अक्टूबर 14, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

42 - खेड मेले वेखदिआं

मैनूं देश विदेश दे अनेकां खेड मेले वेखण दे मौके मिले हन। ढुड्डीके तों वैनकूवर तक शाइद ही कोई पंजाबी खेड मेला होवे जिहड़ा वेखणो रहि गिआ होवे। सौ कु मेलिआं बारे तां मैं लिख वी चुक्कां। सानूं सकूल `च अख्खीं डिठ्ठे मैच दा हाल लिखण लई किहा जांदा सी। जदों मैं फाज़िलका तों मुड़ के दसवीं `च मल्ल्हे पहड़न लग्गणा सी तां मैथों इक्क लेख लिखवा के मेरा टैस्सट लिआ गिआ सी। उह लेख मैं ‘अख्खीं डिठ्ठा मेला’ ही लिखिआ सी जिस नाल मैनूं पास होण जोगा विदिआरथी समझ के दाखल कर लिआ गिआ सी। बाअद विच्च तां कई पाठक वी कहिंदे रहे कि खेड मेलिआं बारे लिखे मेरे लेख पहड़दिआं उह आपणे आप नूं उनहां मेलिआं `च विचरदे महिसूस करदे हन। मैं इक्क किताब अख्खीं डिठ्ठे खेड मेलिआं बारे ही लिखी है ते उस दा नां वी ‘खेड मेले वेखदिआं’ रख्खिआ है। उस दे सरवरक उते लिखिआ है:

-स्रिशटी इक्क वड्डा खेड मेला है ते ब्रहिमंड उस दा विशाल खेड मैदान। कुल आलम दा जीआ जंत उस दा तमाशबीन है। धरती, सूरज ते चंद तारे उहदे खिडारी हन। दिन रात ते रुत्तां दे गेड़ मैचां दा समां समझे जा सकदे हन। जीवन इक्क खेड ही तां है! जीव आउंदे हन ते तुरदे जांदे हन। कोई जित्त रिहै, कोई हार रिहै। जिहड़े जित्त जांदे नें उह बल्ले बल्ले करा जांदे नें ते जिहड़े हार जांदे नें उह भुल्ल भुला जांदे नें। पारस होरां दी कवीशरी है-दुनीआ चहुं कु दिनां दा मेला। गीत बणे नें-खेडण दे दिन चार नी माए, खेडण दे दिन चार। अमर सिंघ शौंकी दा गाउण ऐं-कोई दिन खेड लै, मौजां माण लै, तैं उड्ड जाणा ओए बद्दला धुंद दिआ …।

1966 विच्च जदों मैं खेडां ते खिडारीआं बारे लिखण लग्गा तां मेरे खेड आरटीकल पहड़ के डा.हरिभजन सिंघ नें किहा सी, “तैनूं खेडां ते खिडारीआं बारे लिखणा आउंदै। जे तूं पंजाबी दी थां अंगरेज़ी `च लिखें तां तैनूं एशीअन ते ओलंपिक खेडां कवर करन दे मौके मिल सकदे आ जिवें जसदेव सिंघ नूं कुमैंटरी करन दे मिलदे ऐ। अंगरेज़ी दे अख़बारां रसालिआं `च खेड लेखकां दी वधेरे कदर ए। अंगरेज़ी विच्च सपोरटस दी रिपोरटिंग तैनूं हवाई जहाज़ां `ते चहड़ा सकदी ए। पंजाबी `च लिखण नाल तैनूं किसे नें नी पुछ्छणा।”

डा.हरिभजन सिंघ दी गल्ल विच्च वज़न सी। उह नवें उठ्ठ रहे खेड लेखक नूं सिआणी सलाह दे रहे सन। पर मैं पंजाबी विच्च ही लिखण दा इशक पालिआ ते पंजाबी खेड लेखक वजों हवाई जहाज़ां दा सवार बणिआ। मैं इह रोणा कदे नहीं रोइआ कि पंजाबी विच्च लिखण दी कोई कदर नहीं। जिंना पिआर ते माण मैनूं पंजाबी पिआरिआं नें दित्ता उह मैं अंगरेज़ी `च लिखण नाल नां लै सकदा। नाले जो अनंद मैं आपणी मां बोली विच्च लिखण दा माणिआ उह बिगानी बोली `च किथों मिलणा सी? जिवें मैं मां बोली `च लिखदिआं रुमकदी पौण वांग वगदां उवें ओपरी बोली `च किवें वगदा?

