सकरीनिंग कमेटी दे सारे मैंबर सलाहकार बोरड दे मैंबरां विच्चों नामज़द कीते जांदे हन। भाशा विभाग अनुसार पुरसकारां लई योग उमीदवारां दे नांवां दी सिफारश सलाहकार बोरड दे मैंबरां वल्लों कीती जांदी है। सिफारशी जे सकरीनिंग कमेटी दा मैंबर वी होवे तां उसदा झुकाअ आपणे वल्लों सुझाए नांवां वल्ल होणा कुदरती है। कमेटी विचले आपणे रसूख दी वरतों करके, जां इक्क दूजे मैंबरां नाल समझौता करके उह आपणी पसंद दे नांवां नूं पैनलां विच्च वी पवाएगा। इक्क नहीं, इंझ कमेटी दे सारे मैंबर करनगे। इत्थे ही बस्स नहीं, पैनलां विच्चों इक्क नां चुणन लई सलाहकार बोरड दी मीटिंग विच्च वी उह बोरड दे मैंबर वजों हाज़र होणगे। उत्थे वी उनहां दी तूती बोलेगी। आपणे पसंदीदा नां नूं उह चोण वाली पौड़ी दे आखरी टंबा ते चहड़ा के ही दम लैणगे। अजिहीआं मुढलीआं कमज़ोरीआं अते पख्खपात दीआं संभावनावां कारन कमेटी दा गठन गैर-कानूंनी तां है ही, इह अनैतिक वी है।
वरतमाण चोण प्रक्रिआ विच्च भाशा विभाग वल्लों पुरसकारां लई सुझाए गए नांवां विच्चों योग उमीदवारां दे नां छांट के हर श्रेणी लई वख्खरा पैनल बणाउण दी ज़िंमेवारी सकरीनिंग कमेटी दी हुंदी है। कमेटी गठन करन वालिआं दी कोशिश हुंदी है कि सकरीनिंग कमेटी विच्च चारे भाशावां अते पुरसकारां दीआं बाकी श्रेणीआं दे माहिर शामल होण तां जो चोण सही हो सके। इस वार सलाहकार बोरड दा गठन होण बाअद भाशा विभाग वल्लों इस कमेटी दे गठन लई पंजाब सरकार नूं (11 अगसत 2020 नूं) 13 नांवां दी सूची भेजी गई। पंजाब सरकार नें इनहां नांवां विच्चों चार नां (डा. जसबीर सिंघ साबर, श्री हरदीप सिंघ, डा. सेवा सिंघ, शहरकमलजीत सिंघ) कट्ट के पंज नवें नां (डा. जोगा सिंघ, पंमी बाई, अनिल धीमान, डा. सवराजबीर सिंघ, डा. मेघा सिंघ) पा के इस कमेटी नूं अंतिम रूप दे दित्ता। कमेटी दे गठन दी अधिसूचना (15 सतंबर 2020 नूं) सरकारी गज़ट विच्च छप गई। इस समें कमेटी दे 14 मैंबर (श्री दरशन बुट्टर, डा. सुरजीत पातर, डा. जोगा सिंघ, श्री परमजीत सिंघ सिध्धू उरफ पंमी बाई, श्री अनिल धीमान, सरदार पंछी, डा. वरिंदर कुमार, श्री केवल धालीवाल, डा. सुरजीत ली, डा. दीपक मनमोहन सिंघ, डा. मनमोहन सिंघ दाऊं, शतीरथ सिंघ ढिल्लों, डा. मेघा सिंघ अते डा. सवराजबीर सिंघ) हन। 15वें डाइरैकटर भाशा विभाग कमेटी दे चेअरमैन/कनवीनर हन।
इस कमेटी दी पहिली कमज़ोरी इह सी कि इस विच्च ‘साहितक पत्तरकार’ अते ‘फिलम/टैलीवीज़न’ श्रेणी दे माहिरां नूं शामल नहीं कीता गिआ। 3 जून नूं गठत होए सलाहकार बोरड विच्च इनहां श्रेणीआं दे नुमाइंदे शामल नहीं सन। इह घाट महिसूस करदे होए, इनहां श्रेणीआं दे नुमाइंदे बाअद विच्च सलाहकार बोरड विच्च शामल कीते गए सन।
