्गी ते पिंड चकर दे विकास कारजां दीआं विउंतां बणदीआं रहीआं। इह वरणनयोग है कि चकर दे विदेशां विच्च वस्सदे दानीआं नें आपणे पिंड दे विकास लई लख्खां रुपए भेजे हन।

 

तिंन नवंबर नूं लाला लाजपत राए कालज ढुड्डीके दे पुराणे विदिआरथीआं दी सभा वल्लों सालाना डिनर समागम सी जिस लई मैनूं उचेचा सद्दिआ गिआ सी। सठ्ठ सत्तर विदिआरथीआं दे परिवार जुड़ बैठे सन। बलविंदर बिंदी सटेज दी कारवाई चला रिहा सी। दौधर वाला रिऐलटर कंवर सिंघ कौरा दारू दप्पे दा सपांसर सी, कल्होने वाला करमा समागम दी झोली हज़ार डालर दा शगन पाउण लई पहुंचा सी। ओंकार सिंघ, साधू सिंघ, सुरिंदर सिंघ, लछमण सिंघ, सुखदेव सिंघ ते ऐकटर अरशी नें रौणकां लाईआं होईआं सन। बीबी हरजीत ते करमजीत आपणे परिवारां ते सहेलीआं नाल हाज़र सन। उथे भंगड़े पए, गिध्धे पए ते सटेज दे होर कई रंग रंग प्रोगराम होए। प्रो.गुरमीत सिंघ टिवाणा नें अस्सी साल दी उमर `च भंगड़े दा गेड़ा दित्ता ते सटेज तों बोलदिआं विदिआरथीआं नूं अशीरवाद दित्ती।

मेरी बोलण दी वारी आई तां मैं आखिआ, “आओ मैं तुहानूं मुड़ के ढुड्डीके लै चल्लां। याद करो उनहां बैंचां नूं जिथे `कठ्ठे बहि के पहड़े, गराऊंडां `च खेडे ते सटेज `ते नच्चे। उनहां राहां ते डंडीआं नूं याद करो जिथों दी चल्ल के कालज पहुंचदे रहे। उथे गुरबख़श सिंघ मल्ल्ही वी पहड़िआ, रमिंदर सिंघ गिल्ल वी, गिल्ल हरदीप वी ते तुसीं वी। पंछी जिस रुख्ख `ते रात कट्ट जावे मुड़ मुड़ उहदे वल्ल अहुलदै। तुसीं ढुड्डीके दे कालज विच्च कई साल पहड़े ते पहड़दिआं आपस विच्च मुहब्बतां पाईआं नें जो हमेशां बणीआं रहिण। मैनूं याद आ रहे नें 1967-68 दे दिन जदों मैं आपणी जमात लागले खूह उते ला लैंदा सां। हीर रांझा ते सोहणी महींवाल पहड़ाउंदे नूं डंगर चारदा इक्क बज़ुरग वी वट्ट `ते बैठा सुणदा रहिंदा। इक्क दिन कहिण लग्गा, मासटर जी, जे तेरी एहो जी पहड़ाई दा पिंड पता लग्ग गिआ तां फेर की बणूं? उहदे भाअ दा मैं मुंडे कुड़ीआं नूं चोरी चोरी इशक दे चिठ्ठे पहड़ा रिहा सां। मैं आखिआ, मैं तां बाबा ओही कुछ पहड़ा रिहां जिहड़ा सरकार नें किताब विच्च छापिआ। नां पहड़ावां तां तुहाडे निआणे फेल्ह हो जाणगे। बाबा हैरान होइआ कहिण लग्गा, मंन गए बई अज्ज कल्ल्ह दीआं पहड़ाईआं नूं!”

एनी कु गल्ल नाल हासे खेडे दीआं होर वी कई गल्लां याद आ गईआं। इक्क वार मैं दस्स रिहा सी, “इक बुहड़ी दे वैणां विच्च एना वैराग सी कि उह बंदे बुहड़ीआं तां की कंधां कोठे रुआ दिंदी सी।” तदे पिछ्छे बैठा इक्क मुंडा ज़रदे दी चूंढी ला गिआ। मैं उस नूं उठण लई किहा ते पुछ्छिआ, “भला मैं की दस्स रिहा सी?” उस नें बुल्ल्हां `ते जीभ फेरी ते बणा सवार के आखण लग्गा, “तुसीं दस्सदे सी बई इक्क बुहड़ी हुंदी सी जिहड़ी कंधां कोठे टप्प जांदी सी!”

डिनर तों पिछ्छों कौरे ते बिंदी होरां नें मैनूं होर गल्लां करन लई आपणे कोल ही रख्ख लिआ ते मंडेर नूं यूबा सिटी दे नगर कीरतन विच्च हाज़री लुआउण लई विहला कर दित्ता। ढुड्डीके दे कालज ते लागले पिंडां दीआं गल्लां मुक्कण विच्च नहीं सन आ रहीआं। पंजाब विच्च लोक कुक्कड़ दी बांग नाल जागदे हन पर असीं कुक्कड़ दी बांग नाल सुत्ते। दुपहिरे उठ्ठ के परौंठे लेहड़े ते वहाईट रौक उत्ते शाम बिताउण लई चाले पाए। रसते `चों साधू ते सुरिंदर नूं नाल लिआ ते समुंदर दे किनारे उते गेड़े दित्ते। हनहेरे पए देसी जंकशन वल्ल मुहारां मोड़ीआं अते रोटी पाणी छक के बिंदी ते कौरा मैनूं हवाई जहाज़ चहड़ा गए। जहाज़ जद टोरांटो पुज्जा तां सूरज चहड़न वाला सी। मैं बारी विच्च दी असमान वल्ल वेखिआ तां उपर सुरमई अंबर सी ते हेठां दिसहद्दिआं उते लाली फैली होई सी। मैं घर आइआ तां मेरा कंपिऊटर मैनूं उडीक रिहा सी।