सितम्बर 29, 2025

writingDetail.created_by
By: कुलवंत सिंघ विरक

उजाड़

आला सिंघ हुण बुढ्ढा हो गिआ सी, पर एना बुढ्ढा नहीं कि उह डांग लै के आपणे खाल दे मूंहे 'ते नां बैठ सकदा होवे, आपणीआं पैलीआं दवाले फेरा नां मार सकदा होवे, जां किसे परहे विच्च खड़का के गल्ल नां कर सकदा होवे। उसदे मूंह ते कोई झुरड़ी नहीं दिसदी सी, सगों चिट्टी पलमदी दाहड़ी दे उत्ते उसदीआं गोरीआं गल्ल्हां अजे थिंदिआई दी भाह मारदीआं।

उसदी नज़र पहिलां तों वी तेज़ हो गई जापदी सी। अजे अगले दिन उह ते उसदा निक्का पुत्तर आपणी भुल्ली होई गां लभ्भण चहड़े सन ते आला सिंघ नें आपणे मुंडे तों पहिलां ही दूर चुगदी गां वेख के पछाण लई सी। दंदां विच्च पीड़ होण करके उसने बहुत सारे दंद कढवा दित्ते होए सन, पर इस नाल उसदे चिहरे दा रुहब नहीं सी विगड़िआ।हां, दाल सलूणे बिनां उह रोटी औखी ही खा सकदा सी ते हर सलूणे विच्च उह तरी ज़रूर चाहुंदा सी। इक्क वारी जदों उहदी बुढ्ढी वहुटी नें गोभी घिओ विच्च भुंन के बणा दित्ती तां उस बड़ा खिझ के आखिआ, "गोभी ठीक बणाणीं एं तूं, जिवें आंडड़े हुंदे नें।" गंने ते बेरां दे सवाद तों हुण उह वांझा हो गिआ सी ते दाणे चब्बणे उस लई असलों असंभव सन। इहनां सारीआं चीज़ां दी कसर उह वधेरा दुध्ध पी के कढ्ढ लैंदा। शाइद इसे दुध्ध दा सदका ही सी कि जदों कोई कामां हल खल्हार के पैली दीआं गुठ्ठां गोडण लगदा तां आला सिंघ खलोता हल आप हिक्क लैंदा।

इहनां बुढ्ढिआं ढग्गिआं दी उह रग रग तों जाणूं सी। इस धौले ढग्गे दी मां दी मां उस दे पुत्तर दे दाज विच्च आई सी ते उसदे घर आ के दस सूए सूई सी। उहनां दस सूइआं विच्च इक्क इस बुढ्ढे ढग्गे दी मां सी। निक्का हुंदा इह धौला ढग्गा बड़ा शैतान सी। जदों आला सिंघ इस नूं खोल्ह के गां हेठ छड्डदा तां इह गां वल्ल एडी ज़ोर दी भज्जदा कि इस तों गां दे कोल आपणे आप नूं ठल्ल्हिआ नां जांदा ते इह गां दे हेठ पैण दी थां उस कोलों अगांह लंघ जांदा ते फिर मुड़ के आउंदा। गां चुंघदे नूं बंनहण लग्गिआं पैर मिध्ध देंदा ते कदी-कदी गुस्से विच्च, बंनह के पिछांह हटण लग्गिआं नूं, सिर वी मारदा।

इस दी उमर दे दूजे वरहे जदों सारे डंगर चुगण लई छिड़दे तां इह वहिड़का खुरली ते ही बध्धा रहिंदा। खुल्हिआ होइआ ते इह काबू ही नहीं सी आउंदा। इक वेर इह रस्सा तुड़ा के खुल्ह गिआ सी ते अंनेवाह बड़ी दूर भज्ज गिआ। मसां मसां आला सिंघ दे पुत्तर नें घोड़ी ते चहड़ के इस नूं वेहड़ के आंदा ते कईआं जाणिआं रल के फड़िआ।

ते तीजे वरहे इस नें बध्धे बध्धे ही इक्क मझ्झ त्रट दित्ती ते आला सिंघ नूं मझ्झ नूं बीमार होण तों बचाउण लई उस दे पिंडे ’ते चीकणी मिट्टी मलणी पई सी।

