मई 06, 2018

writingDetail.created_by
By: बलदेव सिंघ धालीवाल

किरपाल सिंघ पंनूं: यार अणमुल्ला, हवा दा बुल्ला

ज़िंदगी दा इक्क वड्डा हिस्सा, पूरे बत्ती वरहे उह बारडर सकिओरटी फोरस विच्च रिहा। इंने चिर विच्च फौजी बंदे आम करके कुलक्कड़ हो जांदे हन। सिवल ज़िंदगी विच्च अणफिट्ट जिहे महिसूस करदे हन। जंगां-युध्धां दे अभिआसी उह शांती दे दिनीं जिवें औटल जांदे हन। तां ही तां फौजीआं दी छेड़ पा रख्खी है कि भरती करन वेले उनहां दा दिमाग कढ्ढ के सांभ के रख्ख दिंदे हन अते रिटाइरमैंट वेले पाउणा भुल्ल जांदे हन। पर किरपाल सिंघ पंनूं कुझ्झ वख्खरी तरज़ दा सैनिक है। लचकीला बंदा, हर तरहां दे मौसमां अते धरतीआं विच्च ढंगूर मार सकण दे काबुल अनोखा बूटा। उस दे दिमागी क्रिशमे वेख के तां लगदा है कि सेवा-मुकती वेले पंनूं उह पूरे दा पूरा बकसा ही चुक्क लिआइआ जिस विच्च सारी पलटण दे दिमाग सांभ रख्खे सन। जिवें आखदे नें कि किसे जट्ट नूं जदों वर ’च मिलिआ जिंन आपणे काबू आउंदा नां दिसिआ तां उसने आपणी जट्ट-विदिआ अनुसार उसनूं हुकम ला दित्ता कि जाह वेहड़े ’च वंझ गड्ड लै अते उस उते चहड़ी-उतरी जाह। पर किरपाल सिंघ पंनूं कोई मध्धकाल दीआं लोक-कहाणीआं दे पातर वरगा भोला पातशाह जट्ट नहीं, उह तां लुधिआणे ज़िल्हे दा जंमपल आधुनिक जट्ट है, हरी क्रांती दे झंडा बरदारां दा वारस, बंजर धरती विचों वी जंम कढ्ढण दा मांदरी। उसने इह जंम कंपिऊटर दे खेतर विच्च कढ्ढ के तली उते सरहों जमा के वी विखाई है। किरपाल सिंघ पंनूं दा खिआल आउंदिआं मेरे मन-मसतक विच्च अजिहे विचारां दी उधड़-धुंमी मच्च जांदी है।

किरपाल सिंघ पंनूं नाल मेरा मुढ्ढला मेल 1998 दी टोरांटो वाली पंजाबी कानफरंस दौरान होइआ। भारती पंजाबों मैं इकल्ला ही गिआ सां, सो हर घर दा प्राहुणा सां। भावें सारे ही तेह नाल मिले पर सांझे दोसत कहाणीकार जरनैल सिंघ कारन पंनूं होरां नाल वाहवा नेड़ता हो गई। पंनूं होरीं कंपिऊटर दे खेतर विच्च साबत कदमी आ चुक्के सन पर उंज अजे दूर दूर तक्क
* प्रोफैसर, डिसटैंस ऐजूकेशन विभाग, पंजाबी यूनीवरसिटी, पटिआला