किला राइपुर दीआं खेल्हां मैं चहड़दी जुआनी तों वेखदा आ रिहा सां। जदों लिखण जोगा होइआ तां लिखिआ, “जीहने पंजाब दी रूह दे दरशन करने होण उह किला राइपुर दा खेड मेला वेख लवे। उह पंजाबी सभ्भिआचार दी मूंह बोलदी तसवीर हुंदा है जिथे खेडदे मल्ल्हदे ते नच्चदे टप्पदे पंजाब दे खुल्ल्हे दिदारे हुंदे हन। उथे बैल गड्डीआं दी दौड़ तों लै के गिध्धे गतके ते तले जांदे पकौड़िआं दी करारी महिक तक सभ कुझ्झ हुंदा है। गभरूआं दे डौले, मुटिआरां दीआं पंजेबां ते बज़ुरगां दीआं बीबीआं दाहड़ीआं। उथे रंगला पंजाब सतरंगी पींघ वांग नज़रीं पैंदा है …।

“किधरे कबड्डी हुंदी है, किधरे नेजाबाज़ी, किधरे बाज़ीगरां दे करतब हुंदे ते कुड़ीआं दे गिध्धे पैंदे हन। विचे भंगड़े पई जांदे हन, विचे धमालां ते विचे ऊठ घोड़ीआं दी दौड़ होई जांदी है। किधरे बंदे दा सानह नाल भेड़ हुंदा है ते सिख्खे सिधाए वहिड़के मंजीआं टप्पदे हन। कोई जुआन बोरी चुक्कदा है, कोई मुगदर ते कोई बाबा मूंगलीआं फेरी जांदा है। उथे तेज़तरार ते लंमीआं दौड़ां लाउण वाले टरैक नूं साह नहीं लैण दिंदे। विचे साईकल सवार घुकाट पाई जांदे हन, खच्चर रेहड़े दौड़दे हन ते सुहागा दौड़ां लग्गदीआं हन। किधरे ऊठ `ते खहड़ा सवार पाणी दा छंना हथेली उते टिकाई जांदा है ते किधरे कोई निहंग दो घोड़िआं उते पैर रख्खी घोड़िआं दी जोड़ी नूं सिरपट्ट दौड़ाई जांदा दिसदा है। कोई घंडी दे ज़ोर सरीआ दूहरा करदा है, कोई बलदीआं लाटां विच्च दी लंघदा है ते किधरे भेडूआं दा भेड़ हुंदा है। किसे कोने वड्डे ढिड्डां ते बग्गीआं दाहड़ीआं वाले बाबे रस्साकशी करदिआं हौंक रहे हुंदे हन। नाल दी नाल लाऊड सपीकर तों कुमैंटरी गूंजदी है-औह बींडी जुड़िआ बाबा गड्डी खहड़ा पैर। लै इह नी हिलदा हुण भावें पैटन टैंक जोड़ दिओ!”

1981 विच्च मैं बंबई दा विशव कप्प हाकी टूरनामैंट कवर करन गिआ तां जित्ती टीम बारे लिखिआ, “फिर उह वकत आइआ जदों जेतूआं नें जित्त-मंच उते चहड़ना सी। पाकिसतानी खिडारीआं दे मूंहां उते लालीआं सन। हाकी दी आलमी सरदारी दा चिंनह, सोन-रंगा विशव कप्प मेज़ उते पिआ लिशकां मार रिहा सी। उस विच्च 895 गराम सोना, 6851 गराम चांदी ते 350 गराम हाथी दंद लग्गा होइआ सी। भारत दे राशटरपती संजीवा रैडी लाल दरी उते तुर के उस कप्प तक गए। जदों उह कप्प पाकिसतानी टीम दे कपतान लाइलपुरीए अख़तर रसूल नूं भेंट कीता गिआ तां उस नें एनी शिद्दत नाल चुंमिआ जिवें वरहिआं दा विछड़िआ महिबूब मसीं मिलिआ होवे। उस समें सैंकड़े कैमरिआं नें अख्खां खोल्हीआं ते उस यादगारी द्रिश नूं आपणे सीनिआं विच्च समो लिआ। खिडारीआं नें बाहां उच्चीआं कर के जेतू सलामीआं लईआं ते चुफेरे हज़ारां ताड़ीआं दा शोर गूंज उठ्ठिआ …।”