चौथे वरहे जदों इस दे गल घुंगरूआं दा हार पा के मुहरले फल्हे जुत्ता तां कई मंगण आए बाज़ीगर ते बाज़ीगरनीआं इस दीआं लंमीआं पलांघां ते घुटवें जुस्से दीआं सिफ़तां कर के ते इस दे गल कौडीआं ते मणकिआं दीआं गानीआं पा के आला सिंघ तों कणक दीआं भरीआं लै गए। हलीं जुत्ते दी नत्थ आला सिंघ पिछांह नूं फहड़ी रख्खदा। नहीं ते इह आपणे हेठले ढग्गे नूं सिध्धा नहीं सी होण दिंदा।

पर हुण ते नत्थ छड्ड इस दे गल रस्से दी वी लोड़ नहीं सी। इह धौला ढग्गा ते आपणी होंद तों वी मुनकर सी। जित्थे जोईए, बिनां अड़ी दे जुप्प पैंदा। गड्डे उत्ते भावें कोई आदमी वी नां होवे, सिध्धा घर लै आउंदा। ओड़ असलों सिध्धी कढ्ढदा। इसदीआं कोई वख्खरीआं आदतां नहीं सन, नां कोई ख़राबीआं, नां इस दीआं कोई ख़ाहिशां सन अते नां उहनां दे पूरा करन दा कोई यतन। इह केवल पठ्ठे खांदा, साह लैंदा ते जूले हेठां जुप्पदा। कोई पंदरां वरहे पहिलां इह धौला वहिड़का ते आला सिंघ दोवें जीउंदे सन, पर हुण इकल्ला आला सिंघ ही।

हां, आला सिंघ बुढ्ढा हो के वी अजे जीउंदा सी। उसदे जीउंदे होण दा निशचा केवल डाकटरां नूं ही नहीं सी, सगों सारिआं नूं, घरदिआं नूं, पिंड वालिआं नूं ते कोल दे पिंड वालिआं नूं वी सी। इहनां सारिआं लई उह अजे जीउंदा सी। सारे उसदी सुख्ख सांद पुछ्छदे अते उसदे बाबत गल्लां धिआन नाल सुणदे। आपणे दवाले दे पिंडां दी ते उह मानों हवा विच्च उक्करिआ होइआ सी। कोई सोझी वाला राही जां प्राहुणा वी उस दे नां तों जाणूं होइआं बिनां नहीं सी रहि सकदा।

कईआं वरहिआं तों आला सिंघ इसे तरहां जीऊ रिहा सी। पहिले वरहिआं विच्च ते इह जीवन टोर होर वी तिख्खी सी। उसदा सरीर एडा वड्डा अते तगड़ा सी कि नेड़े नेड़े दे पिंडां विच्च उसदे मेच दा कोई बंदा नहीं सी। इक्क वार जदों अंम्रितसर दी मस्सिआ ते उसदा कड़ा पाण नूं जीअ कीता सी तां सारे अंम्रितसर विच्च उस दी वीणी ते कोई कड़ा पूरा नहीं सी आइआ। नहिरां आउण ’ते उस डंगर छड्ड के आपणे पुराणे पिंड तों पंज छे कोह दूर आपणी भोइं विच्च आपणे नवें पिंड दी नींह रख्खी सी। उस नूं मुनसफ़ मंन के सारे पिंड नें आपणे घरां लई हाते वंडे सन। उसदे ज़ोर देण ते कंमीआं नूं वी घर छत्तण लई हाते मिले सन। कोल दे किसे पिंड विच्च कंमीआं दी कोई आपणी थां नहीं सी। उसने ही सारे पिंड नूं उद्दम दे के सांझा खूह लवाइआ सी ते पिंड दी छप्पड़ दे पाणीआं तों खलासी कराई सी। इक्क वड्डे अफ़सर नूं मिल के उस पिंड विच्च डाकख़ाना खुल्हवा लिआ सी। इस नूं उह आपणे रसूख दा सिख़र समझदा सी। आपणे सालिआं नूं उह बड़ा तिड़ के कहिंदा, " तुहाडा काट ते सानूं झट्ट आ मिलदा ए, साडा काट ई किधरे भोरे पै जांदा ए।" नाल दे पिंड विच्च बड़ा वड्डा मुसलमान ज़िंमीदार सी जिस नूं मलक साहब आखदे सन। हर ऐतवार उसनूं लाहौरों अख़बार आउंदी। उसदे आपणे पिंड डाकखाना नां होण करके डाकीए दे फेरे तक्क अख़बार आला सिंघ दे पिंड ही पई रहिंदी। इस उडीक तों बचण लई मलक हुरां आपणा नौकर घोड़ी ते आला सिंघ ते घर घल्लणा आरंभ दित्ता। नौकर दे फेरिआं विच्च आला सिंघ नूं मलक ’ते आपणी जित्त लुकी होई दिस्सदी सी। एडा वड्डा मलक हो के वी डाकख़ाना नहीं लवा सकदा सी।

