मई 23, 2025

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

अख्खां विच मर गई खुशी

''सुणाओ मासटर शाम सुंदर जी! तुसीं किहड़े पासे हो के समाजवाद लिआउण लई यतन आरंभ करोंगे?''

मासटर शाम सुंदर नें डाकटर धरम सिंघ दे बोलां दा कोई उत्तर देणा उचित नां समझिआ। उस दे झुरड़ीआं वाले मत्थे उते इक तिऊड़ी, नवीं झुरड़ी बण के उभर आई। उस टुट्टे होए साईकल दे पिछ्छे लद्दी पठ्ठिआं दी भारी पंड संभालदे होए ज़ोर दी पैडल मारन दी कोशिश कीती। कोशिश साईकल दा चेन लत्थ जाण दी असफलता दा रूप धार गई। उह डिग्गदा-डिग्गदा मसीं संभलिआ।

उस नूं डाकटर धरम सिंघ उते ख़ाह-मख़ाह फिर गुस्सा आ गिआ। इह समाजवाद दा रौला-रप्पा जिहा उह कई चिर तों सुणदा आ रिहा सी। ते जिहड़ी गल्ल 'रौला-रप्पा' बण के ही रहिंदी जा रही सी, उस बारे सुण के उहदे मन दा सुआद होर वी खराब हो गिआ। साईकल नूं चेन चहड़ा के उह फिर तुर पिआ। कमज़ोर बुढ्ढा सरीर मसीं पठ्ठिआं दी पंड साइकल ते धूह रिहा सी। उधरों हवा वी अग्गों दी सी। साईकल वी उस दा उमरों हाणी लग्गदा सी।

पिंड दी सत्थ विच वड़दिआं उस मत्थे उते मुड़का पूंझिआ। डाकटर धरम सिंघ उते क्रिझदा उह आपणे नाल औखा होण लग्ग पिआ। अखे : ''सुणाओ मासटर शाम सुंदर जी!...''

उस नूं डाकटर वलों आपणे उते कीते गए विअंग नालों बहुता गुस्सा इस गल्ल दा आइआ कि उस नें उहनूं मासटर शाम सुंदर जी!' किउं किहा सी!

'शाम सुंदर...' उह आप ही बुड़बुड़ाइआ। आपणे नां बारे सोचदिआं उस नूं कदी वी 'शाम मुरारी क्रिशन भगवान' दी सुंदरता चेते नहीं सी आई। सगों डुब्बदा होइआ सूरज चेते आ जांदा सी। 'शाम सुंदर!' उस फिर किहा ते पछ्छम दी बुक्कल विच वड़दे जांदे सूरज वल्ल तक्किआ। इह पैंदी जा रही 'शाम' उस नूं कदी 'सुंदर' नहीं सी लग्गी। ते उस नूं आप समझ नहीं सी आउंदी कि उह किउं आपणे नां नूं 'शाम' नाल तुलना देंदा सी। उस नूं रहि-रहि के ऐवें ही क्रोध आउंदा कि उस दा इह नां किउं है। ते गुस्से विच उह मुगल शहिनशाह जहांगीर वरगीआं मुछ्छां नूं दंद नाल टुक्कण लग्ग पैंदा।

हर 'शाम' उस नूं 'सुंदर' नहीं भद्दी लग्गदी सी। सारी उमर पहिलां मासटरी कीती। हुण कौम ते उसरईए नें सौ सिफारशां पा के, पेट पालण लई, पंज मील दूर इक बरांच दा डाकखाना लिआ सी। सवेरे पंज मील जांदा। तिंनां पिंडां दी डाक घर-घर वंडदा। शाम नूं गां ते वछ्छे जोगे राह विच मुल्ल लए पठ्ठिआं दी पंड टुट्टे साईकल उते पिंड लिआउंदा। पिंड पहुंचदिआं रात पै रही हुंदी। उहदा बुढ्ढा कमज़ोर सरीर थकेवें नाल चूर होइआ हुंदा। फिर पठ्ठे कुतर के गां नूं पाउणे। इंज उस दी सारी दिहाड़ी रुझेवें विच लंघदी ते शाम पै जांदी। उह महिसूस करदा कि उस दे कमज़ोर हुंदे जा रहे बुढ्ढे सरीर लई इह कंम ज़िआदा सी। आपस विच दो-दो मीलां दी वित्थ वाले तिंनां पिंडां दी डाक वंडणी। सारी दिहाड़ी केवल चाली रुपईआं पिछ्छे सईकल चलाउंदे रहिणा। पर इह तां पेट दा सुआल सी। जिसदे जवाब विच उस दे बुढ्ढड़ सरीर नूं इह औखिआई झल्लणी ही पै रही सी। पर इंज शाम नूं थकेवें विच चूर होए नूं जदों उस नूं आपणा नां चेते आ जांदा तां उस दा जीअ करदा, उहदी मां कोल होवे ते उह उस नूं पुछ्छे कि उस नें कीहदे कोलों पुछ्छ के उहदा इह नां रख्खिआ सी।