सलाहाकार बोरड दे मैंबर प्रो. चमन लाल नूं सकरीनिंग कमेटी दे गठन अते मैंबरां दी योगता, दोवां ’ते इतराज़ है। उनहां दा कहिणा है कि कमेटी विच्च सीनीअर मैंबरां (प्रो. चमन लाल वरगे) दी थां जूनीअर अते घट्ट तज़रबेकार मैंबर (अनिल धीमान वरगे) नियुकत कीते गए। उनहां नें आपणा इह विचार, आपणी भाशा मंतरी नूं लिखी उस चिठ्ठी विच्च प्रगटाइआ जिस विच्च उनहां नें इस चोण प्रक्रिआ विच्च शामल सारीआं धिरां (भाशा विभाग, सकरीनिंग कमेटी, सलाहकार बोरड) दे पख्खपाती विवहार ’ते किंतू कीता है। उनहां अनुसार:
‘… मैंनूं इनामां दी चोण लई बणाई सकरीनिंग कमेटी विच्च शामिल नां करके इक्क अजिहे मैंबर नूं शामिल कीता गिआ, जिस नूं नां हिंदी लेखकां अते नां हिंदी विदवानां विच्चों कोई जाणदा है। जो अहुदे विच्च वी हिंदी दे दूसरे दोनां मैंबरां तों किते जूनीअर है। डा. सेवा सिंघ अते मैं यूनीवरसिटीआं विच्च प्रोफैसर अते विभागी मुखी रहे हां। मैं डीन वी रिहा। मैंनूं कौमी अते सटेट इनाम वी मिले होए हन। साडे दोवां दी अणदेखी करके इहनां (भाव उनहां अते सेवा सिंघ) प्रोफैसरां दे इक्क विदिआरथी नूं नामज़द कर दित्ता गिआ। … ’
जदों किसे अधिकारी जां संसथा नें किसे दूसरे विअकती दे किसे अधिकार बारे फैसला करना होवे तां कानूंन मंग करदा है कि उह अधिकारी कीते गए फैसले दे कारन, लिखती रूप विच्च दरज करे। अधार भावें संखेप विच्च ही होण पर दरज ज़रूर होण। सकरीनिंग कमेटी नें भाशा विभाग वल्लों पुरसकार लई सुझाई हर शखसीअत दे इक्क महत्तवपूरण हक्क, उसदे पुरसकार प्रापत करन दे योग होण जां नां होण, बारे फैसला करना सी। पुरसकार लई चुणे गए विअकती नूं, सरकारी माण-सनमान दे नाल नाल, 5 लख्ख (जां 10 लख्ख) रुपए दी वड्डी राशी वी मिलणी सी। अयोग ठहिराए गए विअकती नें इस हक्क तों वांझा हो जाणा सी। इस लई कमेटी दा फरज़ सी कि उह इस नियम दी सखती नाल पालना करदी अते हर विचारे गए विअकती दी योगता बारे लिखती टिप्पणी करदी।
सकरीनिंग कमेटी दी मीटिंग 01 दसंबर 2020 नूं डाइरैकटर भाशा विभाग दे दफतर विच्च होई। मीटिंग सवेरे 11:00 वजे शुरू होई। 14 मैंबरां विच्चों 12 मैंबर मीटिंग विच्च हाज़र होए। डा. सवराजबीर सिंघ अते मेघा सिंघ मीटिंग विच्च शामल नहीं होए। इस कमेटी दा मुख्ख कारज, भाशा विभाग वल्लों सुझाए गए नांवां विच्चों पुरसकारां दी हर श्रेणी लई योग उमीदवारां नूं छांटणा सी। पुरसकारां दीआं 18 श्रेणीआं हन। पुरसकार पिछले छे सालां दे बकाइआ सन। इस तरहां सकरीनिंग कमेटी नें योग उमीदवारां दे 108 पैनल तिआर करने सन। भाशा विभाग वल्लों सारे पुरसकारां लई करीब 540 नां सुझाए गए सन। कमेटी नें इनहां विच्चों 324 दे करीब नांवां दी छांटी करनी सी। इस तरहां कमेटी नें पहाड़ जिड्डा कारज थोहड़े जिहे समें विच्च नेपरे चाहड़ना सी।