जदों वी उह नौकर नूं वेखदा तां ज़रूर पुछ्छदा, " अज्ज नवाब किध्धर सवार होइआ ए?"

"किधरे नहीं जी, आह मलक हुरां दी अखबार लैण चल्लिआं ।” नवाब उसदा जवाब दिंदा तां आला सिंघ पोले मूंह आख देंदा, "अछ्छा अज्ज ऐतवार होणा ए नां।" पर आपणे आप नूं कहि रिहा हुंदा:" आला सिंआं, तूं बड़ा बंदा एं, जिस डाकख़ाना लवा लिआ ए, वेख किड्डे किड्डे बंदे छिक्के टंगे होए नीं।"

उसदे पिंड दे नेड़े दी आबादी विच्च दूजे ज़िल्हिआं तों आए आबादकार वसे होए सन। इहनां नूं ते आला सिंघ आदमी नहीं सी समझदा। इह सारे आ के उसदी पुआंदी बहिंदे। उहनां दीआं गवाचीआं मझ्झीं उह कोल दे जांगलीआं दिआं पिंडां विच्चों मुड़ा दिंदा, पर कई वारी उह आप कुझ भरावां नूं नाल लै के धको धकी उहनां दीआं पक्कीआं होईआं कणकां वढ्ढ के गड्डिआं ते लद्द लिआउंदा हुंदा सी।

आला सिंघ दी शकाइत नां करन दा आबादकारां नूं लाभ ज़रूर मिलदा। उहनां दे डंगर घट्ट चोरी हुंदे, उहनां दीआं सरहवां ते कणकां विच्च रातीं जांगली आपणीआं मझ्झीं नां चारदे ते उहनां दीआं कुलीआं विच्च संनहां घट्ट लगदीआं। आपणे पिंड दे सारे रंडे कवारे कंमी आला सिंघ नें इहनां पिंडां विच्च विआह लए सन।

आए गए दी सेवा विच्च आला सिंघ सभ तों अग्गे सी। खुरिआं पिछ्छे भज्जदीआं वाहरां नूं उह रोटी खवाउंदा। इक्क वार अकालीआं दे इक्क जत्थे नूं रोटी खवाण बदले कई रातां उसनूं हवालात विच्च कट्टणीआं पईआं सन। इक कहाणी उस बारे बड़ी प्रसिध्ध सी। इक्क शाम उह घोड़ी ते चहड़ के मंडीओं घर आ रिहा सी। उसे राह ते इक्क नवां विआहिआ जोड़ा सड़क सुआर सी। "छोहरा कित्थे जाऊ एं?" आला सिंघ नें मुंडे तों पुछ्छिआ।

"बहालीकी जाऊ आं, आपणे सहुरे।" बहालीकी आला सिंघ दा आपणा पिंड सी।

"किदहे घर?"

