अक्टूबर 14, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

49 - वेखिआ शहिर लाहौर

बज़ुरग कहिंदे सन जीहने लाहौर नहीं वेखिआ उह जंमिआ ई नहीं। आख़र मेरा वी लाहौर वेखण दा सबब्ब बण ही गिआ। अपरैल 2001 विच्च लाहौर `च आलमी पंजाबी कानफरंस सी जिथे मैं डैलीगेट बण के गिआ। मैं बेशक्क 1969 विच्च पाकिसतान जा आइआ सां पर उदों लाहौर नहीं सां वेख सकिआ। गड्डी चीकां मारदी लाहौर विच्च दी लंघ गई सी ते ननकाणा साहिब तों वापस मुड़ आई सी। रात दे हनहेरे विच्च लाहौर दीआं जगदीआं बत्तीआं ही दिसीआं सन। लाहौर बारे बड़ा कुझ्झ सुणिआ होइआ सी:

-उच्चे बुरज लाहौर दे हेठ वगे दरिआ

मैं मछ्छली दरिआ दी, किते बगला बण के आ।

-दाल दस्स खां शहिर लाहौर अंदर किंने बूहे ते किंनीआं बारीआं नें …।

-सक्क मलदीआं रावी दे पत्तणां नूं, अग्ग लाण लहौरनां चल्लीआं नें …।

उदों जदों जुआनी दे रांगले दिन सन, नां बुरज वेखे गए सन, नां बूहे बारीआं ते नां ही लाहौरनां। रेलवे सटेशनां उते हथिआरबंद सिपाही खहड़े सन। रेल गड्डी रात दे हनहेरे `च लंघी सी ते लाहौर बिनां रुके कसूर परत आई सी।

साडे वीज़ा लग्गे पासपोरट वाहगा बारडर `ते ही पुज्जणे सन। उथे लेखक ते कवी `कठ्ठे होण लग्ग पए पर दिल्ली तों अजे पासपोरट नहीं सन अप्पड़े। इह वी पता नहीं सी कि किस दा वीज़ा लग्गा है ते किस दा नहीं? मेरे नाल मेरा गराईं शिंगारा सिंघ वी सी। यार बेली चाह पाणी पी रहे सन। असीं गुरभजन गिल्ल ते अनूप विरक होरां दी ढाणी विच्च जा बैठे। मोगे वाला बलदेव सिंघ, नाटककार अजमेर औलख, जोगिंदर सिंघ कैरों, दलबीर चेतन ते कुझ्झ होर लेखक आपस विच्च हासा मज़ाक कर रहे सन। गुरभजन गिल्ल आपणे भारे जुस्से नाल सारिआं `ते छाइआ होइआ सी। उहदे नहिले `ते दहिला अनूप विरक ही मार रिहा सी।

अनूप विरक दे उतों दी होण लई गुरभजन नें विरकां `ते तवा ला दित्ता अखे विरकां दा इक्क बज़ुरग आपणी धी दे घर मिलण गिआ। कुड़मां नें घर दी कढ्ढी दारू पिआई ते घर दा पालिआ कुक्कड़ खुआइआ। खा पी के सुत्ता तां इक्क मझ्झ किल्ला ठकोरन लग्ग पई जिस नाल बज़ुरग नूं जाग आ गई। मझ्झ चंगी सी ते चोरी करन वाली सी पर धी दे घरों चोरी करनी चंगी नहीं सी लग्गदी। मझ्झ मुड़ मुड़ किल्ला ठकोरदी पई सी। बापू नूं नींदर नहीं सी आ रही। अख़ीर बापू अंदरला विरक उतों दी हो गिआ ते मझ्झ खोल्ह के लै तुरिआ। तड़कसार धी उठी ते बालटी लै के मझ्झ दी धार कढ्ढण गई। सिआणी हुंदी तां बापू दा मंजा वेख लैंदी पर उहने घर दे बंदे जगा लए ते वाहर मगरे लग्ग तुरी। अजे दिन नहीं सी चहड़िआ कि जा ढाहिआ बापू राह `च!

