जुलाई 03, 2025

writingDetail.created_by
By: इंज. ईशर सिंघ

किरपाल सिंघ पंनूं – संखेप जाणकारी

Kirpal Singh Pannu - Ontario Seniors Awardकनेडा-निवासी पंजाबीआं लई इह बहुत माण अते खुशी वाळी गल्ल है कि श्री किरपाल सिंघ पंनूं, जो पंजाबी कंपिऊटरीकरन दे संसार-प्रसिध्ध माहिर अते पंजाबी भाई-चारे नूं इस प्रती सजग्ग करन वाळे अणथक्क समाज-सेवी हन, नूं ओंटारीओ सरकार नें, ‘ओंटारीओ सीनीअर अचीवमैंट अवारड 2024’ नाळ सनमानित कीता है। इह सनमान जीवन भर दीआं प्रापतीआं लई, उनहां चोणवीआं हसतीआं नूं दित्ता जादा है जिनहां नें 65 साल दी उमर तों बाअद कोई विलख्खण किसम दी समाज-सेवा कीती होवे। पंनूं साहिब नूं, इह अवारड इस 25 जून, 2025 नूं आनरेबल ऐडिथ डिउमौंट, हर आनर लैफटीनैंट-गवरनर, ओंटारीओ वलों, आपणे दफतर विखे परदान कीता गिआ।

जनरल

ओंटारीओ सूबे दीआं, पंजाबी मूल दीआं चोणवीआं शख़सीअतां विच्चों इक्क, 1936 ’च जनमे, स्री किरपाल सिंघ जी पंनूं हन। ओह ऊरजा-वान अते मनोहर छवी वाळे विअकती हन, जिनहां दी दिख्ख उनहां दे ढुकवें पहिरावे कर के होर वी निखर जांदी है। उनहां नाल बैठणा अते गल्ल करना हमेशा ही इक्क अनंद-मई तजरबा हुंदा है। उनहां दी गल्ल हमेशा उतशाह-जनक, विचार हमेशा दारशनिक, अते उनहां वलों कीती प्रसंसा स्रोते लई अग्गे वधण दी प्रेरणा हुंदी है। इह बाहरी गुण उनहां दे ओहनां अंदरूनी गुणां अग्गे फिक्के पै जांदे हन, जो उनहां नें आपणी नवेकळी उसारू सोच, द्रिड़ता अते चतंन बुध्धी राहीं पैदा कीते हन। सपशट, पारदरशी अते बे-बाक सुभाअ दे मालिक होण दे नाते, भरोसे-वंद अते लग्गीआं निभाउण वाळे दलेर इनसान हन। उह कंपिऊटर-अधारित इक्क आधुनिक अते विलख्खण किसम दी समाज सेवा लई, पंजाबी भाईचारे ’च माण-सतिकार दे पातर हन। पंजाबी भाशा दे कंपिऊटरी-करन, समें सिर पंजाबी भाईचारे नूं कंपिऊटर प्रती जागरूक करन अते ‘वलंटरी’ ढंग नाळ सीनीअर पंजाबीआं नूं इस दी बुनिआदी सिख्खिआ देण लई जाणे जांदे हन। भावें उह रहिंदे हमेशा बरैंपटन ’च ही रहे, पर उनहां दीआं सेवावां नें दुनीआ भर ’च रहिंदे पंजाबीआं नूं लाभ पहुंचाइआ है। आपणे लंबे जीवन ’च उनहां नें इकल्ली समाज-सेवा ही नहीं कीती, बलकि पंजाबी भाई-चारे दे आपसी अते पंजाबीआं दे होर वरगां दे भाईचारिआं नाळ मिलवरतन नूं वी वधाइआ है।

मुढले जीवन ’च उनहां नें हर औखिआई नूं, यथारथवादी अते चिंतक इनसान बणन लई अधार बणाइआ अते इस अनोखे सुमेल नें उनहां नूं इक्क बहु-पख्खी प्रतिभा दा मालिक बणाइआ। उनहां दी वध रही उमर, उनहां दे समाज-सेवी जोश, नवीआं चीज़ां सिख्खण दी उतसुकता, सकारातमक पहुंच अते सुंदर सुपने देखण दी चेटक नूं घट्ट नहीं कर सकी। बलकि उमर नाळ वध रही सिआणप अते सरब-सांझी भलाई दी भावना नूं आपणे प्रसंसकां दे विकास अते उतशाह लई वरतिआ। इस मंतव लई लोड़ पैण ते ओह, कुट्ट के खीर खवाउण तों वी गुरेज नहीं करदे। भारत ’च ‘फैडरल सकिओरिटी फोरस’ दे अधिकारी रहे होण दे नाते, उह खेतर-वादी वंडीआं तों हमेशा उप्पर रहे अते हमेशा एकी-करण अते बराबरी दे हामी रहे हन। नाळ ही हक्क-सच्च दी पछाण अते इस लई निरपख्ख अते निरपेख ढंग नाळ जूझण लई जाणे जांदे हन।