1982 विच्च दिल्ली दीआं एशिआई खेडां `चों पहिला सोन तमग़ा जित्तण वाले खिडारी दा ज़िकर मैं इओं कीता, “खेडां दे मुकाबले शुरू होए तां सोने दा पहिला तमग़ा जपानी भार चुकावे नें जित्तिआ। समध्धर पर सडौल सरीर दे उस चोबर अंदर किसे फुट्टदे लावे वरगा वेग सी। जदों उह भखे होए जुस्से नाल वज़न वल्ल वधदा तां इंज लग्गदा जिवें बत्तीआं दा चानण उहदे पिंडे तों तिल्हक रिहा होवे। उस वेले दरशकां विच्च चुप्प वरत जांदी। जदों उह आपणे सरीर दे भार नालों ढाई गुणां वध्ध भार हेठ आपणीआं बाहां सिध्धीआं करदा तां ताड़ीआं दे शोर नाल सारा हाल गूंज उठ्ठदा।”

ओलंपिक खेडां बारे लिखिआ, “ओलंपिक खेडां दा इतिहास मनुख्ख दे अगांह तों अगांह वधी जाण दी प्रतख्ख मिसाल है। हरेक ओलंपिकस विच्च नवें रिकारड काइम हुंदे रहे हन ते खिडारीआं अंदर नवीआं जित्तां जित्तण दीआं तांघां पैदा हुंदीआं रहीआं हन। जद तक इह तांघां पैदा हुंदीआं रहिणगीआं मनुख्ख अग्गे तों अग्गे वधदा जावेगा ते उह मर के वी नहीं मरेगा। एहो जीवन दा भेत है ते इहो जींदे जागदे इनसानां दी पछाण है। खेडां दे पिड़ विच्च साधे होए जुस्सिआं दा ज़ोर जित्तदा है। मनुख्खी सरीर विच्च वध रही ताकत ते तकनीक दा पता लग्गदा है। ओलंपिक खेडां दे नज़ारे तकदिआं दुनीआ होर हुसीन, होर हुंदड़हेल ते होर जिऊणजोग लग्गण लग्गदी है।”

कदे मैं ढुड्डीके दे लाजपत राए खेड मेले बारे लिखदा, कदे भदौड़ दे पबलिक मेले बारे ते कदे घल्ल कलां दे गुरू गोबिंद सिंघ खेड मेले दे नज़ारे बिआन करदा। मोगे जगरावां अते आले दुआले दे पिंडां तों अगांह कदे मैं महीआं वाले, कदे लंबी, कदे झोरड़, कदे बरनाले ते कदे बोहे बुढलाडे वल्ल निकल जांदा। बोहे दे टूरनामैंट बारे लिखे मेरे आरटीकल दा नां सी-किला राइपुर तों बोहे बुढलाडे तक। कदे दुआबे दे पिंड जगतपुर दा खेड मेला पाठकां नूं विखाउंदा ते कदे माझे दे पिंड जगदेव कलां ते कोटला शाहीआं दे खेड मेले दी गल्ल करदा। कमालपुरे दीआं खेडां नूं मैं ‘कमालपुरीआं दा कमाल’ कहि के वडिआउंदा। मैनूं पिंडां दे टूरनामैंटां दीआं झलकां लिखती तौर `ते विखाउण दा माण हासल है ते लोकां नें वी मेरा माण ताण करन विच्च कोई कमी नहीं रहिण दित्ती। उनहां नें मैनूं सौ तों वध्ध खेड निशानीआं नाल सनमानिआ है।

इक वार जगदेव सिंघ जस्सोवाल मैनूं कार `ते जगतपुर दा टूरनामैंट विखाउण लै गिआ सी। विचे उहदा बाडी गारड सी ते विचे इक्क दो जणे होर सन। मुड़दे होए इक्क घुलाड़ी तों खाधे पीते बिनां नां रिहा गिआ। हनहेरा डूंघा होइआ तां जस्सोवाल नें आपणी काली पग्ग लाह के बाडीगारड दे सिर उते टिका दित्ती ते आप कार दी बारी `चों बांह कढ्ढ के कलीआं लाउण लग्ग पिआ। मार मराई दे दिन सन। पग्ग बाडी गारड दे सिर `ते रख्खण दा मतलब सी गोली खाण लई उहनूं जस्सोवाल बणाउणा। सतलुज दे पुल उते जस्सोवाल नें कार रुकवा लई। उस नें कंन `ते हत्थ रख्ख के कली लाई ते आखण लग्गा, “मेरा जीअ करदै इउं ई नच्चदा गाउंदा मरां। बुढ्ढेवारे बिमार नां होवां ते मंजे `ते हड्ड नां रगड़ाउणे पैण।”

असीं हस्सण लग्गे, “जथेदार जी, पग्ग तां तुसीं पहिलां ई लाह रख्खी ऐ बई किते गाउंदे दे गोली नां आ लग्गे? जे नच्चदे गाउंदिआं ई मरनै तां बाहर निकल के गेड़ा देओ ते सतलुज `च छाल मारो। जां फिर सानूं लिख के दे दिओ, जंगले उतों धक्का देण दी सेवा असीं कर दिंने आं। नच्चदे गाउंदे तां इओं ई मरिआ जा सकदै!”