डंका नहीं सी वज्जिआ। इस मामले विच्च मेरी आपणी समझ सोलां दूणी अठ्ठ वाली ही सी। इस करके पंनूं दी कंपिऊटर-कसतूरी दी महिक नूं मैं वी भांप नां सकिआ। दोसतां वाली नेड़ता ज़रूर वध गई। उह आप तां भावें परहेज़गार ही सी पर शाम दीआं रंगीन महिफ़लां विच्च अकसर हाज़र हुंदा। गल्ल-बात वी घट्ट ही करदा पर दूजिआं दीआं गल्लां नूं पूरी जगिआसा नाल सुणदे पंनूं दीआं अख्खां विच्च आउण वाली चमक एना कु ज़रूर दस्स दिंदी कि बंदा पारखू नज़र वाला है। उसदी अजिही तिख्खी नीझ दी झलक निज्जी तौर ते मैं उदों महिसूस कीती जदों बलबीर संघेड़ा दे रसाले ‘आर-पार’ विच्च छपी मेरी कहाणी ‘हनीमून’ बारे उस दी टिप्पणी छपी। कहाणी विच्च काम-गुंझल दा लुकवां जिहा खासा ज़िकर सी। बुढ्ढे-ठेरे आम करके नैतिकता दा टोप पहिन के अजिही रचना बारे अवा-तवा ही बोलदे हुंदे हन पर पंनूं नें तां कहाणी दी नबज़ पछाण के हक्क ’च हामी भरी सी। मैनूं उस बजुरग जापदे बंदे अंदर धड़कदे जवान दिल दी कनसोअ मिली। उह मैनूं होर आपणा आपणा लग्गण लग्ग पिआ।

फिर सिआल विच्च परवासी पंछीआं वांग उह पंजाब-फेरी उते आइआ तां नेड़ता होर वध गई। उस दी रिहाइश वी पटिआले आपणे नूंह-पुत्त कोल ही सी। उह ताज़े ताज़े अमीर होए परवासीआं तों वख्खरा सी। उस दीआं उंगलां नां सोन-रंगीआं छापां नाल भरीआं सन अते नां गळ विच्च संगलनुमा चेनीआं सन। पक्की किराए उते कीती होई सफारी गड्डी दी पिछली सीट उते चौड़ा हो के बैठा वी उह कदे नां दिसिआ। असल विच्च फुकरे परवासी पंजाबीआं वाली लूहरी तां उस अंदर उठदी ही नहीं सी जापदी। उह तां साद-मुरादा अते मालूकड़ा जिहा बंदा सी जिहड़ा आटो-रिकशा विच्च बैठ के यूनीवरसिटी दे कैंपस आ उतरदा अते आपणी सहिज तोर तुरदा जाणूंआं दे विभागी कमरिआं जां घरां विच्च आ मिलदा। साबत कदमीं तुरदे दा उसदा सरीर रता कु अगांह नूं झुकिआ हुंदा, हत्थ विच्च लैपटौप वाला बैग लमकदा अते चिहरे उते कोई भाल उक्करी हुंदी। कुल मिला के उसदीआं अख्खां विच्च ज़िंदगी दे चाअ दी ख़ुमारी ठाठां मारदी दिसदी।