कमेटी नें 14 श्रेणीआं लई बणाए पैनलां विच्च तिंन-तिंन नां शामल कीते। चार श्रेणीआं (रागी, ढाडी, उरदू अते गाइक) दे पैनलां विच्च केवल दो-दो। इस तरहां सकरीनिंग कमेटी वल्लों पैनलां विच्च 300 नां शामल कीते गए अते करीब इंने ही रद्द कीते।
आपणी ज़िंमेवारी निभाउंदे समें सकरीनिंग कमेटी वल्लों जो प्रक्रिआ अपणाई गई उस कारन कमेटी दी निरपख्खता ’ते अनेकां प्रशन उठ्ठ रहे हन। उनहां विच्चों कुझ दा ज़िकर करना ज़रूरी है।
सकरीनिंग कमेटी वल्लों भाशा विभाग वल्लों सुझाए गए नांवां विच्चों करीब 260 नां पैनलां विच्च शामल करन दे योग नहीं समझे गए। इनहां नांवां विच्च पंजाबी साहित अते सभिआचार दे दिग्गज़ अजीत कौर, सरदारा सिंघ जौहल, प्रेम गोरखी, बलबीर माधोपुरी, देव थरीके वाला, बचिंत कौर, राणी बलबीर कौर, राणा रणबीर अते डा. सतिंदर सरताज वी शामल हन। आपणी चोण नूं निरपख्ख अते तरकसंगत सिध्ध करन लई कमेटी नूं चाहीदा सी कि घट्टो घट्ट इनहां अते अजिहीआं होर शखसीअतां नूं पैनलां विच्च शामल नां करन दे कारन लिखती रूप विच्च दरज़ करदे तां जो दिग्गजां दे नाल नाल पंजाबी भाशा नाल मस्स रख्खण वाले होरां नूं वी इनहां दी योगता दा, चुणे गए उमीदवारां दी योगता नाल तुलना करन दा मौका मिल जांदा।
भाशा विभाग वल्लों कई उमीदवारां दे नां किसे होर श्रेणीआं विच्च शामल कीते गए सन। पैनल बणाउंदे समें सकरीनिंग कमेटी नें इनहां विच्चों कईआं दीआं श्रेणीआं बदल दित्तीआं। जिवें डा. अनूप सिंघ बटाला दा नां ‘श्रोमणी पंजाबी साहितकार’ श्रेणी लई सुझाइआ गिआ सी पर सकरीनिंग कमेटी नें इनहां दा नां ‘गिआन साहितकार पुरसकार’ श्रेणी विच्च शामल कीता। इसे तरहां भाशा विभाग वल्लों डा. रवी रविंदर दा नां ‘आलोचक पुरसकार’ दी श्रेणी विच्च शामल कीता गिआ सी। सकरीनिंग कमेटी वल्लों इनहां नूं ‘पंजाबों बाहर’ वाली श्रेणी विच्च शामल कर लिआ। भाशा विभाग वल्लों दरशन ढिल्लों दा नां ‘विदेशी साहितकारां’ वाली श्रेणी विच्च शामल कीता गिआ सी। कमेटी नें इनहां दी श्रेणी बदल के ‘साहितक पत्तरकार’ वाली कर दित्ती। गुरबचन सिंघ दी ‘आलोचक’ तों ‘साहितक पत्तरकार’ अते बरजिंदर चौहान दी ‘पंजाबी साहितकार’ दी थां ‘पंजाबों बाहर’ वाली श्रेणी कर दित्ती गई। बाअद विच्च इनहां सारिआं नूं बदलीआं गईआं श्रेणीआं वाले पुरसकार वी मिले। कमेटी नूं उमीदवारां दीआं श्रेणीआं बदलण दे कारन वी लिखती रूप विच्च दरज करने चाहीदे सन।
पैनल विच्च शामल कीते गए कई नांवां दे जीवन वेरवे भाशा विभाग वल्लों कमेटी अग्गे पेश नहीं कीते गए। जिवें कि दरशन ढिल्लों दा। कमेटी वल्लों इनहां दा नां साहितक पत्तरकार वाली श्रेणी विच्च शामल कर लिआ गिआ। कमेटी नें इनहां दी योगता दा अंदाज़ा किस अधार ’ते लाइआ?