अनूप रोकण लग्गा सी पर गुरभजन नें गल्ल सिरे ला दित्ती। ढीचक मारदा बापू आपणे पिंड पुज्जा तां सके सोधरे हाल चाल पुछ्छण आए। पुछ्छण लग्गे पई ओधर माल डंगर दी दस्स। आपां कुझ्झ खड़ सकदे आं कि नहीं? बापू नें आपणी ई हड्डबीती सुणा दित्ती। अखे कुड़मां दी मझ्झ डाढी सोहणी सी। मैथों रहि नां होइआ ते मैं खोल्ह तुरिआ। मगरे वाहर आ पई। फिर धानूं पता ई ऐ पई किवें पैंदीआं? आपां वी कूए नी मतां भेत खुल्ल्ह जे। तदे इक्क मुंडे नें मूंह `नहेरे `च मैनूं पछाण लिआ ते आखण लग्गा, हटो ओए, इह ते आपणा मासड़ ई! लओ जी लग्ग पए सारे माफ़ीआं मंगण ते शरम दे मारे पाणी पाणी होई जाण! ! मैं माफ़ नां करदा तां होर की करदा?

तद तक पासपोरट वी अप्पड़ गए। पासपोरट लै के असीं अटारी रेलवे सटेशन `ते गए। उथे कसटम ते इमीगरेशन दी कारवाई हो रही सी। ‘समझौता ऐकसप्रैस्स’ दा इंजण धूंआं छड्ड रिहा सी। पाकिसतानी मुसाफ़िर गठ्ठड़ीआं लै के चहड़ रहे सन ते संतोख मंडेर कानफरंस विच्च देण वालीआं पलेकां ते कंबल गड्डी विच्च रख्ख रिहा सी। फिर गारड नें हरी झंडी विखाई, इंजण नें लंमी सीटी मारी ते गड्डी लाहौर नूं ठिल्ल्ह पई। गड्डी दे नाल नाल बी.ऐस्स.ऐफ्फ.दे घोड़सवार वी चल्ल पए। उह नज़र रख्ख रहे सन कि मुसाफ़िर कोई वरजित चीज़ वसत चलदी गड्डी `चों बाहर नां सुट्ट देण। फिर बारडर दीआं तारां वाला फाटक खोल्हिआ गिआ ते गड्डी नो मैनज़ लैंड दे खेतर विच्च दाखल हो गई। अग्गे सरहद्द दी घाह वाली वट्ट सी जिवें आम खेतां दी वट्ट हुंदी है। इहो सी सांझे पंजाब दा सीना चीरन वाली लकीर जीहदे आर पार जाणा मनहां सी।

पाकिसतान वाले पासे पाकिसतान रेलवे दा मुलाज़म हरी झंडी हिला रिहा सी। आले दुआले सुनहिरी कणकां सन जिनहां दीआं बल्लीआं झूंम रहीआं सन। गड्डी दुबारा कसटम ते इमीगरेशन लई वाहगे दे रेलवे सटेशन उते रुकी। सारे मुसाफ़रां नूं गड्डी `चों उतार लिआ गिआ ते गड्डी खाली कर के पलेटफारम दे दूजे पासिओं बिठाइआ गिआ। अटारी ते वाहगे विच्च ही अध्धी दिहाड़ी गुज़र गई सी।

मसां किते गड्डी लाहौर नूं तुरी। आस पास दे पिंड अध्धे कच्चे ते अध्धे पक्के सन। दिन छिपदे नाल गड्डी लाहौर अप्पड़ी। सटेशन `ते कुझ्झ सज्जण हार लई खहड़े सन। असीं डा.हरचरन सिंघ, संतोख सिंघ धीर, डा.हरनाम सिंघ शान, दलीप कौर टिवाणा ते हुकम सिंघ भट्टी होरां नूं अग्गे कीता। कुझ्झ कु फोटो लाहुण उपरंत बस्सां उते बिठा के सानूं दो होटलां विच्च पुचा दित्ता गिआ। असीं होटल शाहताज दी चौथी मंज़ल `ते जा सुत्ते।

सवेरे जाग आई तां कुक्कड़ बांगां दे रहे सन। शिंगारा सिंघ कहिण लग्गा, “लै आह तां लाहौर दे कुक्कड़ वी आपणे पिंड अंगूं ईं बांगां दिंदे आ।” मैं किहा, “होर फारसी `च बांगां देण? बांगां तां लंडन दे कुक्कड़ां दीआं वी इहो जिहीआं ई हुंदीआं नें। इह तां फेर वी आपणे गुआंढी नें।” बारी विच्च दी लाहौर दा झाका लिआ तां दूर तक उच्चे नीवें मकान नज़रीं पए। कईआं घरां दे चुल्ल्हिआं `चों धूंआं उठ रिहा सी। आकाश विच्च बद्दल सन ते रातीं होई किणमिण नें मौसम खुशगवार बणा दित्ता सी। असीं कानफरंस वल्लीं तुरे तां सलवारां कमीज़ां पाई लाहौरीए मिलदे गए जिनहां नाल सति स्री अकाल ते सलाम हुंदी गई। होटल फलैटीज़ दे हाल `च डैलीगेट `कठ्ठे हो रहे सन।