उह साइकल तों उतरिआ। खलो के लक्क नूं सिध्धा कीता ते अंगड़ाई भरन दी कोशिश कीती। लक्क विचों चीस निकली ते उह सारे दा सारा जिवें इकठ्ठा हो गिआ। मत्थे उते तरेली आ गई। उस दी ज़िंदगी दी 'शाम' वी किंनी 'सुंदर' सी! ते ऐवें उस नूं आपणे नां नाल फिर गुस्सा आ गिआ। इह भला कोई गल्ल वी सी।

उस दूरों वेखिआ, उहदे घर दी डिऊढी उते चरखे वाला तिरंगा कांगरसी झंडा लहिरा रिहा सी। उस नूं राह विच मिले डाकटर धरम सिंघ दा विअंग चेते आ गिआ। हुणे हुणे देश दी हाकम पारटी विच दो धड़े बणे सन। ते डाकटर उस नूं पुछ्छ रिहा सी कि उह किहड़े धड़े नाल शामल हो के समाजवाद लिआवेगा। उस नें आपणे घसे होए कप्पड़िआं, टुट्टे साईकल ते उस पिछ्छे पठ्ठिआं दी पंड नूं तक्किआ। उमर दा बाहठवां साल चेते आइआ। ते उह समाजवाद बारे सोच के ऐवें ही मुसकरा पिआ। डिऊढी उते तिरंगा झुल्ल रिहा सी।

घर पहुंच के उस नें डिऊढी विच साईकल तों पठ्ठिआं दी पंड उतारी। साईकल कंध नाल लाइआ। लक्क ते गोडिआं विचों इकठ्ठी पीड़ निकली। उस हत्थ ला के वेखिआ, गोडे सुज्जे होए लग्गदे सन। इक छिण लई उस दे मन विच मर जाण दा विचार आइआ, ''माड़े नूं मौत वी कित्थे!'' उस आपणे आप नूं किहा 'इह वी साले तगड़िआं नूं फट्ट देणी आउंदी ए। चलो जी हारट फेल्ह हो गिआ ते औह गए। साडा हारट वी ख़बरे काहदा ए जिहड़ा फेल्ह नहीं हुंदा। सोचदा सोचदा उह उची हुंगार पिआ 'साडे तां मुंडे ही फेल्ह हुंदे नें।' उस नूं छोटे मुंडे चरन दास दा खिआल आ गिआ, जिहड़ा तिंन वार दसवीं 'चों फेल्ह होइआ सी ते हुण बिजली दे महिकमे विच खंभे गड्डण विच 'भरती' हो गिआ सी।

विहड़े विच दी हुंदा उह सिध्धा अंदर लंघ गिआ। चौंके विच वड्डी धी सुशमा ते उस दी मां बैठीआं होईआं सन। वड्डे लड़के धरमपाल दी विधवा नलके लागे बैठी कोई कप्पड़ा धो रही सी। किसे वल्ल वी वेख के उहदे मन नूं कोई खुशी नहीं होई। कमरे अंदर वड़दिआं ही उह मंजे उते 'धहि' करके डिग्ग पिआ। दरवाज़े विचों वेखिआ, बाहर डिउढी उते झुल्लदा तिरंगा दिस रिहा सी। उधरों धिआन परता के उस नें अंगीठी वल्ल तक्किआ, धरमपाल दी फोटो कोल शहीद भगत सिंघ दी घसमैली तसवीर फरेम कीती पई सी ते उस दीआं अख्खां अग्गों उह द्रिश गुज़र गिआ।