पिछोकड़ अते भारत विचला जीवन

पंजाब दे लुधिआणे जिल्हे दे पिंड कटाहरी (नेड़े राड़ा साहिब गुरदुआरा) इक्क सधारन किसान परिवार ’च पैदा होण करके उनहां दा बचपन बहुता सुखाळा नहीं रिहा। फिर वी ओह खेडां अते पहड़ाई, दोहां ’च अव्वल रहिंदे रहे अते पंजाबी भाशा ’च पहड़ण दे नाळ-नाळ लिखण दे कंम ’च खास तौर ते दिलचसपी लैंदे रहे। चहड़दी उमर ’च ही सरीरक सुडौलता, खेडां दी मुहारत अते दिमागी हुशिआरी दे अधार ते उनहां नूं भारती सीमा सुरख्खिआ बल (फैडरल लाईट आरमड फोरस) ‘च चुणिआ लिआ गिआ, जिस ’च उह डिपटी-कमांडैंट दे अहुदे तक्क पहुंच गए। 1988 ’च उनहां नें सवै-इछ्छत सेवा-मुकती लै लई अते पंजाब दी राजधानी चंडीगहड़ दे नेड़ले शहिर मोहाली ’च रहिण लग्गे। इत्थे उनहां नूं पंजाबी भाशा दे साहित-जगत दीआं नामवर हसतीआं दी संगत ’च रहिण दा भरपूर मौका मिलिआ। जिवें कि गुलज़ार संधू, शाम सिंघ 'अंग संग', हरभजन हलवारवी 'संपादक पंजाबी ट्रिबिऊन', फूल चंद मानव, संतोख सिंघ धीर, …। इस तरहां उनहां नूं, सरविस दौरान गौण हो चुक्की आपणी साहितक चेटक नूं मुड़ सुरजीत करन दा वधीआ मौका मिलिआ अते उनहां नें कविता अते वारतक राहीं समाजिक सरोकारां 'ते लिखणा शुरू कर दित्ता।

कनेडा ’च मुढली मिहनत

1991 ’च आपणे तिंन पुत्तरां दी बिहतरी लई कैनेडा आ गए। इत्थे उनहां नें पंज साल टोरांटो दे हवाई-अड्डे विच्च ‘प्री बोरड सकरीनिंग’दी सेवा निभाई अते आपणे साहितक कारजां नूं लगन अते मिहनत नाळ चालू रख्खिआ। आपणे तिंनां बेटिआं नाळ मिळ के कंपिऊटर दे खेतर ’च मुढली विद्दिआ हासिल करन ’च लग्ग गए। इह इक्क नवां विशा सी जो नां तां उनहां दे प्रोफैशनल पिछोकड़ नाळ मेल खांदा सी अते नां ही उनहां दिनां ’च सीनअरां लई कोई ढुकवां मनोरंजन सी। पर उनहां दे खोजी सुभाअ, दूर-दरशी पहुंच अते घर दे कंपिऊटर-मई माहौल नें रंग लिआंदा अते ओह पूरी तरहां कंपिऊटर दे खेतर नाळ जुड़ गए। समें नाळ उनहां दी इस विशे ’च दिलचसपी अते इस प्रती गंभीरता वधदी गई अते ओह इक्क प्रोफैशनल बणदे गए। ज़िकर-योग है कि ओनहां दे तिंने बेटे सफल कंपिऊटर माहर हन। ओह पहिलां, पंनूं साहिब दे कंपिऊटर अधिआपक रहे अते फिर उनहां वलों कीते सभ समाजिक कारजां ‘च पूरी मद्दद करदे रहे। उनहां दीआं बहु-पख्खी कारवाईआं नें उनहां नूं कनेडा दे समुच्चे सभिआचार नूं समझण दा मौका दित्ता। हर नागरिक नूं आपणी तरक्की लई मिल रहीआं सहूलतां नें उनहां नूं कनेडा दा वड्डा प्रशंसक बणा दित्ता। उनहां दी साहितक योगता अते कंपिऊटर-गिआन दे सुमेल नें उनहां नूं ओहनां वड्डीआं भूमिकावां लई तिआर कीता, जिनहां नूं भविख्ख ‘च निभाउण लई कुदरत उनहां नूं तिआर कर रही सी।