हाल अंदर गुरू नानक, बाबा फरीद, शाह हुसैन, बुल्ल्हे शाह, वारस शाह, सुलतान बाहू, ग़ुलाम फरीद, दुल्ला भट्टी, अहिमद खां खरल ते शहीद भगत सिंघ दे चित्तर कंधां उते लग्गे होए सन। हरे चिट्टे रंग दे इक्क बैनर उते लिखिआ होइआ सी-चहड़दे लहिंदे इक्क नुहार, इको सभिता इको बोली असीं कदीमी यार। हिंद पाकि खरी निआमत, यारी दोसती रहे सलामत। इक्क बैनर उते लिखिआ होइआ सी-विशव पंजाबी कानफरंस लाहौर विच्च आउण वाले प्राहुणिआं नूं जी आइआं।

कानफरंस दे उदघाटन समें हाल नक्को नक्क भर चुक्का सी। माईक पाकिसतान टी.वी.दे प्रसिध्ध बुलारे शुज़ुआत हाशमी दे हत्थ सी। उस नें चहड़दे ते लहिंदे पंजाब दे लेखकां नूं मुख़ातिब हुंदिआं किहा:

-जागण वालिआं रज्ज के लुट्टिआ ए, सोए तुसीं वी ओ, सोए असीं वी आं।

लाली अख्खीआं दी पई दस्सदी ए, रोए तुसीं वी ओ, रोए असीं वी आं।

फिर उस नें कानफरंस दे मेज़बान जनाब फ़ख़र ज़मां नूं जी आइआं कहिण लई सद्दा दित्ता। पहिलवानी दिख्ख वाला फ़ख़र ज़मां दिल दीआं गहिराईआं `चों बोलिआ, “अज्ज घर विच्च खिड़ी कपाह कुड़े, तूं झब झब चरखा डाह कुड़े। आपां मुहब्बतां दीआं तंदां पाउणीआं नें ते दोहां पंजाबां दी सांझ पक्किआं करनी एं। आपां बरूद दी बोअ मुका के मुहब्बतां दी खुशबो फैलाउणी एं। मिल बहिण ते सांझां वधाउण दीआं गल्लां करनीआं नें। साडे धंनभाग नें जु तुसीं साडे सद्दे `ते साडे वल्ल आए जे। जिंने कदम आए जे साडे सिर मत्थे। जी आइआं नूं, खुश आमदीद!”

फिर पाकिसतान दा साबका प्रधान मंतरी मलिक मेअराज़ ख़ालिद बड़ी पिआरी पंजाबी विच्च बोलिआ, “दोहां पंजाबां `चों बड़े सच्चे सच्चे इनसान एथे आए नें ते मैं ज़िंदगी `च एना सोहणा ते सुच्चा `कठ्ठ नहीं वेखिआ। इह जिहड़ा एधर ‘जहंनम’ ए ते ओधर ‘नरक’ ए आपां रल मिल के दूर करनैं …।” उथे बुढ्ढा हो गिआ शाइर अहिमद राही वी बोलिआ, डा.हरचरन सिंघ वी ते डा.सतिंदर सिंघ नूर वी। नूर नूं मौके दी गल्ल करनी आउंदी है। कहिण लग्गा, “आपां शाइरी दे पुत्तर हां। शाइरी विच्च सूफ़ी मत्त डौमीनेट करदै। सूफ़ी सानूं जोड़दे हन, तोड़न वाली तां सिआसत है …।”