1990 विच्च मैं अमरीका गिआ तां यूबा सिटी विच्च पहिला विदेशी कबड्डी मेला वेखण दा मौका मिलिआ। दीदार सिंघ बैंस होरां नें मैनूं विसल फड़ा दित्ती। इक्क इक कबड्डी अमरीकन पंजाबीआं दा सेर सेर लहू वधाउण लग्गी। मुहड़को मुहड़की होइआ बलविंदर फिड्डा इक्क वार वी नहीं सी रुक रिहा। दरशक चाहुंदे सन कि उह जरवाणा खिडारी यूबा सिटी विच्च इक्क वार तां ज़रूर डक्किआ जावे। आखरी कबड्डी फिड्डू नूं इंगलैंडीए जाफी दा अजिहा जफ्फा पिआ कि बेवसी विच्च उहदा साह टुट्ट गिआ। मैनूं विसल वजा के जाफी दे हक्क विच्च पुआइंट देणा पिआ।

सारे मैच विच्च फिड्डू सिरफ इक्क वार रुकिआ। पर जद रुकिआ तां एना उच्चा शोर गूंजिआ जिंना मैं सारी उमर नहीं सी सुणिआ। देर तक दरशकां दीआं चीकां ते किलकारीआं गूंजदीआं रहीआं। सकूली मुंडे अमरीकन वछड़िआं वांग रंभी गए। उह चीकवीआं आवाज़ां कढ्ढदे सन जो नां पंजाबी लग्गदीआं सन ते नां अमरीकन। उनहां विच्च दोगलापण सी। कईआं नें बीअर दीआं कुप्पीआं जिहीआं हवा `च चला मारीआं सन ते पाणी पिआउण वालिआं नें जग्ग वगाह सुट्टे सन। कबड्डी दे धक्कड़ खिडारी फिड्डू दा इक्क वार वी डक्किआ जाणा खेड जगत दी वड्डी ख़बर सी जो पंजाबी अख़बारां दी मोटी सुरख़ी बणन दा महत्तव रख्खदी सी।

यूबा सिटी तों कुझ्झ दिन पिछ्छों वैनकूवर दा खेड मेला वेखिआ। उथे मेरे नाल संतोख सिंघ मंडेर नें विसल फड़ के कबड्डी दे मैच खिडाए सन। एधर कबड्डीआं पैंदीआं ते ओधर लाऊड सपीकर तों आवाज़ां आउंदीआं:

-सठ्ठ साल तों वड्डी उमर दे बाबे दौड़न लई तिआर रहिण। उहनां नें जिहड़ीआं मालशां मूलशां करनीआं हुणे कर लैण, फेर नां आखण बई पूरे तिआर नी होए!

-ओए भरावो झंडीआं तों पिछ्छे हो-जो। इहनां नूं काहनूं पाड़ी जाने ओं? इह थोडे ई पैसे खरच के बणवाईआं।

-सरूप सिंघ महोटा सटेज `ते आ-जे। बाई सिआं ‘महोटा’ कहिण दा गुस्सा नां करीं। सानूं तां जिवें कोई कहि दिंदा ओवें बोली जानें आं।

-बिंद कु होइआ इक्क भूरी जी दाहड़ी वाला बाबा बुलवा के गिआ सी बई उहदा पोता गुआच गिऐ। पोता तां सानूं लभ्भ गिआ, देखीं बाबा हुण किते तूं नां गुआच-जीं!