कमरे विच्च बैठदिआं ही उसदी अख्ख एधर-ओधर खूंजां-खल्ले फरोलदी बिजली दे पलग्ग तकाउण लगदी। पलग्ग दिसदिआं ही उसदे चिहरे उते मुसकाण तैरदी अते उह खुशी दी हूंगर मारदा “… हूं … अ …।” नाळो नाळ उसदी फौजी द्रिशटी रेंज दा अनुमान लाउंदी कि कित्थे कु बैठ के लैपटौप दी तार पलग्ग तक्क सौखिआं जा अप्पड़ेगी। जे घर विच्च हुंदे तां चाह-पाणी पींदिआं अते बाकी जीआं नाल सांझ-भिआली पाउंदिआं नाळ नाळ लैपटौप दी पटारी खुल्ल्हण दा कंम वी हुंदा रहिंदा। हत्थ कार वल्ल अते मन यार वल्ल वांगूं उस दे सज्जे हत्थ दी उंगल माऊस-पैड दे खाने उते फिरदी दिसदी। “आह लै, वेख बई धालीवाल, आह तसवीर टोरांटो दे काफ़ला दी मीटिंग वाली ऐ, फब्बे होए नें लिखारी योधे … वाह … वेख …।” सकरीन उते करसर दी कलिक्क नाल कोई पुराणी याद नुमाइआ हो जांदी। उसदे इंने कु रहस्स नाल ही सारा टब्बर कंपिऊटर वल्ल अहुलदा। फिर किरपाल सिंघ पंनूं मूलों ही घर दा जीअ लग्गण लगदा। चारे पासे अपणत्त दा दरिआ शांत-चित्त वहिंदा मालूम हुंदा। माहौल बणिआं वेख के उह रता कु गंभीर हुंदा, पटारी तों फेर ढक्कण चुकदा, आपणी किसे नवीं लभ्भत दी मूंह-विखाली लई सानूं उंगल फहड़ के नाल तोर लैंदा। “धालीवाल साहिब, एह इक्क नवां झुरलू दा डंडा ऐ, फौंट कनवरशन दा हुण झंजट नइहीं रहिणा, बस खुल्ल्ह जा सिंम सिंम, … ए … आह … लै … होई … कलिक्क, तेरा पराईम जाअ फौंट बदल गिआ सतलुज विच्च … फेर कलिक्क … ते वाईस वरसा … किउं बणी गल्ल? बस … हुण …।” उस दी उंगल दा पोटा माऊस-पैड उते ठोल्हे मारदा निक्के निक्के क्रिशमे विखाउंदा रहिंदा। मैनूं भावें अजे वी इनहां राहां दी बहुती सार नहीं सी पर मेरा दिल आखदा कि इह साधारन जिहा बंदा कोई असाधारण कंम कर रिहा है। कित्थे फौजी बंदा अते कित्थे इह दिमागी घुंणतरां वाले कंम, मैं हैरान हो के उसदे मूंह वल्ल बिट बिट तकदा रहिंदा।

“धालीवाल साहिब, ऐधर वेखो ज़रा… उह तपे तंदूर होर गुल्ली लाहुण वांग मेरा धिआन सकरीन वल्ल कराउंदा आखदा… गुरमुखी तों शाहमुखी अते इउं ही शाहमुखी तों गुरमुखी दी कनवरशन दा कंम वी हुण खाला जी दा वाड़ा ही समझो। एह है गुरमुखी विच्च बाबा फरीद दा शलोक ‘जे जाणा तिल … ते रब्ब तेरा भला करे … चल बई हुण टांगे वालिआ, छड्ड दे अड़ी टट्टू वाली, … ते आह हो गिआ शाहमुखी विच्च… संभल बुक्क भरीं। … थोनूं परशीअन नइहीं आउंदी, नइहीं तां आपणे अख्खीं शहु नूं जुआन हुंदा वेखदे, मनमरज़ी नाल हुसन दा बुक्क भरदे, ते …।” उह सकरीन तों मेरे वल्ल नूं गड़ा चुक्क के वेखदा। उसदी सजा-संवार के बंनही सफ़ैद बजुरगाना दाहड़ी अते सलीके नाल फैलाईआं मुछ्छां विच्च छुपे बुल्ल्हां उते हुनर दी मुसकराहट खेडण लगदी। पर आपणीआं अमुल्ल लभ्भतां उते गरूर जां फूक छकण वरगी भावना किधरे रीण-मातर वी भालिआं नां लभ्भदी।

उह मेरे वरगे कंपिऊटर दे अधपहड़ां अते कुझ्झ होर वड्डे जाणकारां अग्गे इउं ही सारा दिन निक्कीआं निक्कीआं नुमाइशां लाउंदा फिरदा रहिंदा। आ गिआ नी बाबा वैद रोगीआं दा, दी धारना वांगूं उह पंजाबी बोली लई कंपिऊटर दी वरतों दे मसलिआं दे हल्ल खोजदा रहिंदा। मसले उसदी रूह दी खुराक हुंदे अते हल्ल आपणी मंज़िल वल्ल इक्क होर कदम। शाम नूं जदों थक्के-टुट्टे खोजीआं दे पीण-खाण दा समां हुंदा है, उह बिना रंम तों चल्लण वाला उतर-आधुनिक फौजी आपणे लैपटौप वाली बगली नूं समेट के घर वापसी लई आटो-रिकशा जा फहड़दा। उसनूं तां चौवी घंटे कंपिऊटर-ख़ुमारी ही चहड़ी रहिंदी है फिर जहान दे होर नशिआं दी भला की लोड़?