कमेटी वल्लों आपणे तौर ’ते 16 अजिहे नां पैनलां विच्च शामल कीते गए जिनहां दे नां भाशा विभाग वल्लों किसे वी श्रेणी लई नहीं सन सुझाए गए। जिवें कि (विशाल (अख्खर), क्रांतीपाल, अतिंदर संधू (एकम), चरनजीत सोहल, कैलाश कौर, जसवंत कौर दमन, अनीता सबदीश, लाट भिंडर, जसबीर जस्सी, जीत सिंघ बावा, बी.ऐन्न. शरमा, तेजिंदर हरजीत, शरन कौर, परमजीत कौर सरहिंद, डा. गुरशरन कौर जग्गी अते डा. रमाकांत अंगरीश)। भाअद विच्च इनहां विच्चों 6 (डा. गुरशरन कौर जग्गी, कैलाश कौर, जसवंत कौर दमन, तेजिंदर हरजीत, शरन कौर अते डा. रमाकांत अंगरीश) नूं पुरसकार वी मिल गए। इनहां विअकतीआं दे नां किस मैंबर नें सुझाए? इनहां विदवानां दे जीवन वेरवे वी मीटिंग विच्च पेश नहीं कीते गए। जे कीते गए हुंदे तां भाशा विभाग वल्लों सानूं उनहां दीआं नकलां दित्तीआं गईआं हुंदीआं। कमेटी दी कारवाई विच्च इनहां नांवां नूं सुझाए जाण दे कारनां दा विसथार नाल ज़िकर होणा चाहीदा सी। पर इंझ नहीं होइआ।
कमेटी वल्लों वख्ख-वख्ख पैनलां विच्च शामल कीते कई नां, उस श्रेणी दे पुरसकार लई ‘विआखिआ पत्तर’ विच्च दरज तैअ शरतां पूरीआं नहीं सन करदे। जिवें कि डा. रवी रविंदर नूं ‘पंजाबों बाहर’ रहिंदे साहितकार दी श्रेणी विच्च शामल कीता गिआ। पंजाबी साहितकार (पंजाबों बाहर) पुरसकार दे योग होण लई शरत है कि उह घट्टो-घट्ट दस साल तों पंजाब तों बाहर रहि रिहा होवे। डा. रवी 2013 तक पंजाब यूनीवरसिटी दे मुकतसर रीजनल सैंटर विच्च प्रोफैसर रहे हन। दिल्ली यूनीवरसिटी दी वैब्बसाईट ’ते उपलबध उनहां दे जीवन वेरवे अनुसार उह दिल्ली यूनीवरसिटी विच्च, जनवरी 2014 विच्च, बतौर प्रोफैसर, हाज़र होए। इस तरहां उनहां दे पंजाबों बाहर रहिण दा समां केवल सत्त साल बणदा है। फेर उह इस श्रेणी दे पुरसकार लई किस तरहां योग ठहिराए गए? डा. हरजिंदर वालीआं दे भाशा विभाग वल्लों तिआर कीते गए जीवन वेरवे अनुसार उनहां वल्लों साल 1979 तों 1983 तक इक्क ‘मंच’ नां दे रसाले दा संपादन कीता गिआ सी। 1983 तों बाअद उनहां वल्लों किसे साहितक पत्तरिका दा संपादन कीता गिआ होवे, इसदा ज़िकर उनहां दे जीवन वेरवे विच्च दरज नहीं है। 37 साल पहिलां बंद हो चुक्के किसे साहितक रसाले दे संपादक होण दे अधार ’ते उनहां नूं ‘साहितक पत्तरकार’ दे पुरसकार चुणिआ जाणा नियमां अनुसार नहीं है। इह वी नहीं कि कमेटी नूं इनहीं दिनीं प्रकाशित हुंदे साहितक रसालिआं दा गिआन नहीं सी। सकरीनिंग कमेटी वल्लों खुद सत्त अजिहे संपादकां दे नां वख्ख-वख्ख पैनलां विच्च शामल कीते गए सन जिनहां वल्लों संपादत कीते जांदे रसाले सालां तों लगातार प्रकाशत होण दे नाल-नाल मिआरी वी हन। सकरीनिंग कमेटी दी सिफ़ारश दे अधार ’ते डा. रवी अते डा. वालीआ नूं पुरसकारां लई चुण वी लिआ गिआ।