"वीरू सहाई दे।"

आला सिंघ आप घोड़ी तों उत्तर बैठा ते उहनां नूं उत्ते बिठा दित्ता। रात नूं जदों उह ईसाई घोड़ी आला सिंघ दे घर बंनहण आइआ तां उस लैणों नांह कर दित्ती, "नहीं भई वीरू, जदों मेरी धी सहुरे जाए इहदे ते चहड़ के जाए ते जदों आवे इहदे ते ई चहड़ के आवेगी।"

पर हुण ते पिंड विच्च हवा ई कुझ पुठ्ठी जिही वग गई सी। उसदे आपणे उद्दम नाल छताए होए सांझे टप्प हेठ कावां रौली जिही पई रहिंदी। कुझ मुंडे उसदे बैठिआं ही ताश खेडदे रहिंदे ते आपस विच्च झगड़दे रहिंदे जां कोई पाहड़ा अख़बार लै के बहि जांदा ते परल परल अख़बार ही सुणांदा रहिंदा। ओना चिर होर कोई गल्लबात नां हो सकदी किउं जो सारे लोकां दा धिआन अख़बार सुणन वल्ल ही हुंदा।

पता नहीं किउं आला सिंघ नूं अख़बार दी दूजिआं नालों घट्ट समझ आउंदी ते उह इस बारे कदे कोई सवादली गल्ल नां कर सकदा। कई वेरी खिझ के उह आखदा, "इह सभ झूठ ए। उह कूड़ थप्प के एथे घल्ल देंदे नें, उहनां नूं सारीआं गल्लां दा किवें पता चल्ल जांदा ए।" पर किसे ते इस गल्ल दा रती असर नां हुंदा। सभ कुझ झूठ किस तरहां हो सकदा सी? जदों लड़ाई लग्गण दी ख़बर आई तां सभ कुझ महिंगा होण लग्ग पिआ। लीडर कैद हो गए ते उहनां दे किधरे जाण आउण दी कोई ख़बर नहीं सी आउंदी। अंगरेज़ां दी जित्त दीआं ख़बरां आउण लग्गीआं, तां लीडर छड्ड दित्ते गए। जदों लड़ाई हटण दी ख़बर आई तां कोई नहीं सी कहिंदा कि लड़ाई अजे नहीं हटी। पर आला सिंघ लई इह सभ कुझ झूठ सी। जे टप्प थल्ले झूठ दा ही प्रचार होणा सी तां किउं नां गुरदुआरे दे भाई हुरीं आ के एथे 'पंथ प्रकाश' जां 'राज ख़ालसा' पहड़िआ करन। जदों भाई होरीं राग नाल राज ख़ालसा पहड़दे ते कितों कितों मतलब समझांदे तां टप्प थल्ले अमन हो जांदा। सारे लोकां दीआं चतराईआं ते डूंघीआं विचारां नूं लगाम मिल जांदी ते हर पासे चुप हो जांदी। आला सिंघ दे भारे अते सतिकारे होए सरीर दा रुअब इस तरहां पैदा होए खलाअ विच्च छा जांदा ते उसदे मन नूं शांती मिलदी। इस मिठ्ठे जिहे वायूमंडल दा इमतिहान लैण लई उह कदी कदी कुझ बोलदा: "भाई जी, एथों ज़रा सहिज नाल पहड़ो", " भाई जी इहदा मतलब ज़रा समझाइआ जे," "धंन सिख्ख सन जी उह।" पर मारशल लाअ वांग इह भाई हुरां वाला हथिआर वी कदी कदी ही वरतिआ जा सकदा सी, हर रोज़ तां नहीं।

कदे कदे टप्प थल्ले बहिसां हुंदीआं, गरम गरम बहिसां, अकालीआं दीआं ,कांगरसीआं दीआं, कमिऊनिसटां दीआं। बहिस करन वाले जोश विच्च आ जांदे, जिवें कोई उहनां दे घर ’ते वार कर रिहा हुंदा है। आला सिंघ जाणदा सी अकाली सिख्ख पंथ दी उन्नती चाहुंदे हन, कांगरसी देश दी आज़ादी ते कमिऊनिसट सभ इक्क करनी चाहुंदे हन, पर एस तों वधेरे उह इहनां बारे कुझ नहीं सी कहि सकदा। उह मस्सिआ ते सज्जे राजसी दीवानां विच्च बैठा सी। उहनां दीआं गल्लां सुणीआं ते समझीआं सन, पर चंगी तरहां नहीं। इह बहिसां करन वाले अख़बारां ते रसाले वी पहड़दे सन। बाहरों आए वरकरां नूं मिलदे सन। गड्डीआं विच्च, हट्टीआं 'ते, सटेशनां 'ते, सड़कां 'ते इहो ही गल्लां करदे ते सुणदे सन।

