परिवरतन कुदरत दा नियम है। जित्थे गतीशीलता है उत्थे परिवरतन तां होणा ही ऐ अते ज़रूरी वी है। मनुख्ख नूं जंगलां विच्च रहिंदिआं बड़े तज़रबे होए।उह घुरनिआं, गुफ़ावां, झौंपड़ीआं तों हुंदा होइआ अज्ज शीश महिलां तक्क पहुंच गिआ, बिनां खंभां तों असमानी उडारीआं लाउण लग्ग पिआ। पहिलां परिवरतन नूं सदीआं लग्गदीआं सन फिर दहाके, फिर साल, फिर महीने हुण हर दिन बदलाअ लै के आउंदा है। मनुख्ख वल्लों कुदरत नाल खिलवाड़ दा नतीजा अत्त दी गरमी पैण लग्ग पई। गरमी दी हुंमस अते तपश तों बचण लई पख्खे, कूलर, ए. सी. आ गए। पर पुराणा बड़ा कुझ्झ छुट गिआ। बीते दीआं गल्लां बातां वी चेतिआं विच्च उभ्भर आउंदीआं हन।
चार कु दहाके पहिलां असीं बहुती गरमी विच्च चुबारे दी छत्त 'ते सौंदे सी। इस तरहां महिसूस हुंदा कि चंन तारिआं दे नेड़े पहुंच गए हां। फिर तारिआं दीआं गल्लां करदे मां दस्सदी, "अहु पहाड़ वाले पासे 'कल्ला जिहा तारा ऐ नां जिहड़ा, उह धरू तारा ऐ।" फिर धरू दी भगती दी कहाणी सुणाउंदे कि किवें उस दी मतरेई मां नें पिउ दी गोद विच्चों बांह फड़ के कढ्ढ दित्ता सी। जदों उस नें आपणी मां नूं पुछ्छिआ कि उस नाल इस तरहां दा वरताअ किउं होइआ तां मां नें समझाइआ कि उहनां नें भगती घट्ट कीती होई ऐ। उसे वेले पंज साल दी छोटी जिही उमर विच्च धरू भगती करन तुर पिआ। नारद नें बथेरा डराइआ जदों धरू अडोल रिहा तां नारद नें सभ राह दस्स दित्ते कि शेर बघेरे वी आउणगे, परीआं वी आउणगीआं। तूं डरना घबराउणा नहीं । धरू दी भगती सफ़ल होई तां पिता दा राजभाग उस नूं मिलिआ। जदों इस लोक तों जाण दा समां आइआ तां भगवान खुद उस नूं लैण आए ।उस नूं अमर करन लई तारा बणा दित्ता। धरू असमान विच्च वी अडोल खहड़ा है।
असमान विचली मंजी वी हर रोज़ देखदे सत्त तारिआं तों बणी होई है। कदे कदे इह गड्डी लुहारां तों बणवाए धूफ़ देण वाले कड़छे वांग लग्गदी। अमरीका कनेडा वाले तां इस नूं कहिंदे ही बिग्ग डिप्पर यानी कि वड्डा चमचा हन। इह इक्क प्रशन चिंनह (?) वांग वी लग्गदी है। इह काण वाली टेढी जिही बणी होई है। उपरले तिंन तारिआं नूं पहिरेदार, कुत्ता अते चोर दस्सिआ जांदा। मां आखदी ,"थोडा नाना दस्सदा हुंदा कि मंजी दे चारे पाविआं हेठ सोने दीआं इट्टां सन इक्क पावे हेठों चोर सोने दी इट्ट कढ्ढ के लै गिआ। देखो धिआन नाल तां ही तां इक्क तारा मध्धम जिहा लग्गदा ऐ।" असीं धिआन नाल देखदे सच्चीं इक्क तारा मध्धम है। "फिर कुत्ते दे भौंकण नाल चोर इट्ट सुट्ट गिआ।"
असीं धिआन नाल देखदे तां तिंनां तारिआं दे विच्च वाले तारे कोल इक्क होर निक्का जिहा तारा हुंदा जिस नूं असीं इट्ट समझ लैंदे। इस मंजी नूं आम करके सपत-रिशी वी किहा जांदा है। जदों मींह पै के हटिआ हुंदा तां असमान साफ़ होण करके मंजी दे सारे तारे वध्ध चमकीले अते साफ़ नज़र आउंदे। कई वार असीं सारे तारे गिणन दी कोशिश करदे गहु नाल देखदिआं विच्चों विच्चों होर तारे दिसण लग्ग पैंदे। फिर लग्गदा दादी दे कहिण वांग तारे सच्चीं अणगिणत हन, नहीं गिणे जा सकदे।