भाशा विभाग वल्लों सुझाए गए नांवां विच्च इह ज़िकर नहीं सी कीता गिआ कि किहड़ा विदवान किस साल दे पुरसकार लई योग है। इह फ़ैसला सकरीनिंग कमेटी नें खुद कीता। किसे विदवान नूं किसे विशेश साल दे पुरसकार दे योग ही किउं समझिआ गिआ? इक्क वार किसे साहितकार नूं किसे पुरसकार दे योग समझ लैण बाअद, उस साहितकार नूं अगले सालां दे उसे पुरसकार लई अयोग नहीं ठहिराइआ जा सकदा। अजिहे महत्तवपूरण फैसले करदे समें सकरीनिंग कमेटी नूं मापदंड निशचित करने चहीदे सन। अते अपणाए मापदंडां दा ज़िकर बैठक दी कारवाई विच्च दरज होणा ही चाहीदा सी।
सकरीनिंग कमेटी वल्लों संसक्रित, उरदू, हिंदी, संगीतकार, गाइक आदि श्रेणीआं लई वी पैनल बणाए गए। इनहां श्रेणीआं दे नुमाइंदे सकरीनिंग कमेटी विच्च विशेश तौर ’ते शामल कीते गए सन। सकरीनिंग कमेटी वल्लों सारे फ़ैसले सांझे तौर ’ते कीते गए। कमेटी दा हर मैंबर हर श्रेणी दे विशे दा गिआता तां नहीं है।
सुशील दुसांझ अते श्रीमती निरमल रिशी ‘साहितक पत्तरकार’ अते ‘टैलीवीज़न /रेडीओ/फिलम’ श्रेणीआं दे नुमाइंदिआं वजों सलाहकार बोरड दे मैंबर नामज़द कीते गए सन। उनहां दी गैर-हाज़री विच्च इनहां श्रेणीआं दे योग उमीदवारां दी चोण किस नें कीती?
भाशा विभाग वल्लों पहिला एजंडा 25 नवंबर तों बाअद, कमेटी दी बैठक तों 6 दिन पहिलां, मैंबरां नूं भेजणा शुरू कीता गिआ। बहुत लेट हो जाण कारन कई मैंबरां नूं इह 28 नवंबर नूं बणाए नवें वटसऐप गरुप्प राहीं भेजिआ गिआ। एजंडे दी पी.डी.ऐफ्फ कापी भेजी गई। पता नहीं मैंबरां नूं 224 पंनिआं दे एजंडे दीआं हारड कापीआं कढवाउण दा समां मिलिआ वी जां नहीं। दूजे अनूपूरक एजंडे विच्च भाशा विभाग वल्लों उह नां वी शामल कीते गए जो विभाग नूं 1 नवंबर तक, जाणी मीटिंग वाले दिन तक, प्रापत होए। ज़िकरयोग है कि दूजे एजंडे विच्च 24 नवें नां शामल कीते गए सन। इनहां विच्चों घट्टो घट्ट 12 नांवां नूं पैनलां विच्च शामल कीता गिआ अते उनहां नूं पुरसकार वी मिले। लंबे चौड़े एजंडिआ दे ऐन वकत सिर मिलण कारन की मैंबर आपणा होम वरक कर सके अते आपणी ज़िंमेवारी निपुंनता नाल निभा सके होणगे?