खत्तरी ते कमीन वी इहनां बहिसां विच्च नाल रल जांदे ते फिर इह लोक टप्प थल्ले भोइं जां आपणी मंजी ते बहिण दी थां बहिस करदे जट्टां दे नाल ही तख़तपोश जां मंजी ते बैठ जांदे। कई वेरी ते इह कमीन बहिस विच्च किसे जट्ट नूं हौलिआं कर देंदे। आला सिंघ लई इह कलजुग दी झाकी हुंदी। उह हैरान सी कि उह जट्ट इस कंम तों हट किउं नहीं सी जांदा। आला सिंघ दा कदे किसे नें निरादर नहीं सी कीता ते नां कदे किसे उसदी गल्ल टोकी सी, पर उसदा मन ते इहनां गुंझलां वल्ल आउंदा ही नहीं सी ते नां ही उह कुझ कहि सकदा सी। आपणी हत्थीं छताए टप्प हेठ उह इस तरहां बैठा रहिंदा, जिवें किसे मौजी राजे नें आपणी रिआसत दे हाईकोरट जज्ज नूं सिवल सरजन बणा के किसे हसपताल विच्च बिठा दित्ता होवे ते उसनूं पता नां होवे कि उहने की करना है?

पिंड विच्च कमिऊनिसटां दे जलसे हुंदे। कमिऊनिसट लीडर थाणेदारां ते पुलस कपतानां नूं उहनां दे मूंह ते सिध्धीआं सिध्धीआं सुणांदे, "तुसीं निक्के निक्के हिटलर ते टोजो हो, असां उहनां दा राज खतम कर दित्ता है, तुहाडा राज वधेरा चिर नहीं रिह सकदा।" जां "पुलिस वालिआं नूं चाहीदा है कि उह आपणीआं रोटीआं नाल बंनह के लिआइआ करन, जट्टां दे घरों रोटीआं खाण दा उहनां नूं कोई हक्क नहीं।” आला सिंघ टोडी नहीं सी। मुरब्बे मिलण वेले उस मुरब्बा लैण तों नांह कर दित्ती सी। उह साहिब दे तरले नहीं सी पाउणा चाहुंदा, पर इहो जिहीआं गल्लां उसदे मूंहों नहीं सी निकल सकदीआं। उस उह वेले देखे सन जदों नंबरदार जां ज़ैलदार विरुध्ध गल्ल आखणी जुरम सी। उह इहनां गल्लां ते ताली नहीं सी वजा सकदा। डर तों नहीं, इस लई कि इह उसदे दिल दीआं आवाज़ां नहीं सन, पर उह इह वी अनुभव कर लैंदा कि उह हुण मुहरली पाल विच्च नहीं खलोता सी। उसदे अग्गे होर कई लोक सन ते उह भज्ज के उहनां नूं नहीं मिल सकदा सी।

कमिऊनिसट मुंडे डिपटी कमिशनरां ते पुलस कपतानां नूं मिलदे ते धंनवादी होण दी थां उहनां नाल होई-होई गल्लबात उत्ते खुल्ल्हे जलसिआं विच्च नुकताचीनी करदे। सरकार दे बारे इह लोक इस तरहां गल्लां करदे जिवें किसे नाल दे पिंड दी परहे हुंदी है।