शाइद ऐसी ख़ुमारी दे आलम विच्च ही उह किसे दिन लुट्टिआ गिआ सी। उसदीआं लभ्भतां नूं यूनीवरसिटी दे इक्क चंट खिडारी नें संनह ला के आपणे नां कर लिआ सी। पर आपणा भंबोर लुट्टे जाण दी मासूम सस्सी नूं अजे कोई ख़बर नहीं सी। जदों जाग आई तां ऊठां वाले बलोच बहुत दूर निकल गए सन। पर आपणा सभ कुझ्झ लुटा के वी उह दुहत्थड़ां मारदा, वाल खोंहदा, हालों-बेहाल ईरखा दे थलां वल्ल नूं नहीं भज्जिआ सगों इकल्ले बहिके सोचण लई आपणे अंदर उतरिआ, कुझ्झ पल ठग्गो-ठग्ग दुनीआ बारे सोच-विचार ज़रूर करदा रिहा, अखे तेरे साहमणे बैठ के रोणा दुख्ख तैनूं नहीं दस्सणा। पर दुख्ख अते दरिआ इउं डक्के कित्थे रहिंदे हन। दिन दीवीं दे डाके दा फट्टिआ उह हुण तक्क आपणे ‘बाइओ डैटा’ विच्च ज़िकर करदा रहिंदा है, “1998 तों लै के 1999 तक्क यतन करके, जदों अजे यूनीकोड फौंटां लागू नहीं सी होईआं, गुरमुखी तों शाहमुखी कनवरशन तिआर कीता जो संसार भर विच्च आपणी किसम दा पहिला प्रोगराम सी। इस लई शाहमुखी दी बाबा फरीद फौंट उसारी गई …।” उस खेतर दा पहिला खोजी होण दा माण गुआचण दी गल्ल उसनूं निरंतर आरां मारदी है।

उनहां चोर प्रोगरामरां दीआं मारां नूं छुटिआउण लई उह नेक प्रोगरामरां दा उचेच नाल नां उभारदा है। डा. परमजीत लई उह “पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला दे सच्चमुच्च दे कंपिऊटर माहर।” दा लकब वरत के आपणे छलणी कलेजे नूं धरवास दे धागे नाल सीणां मारन दा हीला करदा है। मैं वेखिआ है कि छले जाण तों बाअद वी किरपाल सिंघ पंनूं कदे तलख़ी विच्च नहीं आउंदा। अख़बारां विच्च डा. गुरप्रीत लहिल दे प्रसंग विच्च लिखे लेखां, यूनीवरसिटी दे सैनेट हाल दे मंच उते दित्ते भाशणां अते टी. वी. इंटरविऊआं वेले वी उह कदे आपणी धीमी सुर दा पल्ला नहीं छड्डदा। कुलवंत सिंघ विरक दी कहाणी ‘धरती हेठला बलद’ दे बजुरग पातर वांग वदान दी सट्ट वरगा सारा कुझ्झ आपणे दिल उते झल्ल के वी उह होर सहि सकण दा चारा करदा रहिंदा है। इस तरहां दा तहम्मल विरलिआं कोल ही हुंदा है। तत्त-भड़त्ते पंजाबीआं कोल तां शाइद सहुं खाण जोगा वी नहीं बचिआ पर किरपाल सिंघ पंनूं किसे होर मिट्टी दा बणिआ होइआ है। आपणी फौजी अख्ख नूं टारगैट्ट उते सेधी उह होर गल्लां तों अटंक रहिण दा अभिआस करदा रहिंदा है। गुस्से नूं हां-मुखी शकती विच्च कनवरट करन दा सौफटवेअर उस नें आपणे अंदर चरोका विकसत कर लिआ है।