... उस नूं चंगी तरहां चेते सी। उह उदों कसूर पहड़दे सन। अंगरेज़ वाइसराए लाहौर आ रिहा सी। होरनां सकूलां वांग उहनां दे सकूल दे विदिआरथी वी सकाऊटां दे रूप विच वाइसराए दे सवागत लई लाहौर गए सन। बड़ा वड्डा जलूस सी। विदिआरथीआं नें हत्थां विच 'यूनीअन जैक' फड़े होए सन। उह बादशाह सलामत दी बादशाही वधण-फुल्लण लई संघ पाड़-पाड़ के नाहरे ला रहे सन। उह ते उहदा बड़ा ही पिआरा साथी मरहाजदीन 'यूनीअन जैक' फड़ी विदिआरथीआं दे अग्गे अग्गे सन। अचानक इक गली विचों कुझ नौजवान निकले ते उहनां नाहरे लाउणे शुरू कर दित्ते।

''अप्प! अप्प!! दी नैशनल फ़लैग''

'डाऊन! डाऊन!! दी यूनीअन जैक'

''इनकलाब! .... ज़िंदाबाद!!''

उहनां दी आवाज़ विच गरज सी। 'नैशनल फ़लैग' किधरे नहीं सी दिसदा। पर 'यूनीअन जैक' शाम सुंदर ते मरहाजदीन नें आपणे हत्थां विच घुट्ट के फड़िआ होइआ सी। उचा चुक्किआ होइआ।

'अप्प! अप्प!! दी नैशनल फ़लैग'

''डाऊन! डाऊन!! दी यूनीअन ज़ैक''

नौजवान नाहरे ला रहे सन। शाम सुंदर नें उहनां विचों लंमे गभ्भरू दे चिहरे वल्ल वेखिआ, जो ज़ोर ज़ोर दी नाहरे ला रिहा सी। किंना जलाल सी उस दे चिहरे उते! किंना जोश सी उस दे बोलां विच! .. ते शाम सुंदर दीआं आपणीआं अख्खां अग्गे जल्हिआंवाला बाग विच चलदी गोली दा द्रिश आ गिआ। जिथे उस दा पिता गुलामी दी छट्ट उतारन ते सच्च दी आवाज़ उची करन गिआ, गोली दा निशाना बण गिआ सी।

नौजवान नाहरा ला रिहा सी...

'डाऊन! डाऊन!! दी यूनीअन जैक''

शाम सुंदर नें मरहाजदीन वल्ल वेखिआ। दोहां दीआं अख्खां मिलीआं ते अख्खां ही अख्खां विच जिवें उहनां नें फैसला कर लिआ। उहनां नें हत्थां विच फड़िआ होइआ यूनीअन जैक मूधा कर दित्ता।

सकूल जा के उहनूं ते मरहाजदीन नूं अधिआपक कोलों अंतां दी मार खाणी पई सी। कई दिनां तक्क उहनां दे हत्थ सुज्जे रहे सन। पर उह खुश सन कि उहनां नें यूनीअन जैक नीवां कर दित्ता सी। ते पिछ्छे जद उस नूं पता लग्गा कि उह नौजुआन स. भगत सिंघ ते उस दे साथी सन तां उहने इह गल्ल मरहाजदीन नूं बड़ी खुशी नाल दस्सी। ते बाअद विच जदों भगत सिंघ कौमी हीरो बण गिआ सी ते उहदी शहीदी नें जुआनां दे दिलां विच नवां रांगला उतशाह भर दित्ता सी-उदों शाम सुंदर नूं आपणे आप उते फ़खर आउंदा कि उस नें भगत सिंघ दे कहे उते यूनीअन जैक नीवां कर दित्ता सी। उस अते मरहाजदीन दोहां नें भगत सिंघ दी इक इक फोटे अखबारां विचों कट्ट के रख्ख लई सी। इह उह दिन सन जदों भगत सिंघ दी फोटो रख्खणा वी ज़ुरम समझिआ जांदा सी। ते उह फोटो अज्ज उह अंगीठी उते पई वेख रिहा सी। इह नज़ारा उस दे सरीर नूं गरमा रिहा सी। उस नें तसवीर वल्ल वेख के मुड़ तिरंगे वल्ल तक्किआ। झंडा हवा नूं चुंमदा फरफरा रिहा सी। पर उस दे मन नूं उह खुशी नां होई, जो यूनीअन जैक नूं नीवां करके ते तिरंगे झंडे नूं उच्चा कीतिआं उस नूं मिलणी चाहीदी सी।