 

इंगलैंड `च मैं साऊथाल, ईरथ वूलिच, वुलवरहैंपटन, ब्रैडफोरड, बरमिंघम ते होर शहिरां विच्च कबड्डी दे टूरनामैंट वेखे जिथे दिन ढलदे नाल ही बोतलां खुल्ल्ह जांदीआं। इंगलैंड दे कबड्डी मेलिआं विच्च शराब सभ थावां तों वध्ध पीती जांदी है। जिंना कु `कठ्ठ कबड्डी दे दाइरे दुआले हुंदै ओना कु ही पारक कीतीआं कारां दीआं डिग्गीआं दुआले आ जुड़दै। पछ्छमी मुलकां दे पंजाबी खेड मेले पिकनिक वांग मनाए जांदे हन। खाण पीण दा समान घरों ई कारां दीआं डिक्कीआं `च रख्ख लिआ जांदै।

अमरीका `च मैं सिआटल, सैनहोज़े, हेवरड, फरिज़नो, सैलमा, यूबा सिटी, निऊयारक, सिनसिनैटी ते शिकागो दे कबड्डी मेले कई वार वेखे नें। मज़दूरां दी हड़ताल वाले शहिर शिकागो दे कबड्डी मेले बारे लिखिआ, “शिकागो दे कबड्डी मेले दी विशेशता है कि उथे खाण पीण दा सिलसिला विआह वरगा हुंदै। ताज़ीआं जलेबीआं निकलदीआं हन ते गरमा गरम पकौड़े महिकां छड्डदे हन। उथे बार बीकीऊ हुंदा है ते कहड़ी चौल बणदे हन। मिलवाकी, विनकानसन, इंडीआना ते मिशीगन शहिरां दे पंजाबी परिवार शिकागो वल्ल गड्डीआं भजाई आउंदे हन। अग्गों रेडीओ देसी जंकशन वाला हैपी हीर सवागत करदिआं कही जांदै-पहिलां पाणी धाणी पीओ ते पराउंठे छको। नाल फाल ला दिंदै, असीं कुक्कड़ वी पुठ्ठे टंग दित्ते आ। जिनहां नें उहनां दीआं टंगां नाल दंद तिख्खे करने आं उह रता सबर करन।”

कैनेडा दे शहिर वैनकूवर, सर्री, ऐबसफोरड, कैलगरी, ऐडमिंटन, विनीपैग्ग, औटवा, मांटरीअल, हैमिलटन ते टोरांटो दे कबड्डी टूरनामैंट तां मैनूं चकर ते ढुड्डीके दे खेड मेलिआं वांग ही लग्गदे हन। इनहां मेलिआं दा मैं अनेकां वार अनंद माणिआ है। टोरांटो विच्च बाबिआं दा खेड मेला होइआ तां मैं ‘मारदे दमामे बाबे मेले आ गए’ सिरलेख अधीन लिखिआ, “बंदा उदों तक बुढ्ढा नहीं हुंदा जदों तक उह खुद आपणे आप नूं बुढ्ढा नां मंन लवे। आओ बाबिआं दे अगले मेले दी हुणे तों उडीक करन लग्गीए ते तिआरीआं करीए। कोई दौड़ां लावे कोई छालां, कोई गोला सुट्टे कोई डिसकस, कोई रस्सा खिच्चे, वालीबाल खेडे जां फुटबाल, मोर-चाल चल्ले जां कलहिरी मोर बणे अते माईआं बीबीआं वी नच्चण कुद्दण ते मनां दे चाअ पूरे करन। पिछली उमरे हस्सणा खेडणा उनहां दा हक्क बणदै। आओ बंद घरां `चों निकलीए ते खुल्ल्हीआं जूहां `च विचरीए। खहड़े पाणी त्रक्क जांदे नें ते खहड़ीआं मशीनां दे पुरज़े जाम हो जांदे नें। मनुख्खी मशीन दे वी जिहड़े अंग चलदे रख्खांगे उही चलदे रहिणगे ते जिनहां तों कंम नहीं लवांगे उह जाम हो जाणगे।

“जिहड़ा कोई जिंने जोगा वी है उह आपणे आप नूं वध्ध तों वध्ध चलदा रख्खे। ऐवें बुढापे दे झोरे नहीं झुरदे रहिणा चाहीदै। झोरे ते फिकर किसे मरज़ दा इलाज नहीं। मौत भावें भलक नूं आ जावे पर टीचा सैंचरी मारन दा मिथीए। सदा चहड़दी कला `च रहीए अते नित्त नवीआं आसां नाल जागीए। हुणे तों साईआं लाईए कि आउंदे मेले `च दमामे मारदे ढुक्कांगे। मंनिआ कि चहड़दा सूरज लाल हुंदा है पर इह वी सच्च है कि छिपदे सूरज दी लाली वी घट्ट नहीं हुंदी।”