बहुत वारी आपणे तत्त-भड़त्ते वेग विच्च मैं किधरे भत्ता भणाअ बैठां तां पछतावे तों निज़ात पाउण लई पंनूं होरां दीआं सहिज-मत्तां नूं चितवदा हां। उह आखदा प्रतीत हुंदा है, “चलो कोई कंम भावें किसे दे खाते वी पै गिआ, फाइदा तां पंजाबी जगत दा ही होइआ नां? नां भोरा वध्ध-घट्ट चमकजू, होर की परलों आजू? जे किसे चोर-उचक्के जां खांट तीवीं नाल उलझके आपणे अगले कंम तों अवेसले हो-गे तां कासे जोगे वी नी रहिणा। सहे दे औटले छड़प्पिआं नालों कछ्छू वाली निरंतर धीमी चाल बेहतर। दुनीआं तां एवें धक्क-मुधक्के हुंदी आई ऐ धुरों ही, आपणे आप नूं ही तोला-मासा ठीक रख्खीए वीर। भाई टांगे नें तां सफारी दी चाल चल्लणा नइहीं, वितों वध्ध दुड़क्कीआं मारांगे, ठेडे खावांगे, टापो-टाप बुहड़कदा दिल अंत पटाका मारजू, फेर चल्ल मेरे भाई …।” उसदे गाहे-बगाहे बोले इह मांदरी-बोल मेरे तपदे कलेजे उते सबर दी फुहार बण के ठंढ पाउंदे रहिंदे हन। मैं सहिज हो के मुड़ आपणे कंम नाल इकसुर होण दा यतन करदा हां। उसदा मंद मंद मुसकराउंदा निरछल जिहा उतशाही मुखड़ा मैनूं निरंतर धरवास दिंदा है। आपणे आले-दुआले अजिहे दोसत कौण नहीं चाहेगा भलां?

किरपाल सिंघ पंनूं नूं दोसत कहिंदिआं कई वारी उमरां दे फरक आड़े आ जांदे हन, मन संकोची हो जांदा है। फिर लगदा है, नहीं साडा तां इहो रिशता है। इसे रिशते दे माण नाल मैं इक्क दो वारी निज्जी औकड़ां नूं झल्लदिआं उस नूं निझक्क हो के आवाज़ मारी है अते उह आपदे वित मूज़ब अग्गलवांढी हो के हमदरद बणदा रिहा है। मैं ज़िंदगी विच्च बहुती अगेती योजना बणा के चल्लण दा अभिआसी नहीं। फिर बूहे आई जंन, विनहो कुड़ी दे कंन वाली हालत हो जांदी है। वड्डे बेटे आसवंत दे बी. टैक्क विच्च दाख़ले समें कुझ्झ इस तरहां दा ही वापर गिआ। अरश तों फरश उते आ डिग्गण वरगी मानसिकता विचों लंघ रिहा सां। जरनैल सिंघ अते किरपाल सिंघ पंनूं नाल मन दा तौख़ला सांझा कीता। कुझ्झ दिनां विच्च ही मसला हल्ल होण वल्ल तुर पिआ।