कानफरंस चार दिन चल्लणी सी ते उस दे सत्त सैशन सन। असीं सैशनां दी हाज़री वी भरदे ते लाहौर दे गेड़े वी कढ्ढदे। पाकिसतान विच्च शराबबंदी है पर होटल फलैटीज़ दी इक्क नुकरे विदेशीआं लई ठेका सी जिथे जोगिंदर कैरों होरीं लाहौर दा अंबरसर बणा बहिंदे। रात नूं होए कवी दरबार `च कैरों गुरभजन दी कविता उते ई खेड़ बैठा पर असीं विच्च पै के मौका संभाल लिआ। इह सहुरी शैअ ई ऐसी है कि चहड़ जावे तां खेड़े बिनां नहीं लत्थदी। शुकर दी गल्ल सी कि लाहौरीए अदीबां नूं अंबरसरीए आलमां दीआं गाल्हां नां सुणीआं।

इक सैशन विच्च इलीआस घुंमण नें परचा पहड़न लई मेरा नां वी बोल दित्ता। मैं परचे दा सार पेश करदिआं किहा कि वख्खो वख्ख देशां विच्च खिलरे पंजाबीआं नूं ‘पंजाबी ओलंपिकस’ राहीं मेल जोल दा वधीआ पलेटफारम मुहई्ईआ करवाइआ जा सकदै। कुझ्झ मुलक अजिहे हन जिथे पंजाबीआं दीआं तकड़ीआं टीमां तिआर हो सकदीआं हन। विअकतीगत खेडां विच्च भाग लैण वाले तां बहुत सारे मुलकां दे पंजाबी खिडारी होणगे। पंजाबी ओलंपिकस नाल पंजाबीअत दे जज़बे नूं साण चाड़िआ जा सकदै ते फिरकिआं दी सौड़ी वलगण `चों निकलिआ जा सकदै। शुरूआत कुशती, कबड्डी, हाकी, रस्साकशी, भार चुक्कण ते अथलैटिकस दे कुझ्झ ईवैंटस नाल कीती जा सकदी है।”

मेरे सुझाअ दा अगले दिन पाकिसतान दे अख़बारां विच्च वी ज़िकर होइआ। पंजाबी ओलंपिकस तां शुरू नहीं हो सकी पर 2004 विच्च पटिआले तों इंडो-पाकि पंजाब खेडां ज़रूर शुरू हो गईआं हन। लगदा है उह दिन दूर नहीं जदों सच्ची मुच्ची दी पंजाबी ओलंपिकस वी शुरू हो जावेगी। नां उहदा भावें ‘पंजाबी खेड मेला’ ही किउं नां होवे।

इक दिन लाहौर दीआं इतिहासक थावां वेखीआं। पहिलां गुरदवारा डेरा साहिब गए। फिर शाही किला, महाराजा रणजीत सिंघ दी समाध, बादशाही तख़त, अजाइब घर ते उह दरवाज़ा वेखिआ जिथों छज्जा डेग के कंवर नौनिहाल सिंघ नूं मारिआ गिआ सी। किले दी उह कंध वेखी जिथों बिधी चंद नें घोड़िआं नूं रावी विच्च छाल मरवाई सी। उथों ही अलामा इकबाल दी यादगार ते शाही मसजिद दे मिनार वेखे। मसीतां `चों अजान दीआं आवाज़ां आ रहीआं सन जिवें एधर गुरदुआरिआं `चों पाठ करन दीआं आउंदीआं हन। लाऊड सपीकर दोहीं पासीं लग्गे सन।

फिर असीं भीड़ीआं गलीआं लंघदे होए माधो लाल हुसैन दे मकबरे दे दरशन कीते। उहदे कोल ही उसताद दामन दी कबर सी। शाह हुसैन दा माधो लाल नाल एना गूहड़ा प्रेम सी कि उस नूं माधो लाल हुसैन किहा जांदा सी। सिरफ़ शाह हुसैन कहिण नाल सानूं मकबरे दा राह नहीं सी लभ्भा। मकबरे दे साईं कोलों दुआवां लै के शालीमार बाग़ गए ते बाग़ दी ख़ूबसूरती निहारन पिछ्छों नूर जहां दा मकबरा वेखण चल्ल पए। रावी असलों सुक्की पई सी जिस दी रेत उते मुंडे खेडां खेड रहे सन। रेलवे लाईन दे इक्क पासे जहांगीर दा ते दूजे पासे नूर जहां दा मकबरा सी। पहिरा दे रहे सिपाही नें सुरंग दा ढक्कण चुक्क के सानूं हेठां उतार दित्ता। असीं उह वरजित थां वी वेख लई जिथे सुरंगां थाणी चानण दीआं शुआवां नूर जहां दी कबर `ते पैंदीआं सन।