पूरनमाशी दे नेड़े तेड़े दे दिनां विच्च चंन विच्चों चरखा कत्तदी माई भालदे। फिर लोक कहिंदे बाबा नानक जी दिसदे ऐ।जदों नीझ ला के देखदे तां महातमा बुध्ध अते कई वार बाबा फरीद जी वी दिस पैंदे। कुदरती गल्ल है कि जदों वी असीं किसे चीज़ नूं धिआन नाल वेखदे हां तां बहुत सारीआं आक्रितीआं बणन लग्ग पैंदीआं हन। कंधां 'ते, बद्दलां विच्च, रुख्खां आदि विच्च वी। असीं वी चंन विच्च काफ़ी कुझ्झ लभ्भण दी कोशिश करदे। असमान विच्च लंघदे जहाज़ां दीआं लाईटां दिसदीआं। राकट ओनी देर देखदे जिंना चिर दिसणों नां हट जांदे। टुट्टदे तारे देखदे कई वार मन विच्च आउंदा ... जे भला इह आपणे किते नेड़े तेड़े डिग्ग पवे तां सोचदे कि इह इक्क सुहणी जिही गेंद वांग होवेगा । फिर वड्डे वीर जी दस्सदे इह तारे नहीं इहनां नूं 'उलका पिंड' किहा जांदा है। जे इह धरती 'ते डिग्ग जाण तां बहुत नुकसान हो सकदा है। जदों उह दस्सदे कि तारिआं दी दूरी मापण लई रौशनी दी गती दे हिसाब नाल गती मापी जांदी है तां दिमाग कंम करना बंद कर दिंदा।
असमान विच्च तारिआं दा दुधीआ रंग दा झुंड दिसदा। मां इस नूं 'कुआरिआं दा राह' दस्सदी कि जिहड़े कुआरे रब्ब घर चले जांदे नें उह इत्थों दी लंघ के जांदे हन। वीर जी इस नूं 'अकाश गंगा' जां मिलकी वे (milky way) दस्सदे। लाल रंग दे मंगल अते सभ तों वध्ध चमकण वाले सवेर अते शाम दे तारे वीनस दी पछाण वीर जी हुरां नें ही करवाई ।
जिस दिन हवा बंद हुंदी गरमी नाल विलकदे। फिर रब्ब तों हवा चलवाउण दे ढंग तरीके अपणाए जांदे। असीं दस फळदार रुख्खां दे नां गिणदे। सारे भैण भरा इस विच्च वध चहड़ के हिस्सा लैंदे। जे हवा फिर वी नां चल्लदी फिर सानूं आखिआ जांदा कि कंडेदार रुख्ख विच्च नहीं गिणने। कदे आखदे सिरफ़ पुरश दरख्खत ही गिणने हन। जामण वरगे इसतरी नां वाले विच्च शामल नहीं होणे चाहीदे। सौखा जिहा लग्गण वाला कंम बाहला औखा लग्गण लग्ग पैंदा सी। इसे तरहां दरख्खतां दे नां सोचदे सौं जांदे। कदे पिंडां शहिरां दे नां गिणदे जिहनां दे पिछ्छे 'पुर' जां 'गहड़' लग्गदा होवे। जिवें कानहपुर, नागपुर कमालपुर आदि काहन गहड़, राम गहड़, नरैण गहड़ आदि। रब्ब तों हवा चलवाउण दे इहनां तरीकिआं नूं असीं कामयाब समझदे सां। गरमी वल्ल धिआन नहीं सी जांदा। पिंडां, शहिरां, रुख्खां दे नावां बारे सोचदे रहिंदे। कई वार सौण तों पहिलां बुझ्झण वालीआं बातां पा के वी रौला पाई रख्खदे। जिहनां नूं वड्डे हो के असीं बुझारतां आखण लग्ग पए । बुझ्झण वालीआं बातां निक्कीआं निक्कीआं दो बुझारतां तों शुरू हुंदीआं। जिहड़ीआं दे जवाब सानूं सारिआं नूं पता हुंदे।