उनहां दिनां विच्च किरपाल सिंघ पंनूं दे पटिआले वाले घर बैठे सां। उह जाणी-जाण सी कि थुक्कीं वड़े नहीं पकदे हुंदे। हौसले वालीआं गल्लां दे नाल ही उसने दस हज़ार दी गुट्टी वाला लिफाफ़ा मेरे हत्थ ’ते रख्ख दित्ता। यतन जारी रहे। फिर हौली हौली सच्चमुच्च ही ज़िंदगी रवां-रवीं चल्ल पई। आसवंत दी चील्हे ’च फसी गड्ड वी सुक्के आण चहड़ी। पंनूं होरां दी अगली पंजाब फेरी ते मैं भार सिरों लाहुण दी काहल नाल पहिली मिलनी ’ते ही पैसिआं वाला लिफाफ़ा वापस फड़ाइआ तां उसने सिआणप भरी मुसकराहट नाल किहा, “वैसे धालीवाल मैं तां आपणे बेटे दी ही मद्दद कीती सी, वापस लैण दा खिआल तां है नइहीं सी।” फिर मेरे जिद्द करन ’ते कुझ्झ पल दी चुप्प तों पिछ्छों निझक्क आखिआ, “खैर … जे तेरा हत्थ बहुता ही सौखाला है तां मैनूं कोई इतराज़ नइहीं … ओ … के … चलो हुण कोई होर गल्ल करीए।” सच्चमुच्च माइआ नूं हत्थां दी मैल समझण वांग लिफाफ़ा फड़ के उसने आपणे पट्ट नाल सोफ़े उते रख्ख लिआ। उसतों बाअद उह बेटे दी प्रोगरैस्स दा हाल तां अकसर पुछ्छदा है पर लिफाफ़े दी गल्ल सदा सदा लई जिवें खूह दे चक्क थल्ले दब्ब दित्ती है। आसवंत दे इंजनीअर बणन विच्च कोई रोल किरपाल सिंघ पंनूं दा वी है, चंगे दोसत दी दोसती दा इह अहिसास मैं सदा रिण दे कागजां वांग दिल दे संदूक विच्च सांभ के रख्खदा हां।

उंज किरपाल सिंघ पंनूं मेरा इको इक्क रोल माडल नहीं है। मैं सारे दा सारा उस वरगा बणन दा चाहवान नहीं। वैसे वी शख़सी-पूजा वाली गल्ल मेरे विच्च नां होण दे बराबर ही है। मेरा वधेरे विशवास दोसतां वाले बराबर दे रिशते विच्च ही है। जरनैल सिंघ अते वरिआम सिंघ संधू वरगे आपणे तों वड्डी उमर दे दोसतां नाल कोई नंगी-चिट्टी गल्ल करदिआं मेरे अंदर फिर वी संकोच दा अहिसास भारू हो जांदा है पर किरपाल सिंघ पंनूं नाल हरेक खुल्ल्ह-खुलासी वाली गल्ल करन दा हौसला पै जांदा है। मन विच्च इही हुंदा है कि जे माड़ी-मोटी चंगी-मंदी मूंहों निकल वी गई तां उस नें मुसकरा के पासे नाल मल के सिट्ट देणी है। दो-तिंन वारी तां मैं परतिआ के वी वेखिआ है।

कुझ वरहे पहिलां जरनैल सिंघ दे कहाणी-संग्रहि बारे कुरूकशेतर यूनीवरसिटी, कुरूकशेतर विच्च सैमीनार सी। शाम नूं विहले होए तां मैनूं, जरनैल सिंघ, किरपाल सिंघ पंनूं ते सुखपाल सिंघ थिंद नूं डा. करमजीत सिंघ नें मल्लोज़ोरी रोक लिआ। उथे गैसट हाऊस विच्च दो कमरे बुक्क करवाए होए सन। जरनैल सिंघ अते किरपाल पंनूं आपणे कमरे विच्च सौण लई जाण लग्गे तां असीं दोवां बजुरगां दे इको बैड्ड उते सौण दी आम घटना नूं तूल दे के हासे-ठठ्ठे दा विशा बणा लिआ। पर नाळो नाळ मन विच्च आई जावे कि किते ऐवें गुस्सा ही नां कर लैण अते हासे दा मड़ासा बण जावे। पर पंनूं होरां उसे वकत ही इह कहिके साडा तौख़ला दूर कर दित्ता। “मैनूं पतै सोडीआं कछ्छां ’चों हासा किउं डुल्ल्ही जांदै, एही नां अखे दो पठाण नहाई जांदे सी, हत्थों तिल्हक के डिग्ग पई साबण, कोई डरदा झुक के चक्के नां … हा … हा … हा।” खिलबिलीएं हसदा पंनूं सानूं भार मुकत करदा सौण चला गिआ।

साल 2009 वाली टोरांटो दी विशव पंजाबी कानफरंस तों विहला हो के जदों मैं जरनैल सिंघ होरां दे घर रहि रिहा सां तां इक्क दिन सारे बजुरगां दा बीच उते जाण दा प्रोगराम बण गिआ। जरनैल सिंघ, सौदागर बराड़, किरपाल पंनूं, वकील कलेर, वरिआम सिंघ संधू अते मैं तुरन लग्गे तां साडे सारथी वकील कलेर नें रसमी पुछ्छिआ, “चल्लीए बई लै लिआ सारा कुश?”