सकरीनिंग कमेटी दी मीटिंग सवेरे 11:00 वजे शुरू होई। भाशा विभाग नें कमेटी अग्गे करीब 565 योग उमीदवारां दे नां चोण लई पेश कीते। कमेटी वल्लों जे इक्क मैंबर दे नां ’ते विचार करन लई इक्क मिंट ही लाइआ होवे तां वी सारे नांवां नूं विचारन लई करीब दस घंटे चाहीदे सन। कमेटी नें पैनलां लई 300 नां छांटे। फेर इह फ़ैसला कीता कि किस उमीदवार नूं किस साल दे पैनल विच्च रख्खणा है। फेर इनहां नांवां नूं योगता अनुसार पैनलां विच्च पहिला, दूजा अते तीजा सथान दित्ता गिआ। कई मैंबरां दीआं श्रेणीआं बदलीआं गईआं। कई नवें नां पहिली वार पेश होए। फेर इह पैनल टाईप होए। इह लंबी चौड़ी प्रक्रिआ कुझ घंटिआं दी मीटिंग विच्च संभव नहीं हो सकदी।
अजिहे हालात विच्च इह प्रशन उठ्ठणा सुभाविक है कि की पैनल सच्चमुच्च सकरीनिंग कमेटी नें बणाए जां इह किध्धरों होर बण के आए अते मैंबरां नें केवल आपणे अंगूठे ही लाए।
इस प्रशन दा उत्तर, कुझ हद्द तक, इस वार दी चोण प्रक्रिआ नाल नेड़े तों जुड़े रहे प्रो. चमन लाल नें दित्ता है। तत्त भड़त्थ विच्च होई चोण तों उनहां नूं लग्गिआ जिवें कमेटी वल्लों पैनल, सलाहकार बोरड दे इक्क प्रभावशाली धड़े दे मैंबरां दी सलाह नाल अते इक्क सोची-समझी साज़िश अधीन तिआर कीते जांदे हन। इस साज़िश दा ज़िकर उनहां नें भाशा मंतरी नूं लिखी आपणी चिठ्ठी विच्च बिनां झिजक कीता है। उह लिखदे हन, ‘श्रोमणी हिंदी साहितकारां दी चोण समें इस लेखक नूं हिंदी दी नुमाइंदगी करन दे बावजूद (सलाहकार बोरड दी बैठक विच) योग लेखकां बारे बोलण तक नहीं दित्ता गिआ, जिनहां दे नां साज़शी ढंग नाल सकरिनिंग कमेटी विच्च छांट दित्ते गए सन। … जिस साज़िश तहित लेखक पैनल विच्चों छड्डे अते कढ्ढे गए, उस नाल लाहौर विच्च जंमे 85 सालां दे सतयेंदर तनेजा वरगे बज़ुरग लेखक, जिनहां किसे वेले भाशा विभाग नूं वी आपणीआं सेवावां दित्तीआं सन, दा अपमान होइआ। लाहौर विच्च ही जंमी हिंदी दी उघ्घी गलपकार सुधा अरोड़ा नाल वी सकरिनिंग कमेटी नें इहो सलूक कीता।’
प्रो. चमन लाल नें आपणी चिठ्ठी विच्च होर सपशट कीता है कि पैनलां दे दूजे मैंबरां दी सलाह नाल बणे होण कारन, बोरड दी मीटिंग विच्च सकरीनिंग कमेटी वल्लों सुझाए नांवां ’ते बिनां चरचा दे ठप्पा लग्ग जांदा है। उह लिखदे हन, ‘सकरीनिंग कमेटी हर साल दे हर इनाम लई तिंन-तिंन लेखकां दा पैनल बणा के लै आउंदी है अते बिना चरचा उनहां विच्चों कुझ प्रभावशाली मैंबर किसे वी नां ’ते बोरड दा ठप्पा लुआ दिंदे हन।’
इह सचाई सलाहकार बोरड दी मीटिंग विच्च साहमणे वी आई। सकरीनिंग कमेटी वल्लों पहिले नंबर ’ते रख्खे 108 नांवां विच्चों 96 नां पुरसकारां लई चुण लए गए।