निक्की जिही कुड़ी, लै परांदा तुरी। असीं सारे आख दिंदे... सूई धागा।
निक्की जिही कुड़ी, उहदे ढिड्ड ते लखीर (लकीर)। 'कणक दा दाणा' असीं फिर रौला पा दिंदे। इसे तरहां सौखीआं बुझारतां तों औखीआं वल्ल चलदे। कदी कदी बुझारत पाउण वाला दूजिआं नूं उलझा के आप सौं जांदा। कई वार तां जदों हार मंन के उस नूं घोथल के जवाब पुछ्छिआ जांदा तां उसदा जवाब सुण के असीं जमां ठुस्स हो जांदे । अधसुत्ते ही जवाब हुंदा सी 'चुप्प करके सौं जो, मैनूं वी नी पता, कल्ल्ह नूं दस्सूं।' जिस दिन लंमीआं बातां छिड़ जांदीआं उस दिन कोई रौला नां पाउंदा। चुप्प करके सुणदे रहिंदे अते सौं जांदे। जदों मां नूं लग्गदा कि असीं सारे भैण भरा सौं गए जां सौण वाले हां तां मां आपणे मंजे 'ते बैठे बैठे ही कीरतन सोहिले दा पाठ बोल बोल के करदी । मां वल्लों इह पाठ आपणे परिवार लई 'सुरख्खिआ कवच' हुंदा सी।पिता जी घर नहीं सन हुंदे, हरिआणे विच्च रतीए दे लागे पैंदे पिंड कौल गहड़ घग्गर कंढे ज़मीन ख़रीदी होई सी, उत्थे रहिंदे सन। जदों उह घर आए हुंदे फिर सारे भैण भरावां विच्चों कोई नां कुसकदा। सारे साह घड़ीस के सुस्सरी वांग सौं जांदे। कोई वी बात सुणाउण दी ज़िद्द नां करदा।
जे किते रात नूं मींह आ जांदा तां वड्डे मंजे छत्त तों लमकाए जांदे। हेठां इक्क मंजा डाह के उप्परों सारे बिसतरे उस मंजे उत्ते सुट्ट दित्ते जांदे। कई वार तां संतोख सिंघ धीर दी लिखी कहाणी...सवेर होण तक्क... वांग ही सारी रात अंदर बाहर मंजे करदिआं दी ही लंघ जांदी। लग्गदा हुंदा कि इह कहाणी जमां साडे बारे लिखी है।
उहनां वेलिआं दा हुण नालों बहुत फ़रक सी। हुण तां लोक आपणे घरां दे अंदर ही चंन तारे बणवा के असमान चित्तर लैंदे हन। मींह आवे जां हनेरी कोई आपणी नींद ख़राब नहीं करदा। अंदर सुत्तिआं कई वार सवेरे पता लग्गदा है कि रातीं मींह आइआ सी। पर पिंडां वाले खेतां विच्च कंम करन वाले किरती किसान अते मज़दूर अजे वी काफ़ी हद्द तक्क कुदरत नाल जुड़े हन। उहनां दी वी अगली पीहड़ी दूर हो रही है।बातां, बुझारतां , चंन तारिआं दीआं गल्लां, पिंडां शहिरां दे नां, रुख्खां दे नां सभ मोबाईल फोन दी भेट चहड़ चुक्किआ । मापे आपणे बच्चिआं दे चिहरे वी मोबाईल विच्चों ही देखदे हन। प्रदेसी होए बच्चे कंम ते जाण समें आपणे मापिआं नाल भज्जदे नठ्ठदे वीडीओ काल कर लैंदे हन। इधर हुण अठ्ठ दस कमरिआं वाले घरां विच्च वी इक्क दो जीअ ही नज़र आउंदे हन जां फिर जिंदरे लग्गे होए हुंदे हन। बहुत कुझ्झ बदल गिआ। बज़ुरग सिआणे कई वार आखदे हन कि हुण उह गल्लां बातां नहीं रहीआं। ख़ैर समें नें तां आपणी चाल नाल चल्लदे ही रहिणा बस लोड़ इस गल्ल दी है कि असीं आपणे आले- दुआले दा धिआन रख्खदे होए समाज नूं बिहतर बणाउण लई चंगा योगदान पा के दुनीआं नूं होर सुहणी बणाईए।