कई फ़ौजी मुड़ के पिंड आ रहे सन, आज़ाद हिंद फौज दे ते कई दूजे। राज उलटाउण दे सुपने देखण वाले, आज़ाद देशां विच्च बंदिआं वांग फिरन वाले। इहनां फौजीआं नें जरनैल वेखे, बादशाह वेखे, बंदूकां, तोपां, मशीन गंनां चलाणीआं सिख्खीआं; मोटरां ते टैंक चलाणे सिख्खे। अंगरेज़ वेखे, अमरीकन वेखे, हबशी वेखे, इटैलीअनां नूं कैद रख्खिआ, ईरान, मिसर, इटली फरांस ते इंगलिसतान विच्च उह गए। किंनीआं कौमां दीआं उमैदां बणे रहे। आला सिंघ नूं आख़र उह किड्डा कु वड्डा बंदा समझ सकदे सन? इक्क कवी मुंडे नूं दूरों जलसिआं ’ते सद्दे आउंदे। वड्डे वड्डे अख़बारी लोकां नाल उसदा मेल मिलाप सी। इहनां मुलाकातां दीआं गल्लां उह जलसिआं तों आ के सुणांदा ते लोकीं बड़े गहु नाल सुणदे। इस सभ कुझ दे साहमणे आला सिंघ लड़खड़ा जांदा।

पिंड विच्च सभ तों उच्ची थां तों बिनां उस होर कोई थां नहीं सी वेखी ते इस थां तों बिनां होर कोई थां उह कबूलण लई तिआर वी नहीं सी। जदों उह टप्प थल्ले आ के बहिंदा तां लोकां दा धिआन खिच्चण लई कई गीटे आपणी गुथली विच्चों कढ्ढदा। नेड़े-तेड़े दे वड्डे पीरां, फ़कीरां दीआं गल्लां सुणांदा, " पीर बहार शाह ते असलों मसताना सी। मेरी इक्क मझ्झ नूं घोटू पिआ, बड़ी मझ्झ सी उह, इहनां वट्टूआं तों लई सी मैं लड़ झगड़ के। डंगर नहीं सन इह सहुरे हत्थों छड्डदे, लेखा भावें किंनां दईए। ओस मझ्झ नूं घोटू पिआ ते मैं खीर सुख्खी। मझ्झ बच रही, रब्बों ही बच रही। बहार शाह विचारे ओथे की करना सी? लओ जी मैं उह खीर लै के गिआ ते इक्क थहड़े जिहे ते बैठा होइआ, पर नंगा ई ते बस्स असलों ई पलांघ कु ते कोल थहड़े दे उत्ते ही झाड़े फिरिआ होइआ सू।"

ते कदी कोई होर अनोखी जिही गल्ल नूं लै तुरदा, " इह जिहड़े अंगरेज़ नें, इह बड़ी ताड़ वाले बंदे हुंदे नें, नुहार दी बड़ी सिंझाण रख्खदे नें। इक्क बंदोबसत वाला साहब सी पुराणा ते किधरे बापू उरां दे वेले इध्धर रहि गिआ होइआ सी। अमर सिंघ दी रख्ख विच्च शिकार खेडदा मैनूं टक्कर गिआ। अजे काली दाहड़ी सां उदों। झट्ट आंहदा ए, " ओए तुम नत्था सिंघ दा लड़का एं।" मैं आखिआ, "जी आहो, उह मेरा बाप सी।"

कदी उह पिंड दे मुंडिआं दे दादिआं पड़दादिआं दे घोलां ते दौड़ां दे मुकाबले जां भट्टीआं ते खरलां दी वड्डी लड़ाई दीआं गल्लां छेड़ दिंदा। गल्लबात विच्च उह सारे पिंड विच्चों सुचज्जा सी, गल्लां अंत मुक्क जांदीआं। थोहड़ी देर रस रहिंदा ते फिर कावां रौली पै जांदी ते इस कावां रौली विच्च आला सिंघ दी शख़सीअत गवाच जांदी।

इक्क दिन इक्क वड्डा सारा इनामी घोड़ा आला सिंघ मुल्ल लै आइआ। नेड़े नेड़े दे सारे चंगे घोड़ीआं घोड़े उस मुकाबले लई विसाखी दे मेले ते सद्दे ते हरा दित्ते, भज्जण विच्च, नेजे विच्च ते भुंबर विच्च। आला सिंघ दी हवेली 'ते घोड़ा वेखण वालिआं दा मेला लग्गा रहिंदा। उह वी घोड़े नूं लोड़ तों वध्ध संगल पिछाड़ीआं पाई रख्खदा। आए गए नूं रोटी पाणी दिंदा ते घोड़े दीआं गल्लां सुणांदा।