कई साल उस नूं निराश होणा पिआ सी। पर अजे वी उस नूं आस सी कि इह खुशी उस नूं ज़रूर प्रापत होवेगी। उस दे पिता नें ऐवें तां नहीं सी जल्हिआंवाले बाग विच गोली खाधी। भगत सिंघ ते उस दे साथीआं नें ऐवें तां नहीं सी फांसी दा रस्सा चुंमिआ। उहनां आप ऐवें तां नहीं सी यूनीअन जैक नूं नीवां कर के बैंतां दी मार खाधी। ते कई साल उह आपणे दिल नूं इस खुशी दी आमद दे भुलेखे दा धोखा दिंदा रिहा सी। कई साल तों चरखे वाला तिरंगा उस दी उडीक उते झुल रिहा सी। पर खुशी अजे नहीं सी आई। खुशी ख़बरे भुल्ल के किहड़े महिलां विच जा वड़ी सी।

''मैं किहा सगों राज़ी ते ओ नां? गां नूं पठ्ठे नहीं कुतर के पाउणे?'' उस दी पतनी धंन देवी अंदर आई ते उस दे चिहरे वल्ल तक्कण लग्गी। उह इक टक्क झंडे वल्ल वेखी जा रिहा सी, जिवें उस नूं घूर रिहा होवे। धंन देवी खामोश उस दा उत्तर उडीक रही सी। पर कोई उत्तर नां आइआ। धंन देवी दे होठ फ़रक उठे, जिवें उह कुझ होर कहिणा चाहुंदी होवे! ते आख़र उस डरदी-डरदी नें पुछ्छण दा हौंसला कर ही लिआ।

''सुणाओ! कुड़ी वासते कोई कंम बणिआ? कई दिन विचारी नूं आई नूं हो गए नें।'' उस नें पती दे झुरड़ीआं वाले चिहरे वल्ल तक्कणा शुरू कीता। उह ओस दे चिहरे तों कुझ लभ्भणा चाहुंदी सी। पर जिवें सारा कुझ्झ उस दीआं झुरड़ीआं दे जंगल विच गवाच गिआ सी।

''दोंह चौंह थावां तों पुछ्छिआ सी। विआज देण बारे वी मैं तां आखिआ सी। पर कोई कंजर नंनां नहीं धरदा। तूं शुशमा नूं आप कुझ नां कहीं, मैं आपे गल्ल कर लांगा।'' उह जिवें खूह विचों बोल रिहा सी। छोटी कुड़ी बिमला उंज गरीब घर विआही सी ते सदा कुझ नां कुझ मंगदी ही रहिंदी सी। ते इह वड्डी शुशमा अमीर घर विआही सी। पर इह अमीर, गरीबां नालों वी भुख्खे निकले सन। दाज घट्ट लिजाण करके उस दा सस्स सहुरा सदा ही शुशमा नाल नक्क मूंह वट्टदे रहिेंदे सन। ज़रा-ज़रा जिंनी गल्ल उते सस्स उस नूं झिड़कदी झंबदी रहिंदी सी। हुण उस दे पती नें भेजिआ सी कि जा के उह घट्टो-घट्ट पंज सौ रुपईआ पेकिआं तों लिआवे, उस नें मोटरसाईकल खरीदणा है। रुपए नहीं लिआउणे तां उस किहा सी एथे आउण दी वी कोई लोड़ नहीं। ते हुण कई दिनां तों सुशमां पेके आई बैठी सी। पर अजे तक्क पैसिआं दा कोई प्रबंध नहीं सी हो सकिआ।

ते शाम सुंदर धंन देवी वल्ल वेखदा आपणीआं मुझ्झां टुक्कण लग्ग पिआ।

''शुशमां दे घर वाले दा अज्ज ख़त आइऐ। उट पटांग लिख मारिआ सू। कुड़ी सगों सवेर दी रो रो के आपणा आप हंगाल बैठी ए...।'' धंन देई दे बोल थिड़क गए। उस दा गच्च भर आइआ। पर शाम सुंदर अग्गों कुझ नहीं बोलिआ। उह उंज दा उंज झंडे नूं घूरी जा रिहा सी।

''धरमपाल दा मुंडा वी रौंदा सी। उहदे कप्पड़े पाटे होए नें सारे। बसता तां किताबां पाउण वाला सारा ही औंतरा पाट गिआ।'' उह बोलदी बोलदी चुप्प कर गई। ते शहीद भगत सिंघ दी फोटो कोल पई आपणे वड्डे पुत्तर धरमपाल दी फोटो वेखण लग्ग पई, जिहड़ा पुत्तर भारत-पाकिसतान दी लड़ाई विच देश दी रख्खिआ करदा शहीद हो गिआ सी। शाम सुंदर दीआं नज़रां वी धंन देई नाल ही फोटो वल्ल मुड़ पईआं। फोटो हेठां लिखिआ होइआ सी कि उह फ़लां सैकटर विच ऐनी तरीक नूं देश दी रख्खिआ करदा 'शहीद' हो गिआ।