“होर तां सभ कुझ्झ रख्ख लिऐ, राह ’च सटोर तों पंज-चार कछ्छीआं भावें फहड़नीआं पैण सविमंग वासते।” पिछली सीट उते बैठे पंनूं नें मुशकड़ीएं हसदिआं किहा। गड्डी विच्च हासे दा अनार चल्लिआ अते बीच दी सैर दी भूमिका बझ्झ गई। पंनूं होरां नें जिवें मेरे वरगे निक्क-उमरे नूं लाइसंस जारी कर दित्ता कि इहो जिहे कंमां विच्च छोटे वड्डे वालीआं परदेदारीआं तों पूरी छोट है। फिर की सी, तुरदिआं ही अजिहा मूड सैट्ट होइआ कि सारा दिन हासे-खेडे नाल वख्खीआं टुटदीआं रहीआं।

पहिलां तां असीं किनारे दी रेत तों रता कु हटवें इक्क बैंच ते बैठ के शुगल-पाणी करदे रहे। फिर माड़े जिहे सरूर ’च होए तां तसवीरां खिच्चण लई अगांह उथे चले गए जिथे नंगिआं-अधनंगिआं दी भरमार सी। सारिआं नूं ही उनहां विच्च इउं सज्ज-फब्ब के घुंमदिआं फिरदिआं नूं बहुत ओपरा लग्ग रिहा सी।

“आपां नूं वेख के आह गोरे की सोचदे होणगे बई?” मैं सुभावक ही पुछ्छिआ

“सोचदे होणगे पई बीच आले चाले ते नइहीं जे लगदे एनहां दे, एह ते कोई इंसपैकशन टीम वाले औंतरे जापदे नें।” वरिआम सिंघ संधू नें हसदिआं किहा।

“भाई फिर सिट्टा तां एही निकलिआ नां अखे बीच, फ़ुहारा, पेसटरी … सिख्खां नूं नां रास … हा … हा … हा, मुड़ चल्लीए संगते हुण बहुत हो-गी दुपहिर फेरी।” पंनूं नें वी आपणा टोणा लाइआ। सारिआं दा हासा छणक उठ्ठिआ अते असीं मसती माणदिआं मुड़ पुराणे टिकाणे आ मल्ले।

किरपाल सिंघ पंनूं दा इह लचकीलापण ही है कि उह विदवानां विच्च विदवान, यारां विच्च यार अते परिवार विच्च कबीलदार बण के सभ थाईं रच-मिच जांदा है। उसनूं बाबे नानक दी सिख्ख-मत्त अनुसार दुध्ध दे भरे गिलास उते गुलाब दी पत्ती बण के तैरना आउंदा है। हर थां नूं ही छज्जू दा चुबारा बणा के मानणा आउंदा है इसे लई उसनूं नां पीहड़ी-पाड़ा सताउंदा है अते नां कनेडा जां पंजाब दा हेरवा बौंदलाउंदा है। कंडे ’च होए अमली वांगूं उह हरेक थां ही ढोले दीआं लाउंदा है। पोतरिआं-दोहतिआं दी थां उह सारा दिन लैपटौप नूं बुक्कल विच्च लै के खिडाउंदा है। पतनी दी घूरी नूं वी लतीफिआं दे झुरलू नाल पलां विच्च उडाउंदा है। सौ हत्थ रस्सा सिरे ते गंढ कि जणे-खणे नूं किरपाल सिंघ पंनूं बणना कित्थे आउंदा है?