इक्क वार इक्क अड़ी खोड़ा जट्ट वी आपणी घोड़ी भजाण लई ओथे लै आइआ। आखे जां घोड़ी दे देणी जां घोड़ा लै लैणा, दौड़ होई, घोड़ी हार गई। घोड़ी वाले जट्ट नें घोड़ी आला सिंघ दी खुरली ’ते बंनह दित्ती। सारी भीड़ दे साहमणे आला सिंघ नें उसदे मोढे 'ते हत्थ धर के आखिआ, "गल्ल सुण भरावा, इह खुरली वी तेरी ते किल्ले वी तेरे। जे तां घोड़ी बध्धी आ आपणी करके तां जम जम बंनह, पर जे मेरी कर के बध्धी आ तां हुणे खोल्ह लै। मैं कोई तेरी घोड़ी दा बपार ते नहीं नां करना। बई कोई बपारी आं मैं। मैनूं ते इह मेरा आपणा ई बड़ा ए करमां वाला, बस्स जिऊंदा रहे।" हर पासिओं वाह-वाह होई।

अगले दिन ही डिसट्रिकट बोरड दी इक्क सीट लई मैंबर खल्हारण दी गल्ल हो गई। आला सिंघ दे ख़िआल विच्च इह कोई वधेरे सोचण वाली गल्ल नहीं सी। उस आखिआ, "पिछली वेर मैंबर सी शेरे की बरादरी दा, ऐतकीं साडी टल्ले किआं दी वारी ऐ। पिंड ते उहनां नालों साडे ढेर बहुते नें, पर अध्ध ते देण नां सानूं।"

पर आला सिंघ दी इह दलील किसे नूं जची नां। उह पारटीआं दीआं टिकटां ,पालसीआं ते प्रोगरामां, चौड़े ते सौड़े द्रिशटीकोणां दीआं गल्लां करन लग्ग पए। आख़र इह कौण लोक सन जो आपणी कुल नालों टिकट नूं चंगा समझदे सन। पिछले दिन दी वाह-वाह पिछ्छों इह हार चोखी चुभदी सी। आला सिंघ उठ्ठ के आपणी हवेली नूं टुर पिआ।

ओथे मुरब्बिआं वाला मंगल सिंघ आइआ होइआ सी। मंगल सिंघ आला सिंघ दा लंगोटीआ यार सी। पर दूर होण करके दोवें घट्ट वध्ध ही मिलदे सन।

"मंगल सिंहां, तैनूं आखिआ सी नां, आहलणिओं डिग्गा बोट मुड़ नहीं विच्च पिआ कदी। पिंडों निकल के तूं असलों बेगाना हो गिआ एं।" आला सिंघ नें उल्हामा दित्ता, ते फेर होर गल्लां हुंदीआं रहीआं, माल डंगर दीआं, फ़सलां दीआं, गवांढी पिंडां दीआं, गड्डी दीआं, भोइं दीआं।"

" आ पिंड चल्लीए आला सिंआं, टप्प हेठ बहांगे, झट्ट, कोई गल्ल करां सुणांगे।" मंगल सिंघ नें सलाह दित्ती।

"पिंड ते असलों खच्च हो गिअ ए। बंदा ते मुढ्ढों रिहा ई काई नहीं नां। मुंडीर ते भूतरी होई ते हर वेले कावां रौली पाई रख्खदी ए। नां कोई सुर सुआद दी करनी ते नां कोई सुणनी। मैनूं ते पिंड असलों उजाड़ लग्गदा ए; उजाड़। मैं नईं जाणा ओथे कदी।"

कोल ही बेरी हेठ बध्धा धौला ढग्गा उगाली कर रिहा सी। उसदे पक्के होए कंन 'ते इक्क कां चुंझ मार के लहू कढ्ढ रिहा सी, पर बुढ्ढा होइआ ढग्गा आपणे लंमे सिंगां नाल उसनूं हटांदा नहीं सी।

सड़क ते मलक दा नौकर पिंडों अख़बार लिआउण लई घोड़ी ते चहड़िआ जा रिहा सी। आला सिंघ नें उसनूं वेखिआ, पर अज्ज कवाइआ नां।