'देश दी रख्खिआ!' उह बुड़बुड़ाइआ। 'देश दी रख्खिआ' करन वाले दे मर जाण पिछों उस दे परिवार दी रख्खिआ करना किस दा फ़रज़ बणदा है!...'' उस सोचिआ ते फिर भगत सिंघ दी तसवीर वल्ल विंहदिआं ख़बरे उस नूं किवें मरहाजदीन दा चेता आ गिआ। ते उह सोचण लग्गा। उह ते मरहाजदीन आपस विच किवें लड़ सकदे हन! उहदा पुत्तर ते मरहाजदीन दा पुत्तर इक दूजे दी हिक्क विच किहड़ी गल्लों गोली मार सकदे हन। उहनां नूं इक दूजे तों रख्खिआ करन दी लोड़ किवें भास सकदी है!...

ते उस नूं इस सारे मामले दी समझ नां आई। उहदा जीअ कीता उह उच्ची सारी चीके। पर चीक जिवें उस दे संघ विच अड़ गई। धंन देवी चुप्प कीती दरवाज़े 'चों बाहर निकल गई। उसे वेले ही शाम सुंदर दा पोतरा, धरमपाल दा मुंडा, अंदर आइआ ते उस उते डिग्गदा बोलिआ, ''बाऊ जी! मैनूं कप्पड़े बणा दिओ! सारे पाट गए नें, नाले बसता तां मेरा है ई नहीं! बाऊ जी!... परसों दा किताबां वी हत्थ 'च फड़ के लिजांदा। इंज मुंडे चुक्क लैंदे आ।... बाऊ जी लै दिउ नां!''

उस नें तरला कीता। शाम-सुंदर नें उस दी पिठ्ठ उते हत्थ फेरिआ। फेर भगत सिंघ ते धरमपाल दीआं तसवीरां वल्ल तक्किआ। पता नहीं उस दे चिहरे उते किहो जिहा अजीब प्रभाव सी। बच्चा फेर कुझ नां बोलिआ। साहमणे विहड़े विच सुशमा कोई कंम करन लई दो वार इधर उधर गई। उह उस वल्ल वी अख्खां पाड़ पाड़ वेखण लग्गा। उस दे मन विच कई विचार इक दूजे नूं दबाउंदे गुज़र रहे सन। उह चुप्प चाप उठिआ। विहड़े विचों हुंदा होइआ उह डिऊढी दीआं पौड़ीआं चहड़ गिआ।

कोठे तों उतर के, उस नें रसोई वल्ल हुंदिआं.. जिथे सारा परिवार बैठा सी, धंन देवी वल्ल चरखे वाला तिरंगा झंडा सुट्टदिआं किहा, लै इहनूं पाड़ के मुंडे नूं बसता तां बणा के दे ते बाकी फिर...

सारा परिवार हैरान होइआ उस दे चिहरे वल्ल वेख रिहा सी। धंन देवी कंबदे हत्थां विच झंडे दा कप्पड़ा संभाल रही सी। सारिआ दीआं अख्खां विच पाणी सिंम आइआ। पर शाम सुंदर दीआं आपणीआं अख्खां खुशक सन। उस नूं महिसूस होइआ जिवें सारिआं दीआं अख्खां विच उह खुशी मर गई सी-जिहड़ी खुशी यूनीअन जैक दे नीवें होण तों पिछों तिरंगे झंडे दे उचे होण नाल आउणी सी। जिस नूं उह कई साल उडीकदा रिहा सी।

ते जिस खुशी लई उहदे पिता नें जल्हिआंवाले बाग विच गोली खाधी सी। जिस खुशी लई भगत सिंघ नें फांसी दा रस्सा चुंमिआ सी। जिस खुशी दी उडीक विच उहने ते मरहाजदीन नें बैंतां दी मार खाधी सी। ते शाइद! जिस खुशी नूं उडीकदा उहनां दा पुत्तर धरमपाल पता नहीं कीहदे लई लड़दा मर गिआ सी....!