इक शाम राए अज़ीज़उल्ला खां सानूं आपणे घर दे जीआं नूं मिलाउण लै गए। हज़ार कु साल पहिलां राए साहिब दे वड्डवडेरे राजपूत मोकल चंद नें साडे पिंड चकर दी मोहड़ी गड्डी सी। उहदी पंजवीं पीहड़ी दे तुलसी दास नें इसलाम धारन कीता ते उहदा नां चकर तों शेख़ चक्कू रख्खिआ गिआ। उसे दीआं अगलीआं पीहड़ीआं `च राए `कल्ल्हा होइआ जिस नें गुरू गोबिंद सिंघ नूं ठाहर दित्ती ते गुरू जी नें उस नूं गंगा सागर, रेहल ते तलवार दी बखशिश कीती। गंगा सागर हुण वी राए साहिब पास सुरख्खिअत है ते उह संगतां नूं इस दे दरशन करवाउंदे रहिंदे हन।

राए साहिब दी बिरध भूआ राएकोट ते आले दुआले दे पिंडां दा हाल चाल पुछ्छण लग्गी। उस नूं लग्ग रिहा सी जिवें हुण वी उह राएकोट तुरी फिरदी होवे। रात दे खाणे लई उह सानूं गवाल मंडी दी फूड सटरीट उते लै गए जिथे पूरी चहिल पहिल सी। वरिआम सिंघ संधू ते कुझ्झ होर अदीब वी नाल सन। बलबां दा मूंह उपर नूं होण करके निंमहां दूधीआ चानण हेठां डुल्ल्ह रिहा सी जिस नाल फूड सटरीट दीआं दुकानां पुंनिआं दी चानणी `च नहातीआं लग्गदीआं सन। भांत सुभांते खाणिआं दीआं महिकां उठ रहीआं सन। उनहां दा ज़ाइका लाजवाब सी जो कदे नहीं भुल्लेगा।

कानफरंस पिछ्छों असीं ननकाणा साहिब दे दरशन करन गए। गुरदवारा जनम सथान विखे आलीशान सरां बण गई सी ते लंगर दी नवीं इमारत उसर गई सी। मुड़दिआं वारस शाह दे पिंड जंडिआले शेर खां उस दी कबर नूं सिजदा कीता। उथे उस दे कई रिशतेदारां दीआं कबरां सन ते वारस शाह मैमोरीअल उसारिआ होइआ सी। उथे हर साल मेला भरदा है ते हीर गाउण दे मुकाबले हुंदे हन। उथों दे नलके तों पाणी इस लई पीता पई कहि सकीए कि असीं वी वारस दे पिंड दा पाणी पीता होइऐ!

12 अपरैल दे गए असीं 19 अपरैल नूं मुड़े। लाहौर दे रेलवे सटेशन `ते विदा करन वालिआं `च राए अज़ीज़उल्ला खां खुद हाज़र सी ते इलीआस घुंमण बगलग़ीर हुंदा भुल्लां चुक्कां दीआं माफ़ीआं मंग रिहा सी। असीं लाहौरीआं वल्लों मिले पिआर ते सनेह दा शुकराना कर रहे सां ते आपणे आप नूं वडभागे समझ रहे सां।

लाहौरों मुड़न नूं दिल तां नहीं सी करदा पर मुड़ना ही पैणा सी। गारड नें झंडी हिलाई, इंजण नें चीक मारी ते गड्डी अटारी नूं चल्ल पई। अलविदाई विच्च दूर तक हत्थ हिलदे गए। मैं सोचण लग्गा देश दी वंड नां हुंदी तां की पता मैं मोगे तों दिल्ली जाण दी थां लाहौर नूं ही गड्डी चहड़ जांदा। लाहौर दिल्ली तों किते नेड़े सी पर समें दा गेड़ है कि लाहौर आपणा हुंदा होइआ वी दूर हो गिआ सी। बहुत दूर। कुझ्झ इहो जिहे खिआलां विच्च खोइआ होइआ सां कि गड्डी वाहगे ते फिर अटारी आ लग्गी। बंदे उही सन, बोली उही ते बनसपती वी ओही। सभ कुझ्झ उहो जिहा सी। रहितल सांझी सी पर देश अड्ड सी। पंजाब चीरिआ गिआ सी! पंजाबीआं दा वतन चीरिआ गिआ सी! !