इस समें दौरान ही, उनहां नूं कैनेडा ‘च पंजाबी प्रकाशकां नाल पारट-टाईम जां वलंटीअर वजों कंम करन दा मौका मिलिआ। उनहां नें अख़बारां दे प्रकाशन अते पंजाबी साहित दे दुनीआ ’च परचार-पसार बारे सोचणा शुरू कर दित्ता सी। 1996 ’च आपणी सरविस अते परिवारक ज़िंमेवारीआं तों रिटाइर हो के उनहां नें कंपिऊटर अते समाज सेवा नूं आपणा मिशन बणा लिआ अते इस नूं अग्गे वधाउण दा पक्का संकलप कर लिआ। उनहां नूं इह वी समझ आ गई कि पंजाबी भाशा दी बिहतर सेवा करन लई अते इस राहीं पंजाबी भाईचारे नूं कंपिऊटर नाळ जोड़ण लई, उनहां नूं खुद वी इस खेतर ‘च निरंतर मुहारत हासल करदे रहिणा पवेगा।

कंपिऊटर राहीं समाज-सेवा दा संकलप

आपणी दूर-द्रिशटी सदका उनहां नें जलदी ही बुझ्झ लिआ कि कंपिऊटर तकनालोजी दी तेज़ी नाल हो रही तरक्की नूं पबलिक भलाई – खास कर के पंजाबी भाई चारे दी – तरक्की लई प्रभावशाली ढंग नाल वरतिआ जा सकदा है। इस नाळ कनेडा ’च परिवास करन वाळे पंजाबी भाईचारे नूं, कनेडा दे मिआरां अनुसार आपणे-आप नूं विकसत करन अते इस विच्च मिल रहीआं सहूलतां दा पूरा फाइदा उठाउण लई मदद मिलेगी। ओह कनेडा दीआं उदारवादी कदरां-कीमतां अते नैतिकता नूं बिहतर तरीके नाल समझ सकदे सन अते इस दे बहु-सभ्भिआचारवाद ‘च वध्ध तेजी नाळ घुळ-मिल सकदे सन। इस दीआं सारीआं मुल्ल-प्रणालीआं नूं आपणे दिलों अपणाउण दे योग होणगे। पंजाबी दे कंपिऊटरी-करन नाळ, कंपिऊटर-गिआन दी घाट करके सीनीअरां ’च उपज रही अलग्ग-थलग्ग हो जाण दी भावना तों बचे रहिणगे। जिकर-योग है कि इह भावना भारत तों आउण वाले पहड़े-लिखे रिटाइरड सीनीअरां नूं दर-पेश वड्डी दिक्कत सी। पंजाबी भाशा दा कंपिऊटरीकरन इह वी यकीनी बणाएगा कि इह विशव दीआं चोटी दीआं भाशावां ‘च गिणे जाण दे आपणे रुतबे नूं काइम रख्ख सकेगी।

आपणे उपरोकत द्रिशटीकोणां तों उतशाहित हो के उनहां नें कंपिऊटर नूं समाज सेवा दा जरीआ बणाउण दा फैसला कीता अते पंजाबी भाईचारे नूं कंपिऊटर दे लाभां तों जाणू करवाउण अते सुचज्जी जीवन-जाच दीआं बुनिआदी गल्लां सिखाउण लई आपणे आप नूं समरपित कर दित्ता। इस लई उनहां नें, कंपिऊटर अते पंजाबी दे आपसी मसलिआं दी डूंघाई नाळ पड़चोल करनी शुरू कर दित्ती अते पंजाबी भाशा दे कंपिऊटरी-करन दी नींह रख्खण वाळे मोढीआं ’च सुमार हो गए।

कंपिऊटरी-करन दी नींह रख्खण वाळे मोढीआं ’च सुमार

उस समें दौरान, पंजाबी भाशा दा कंपिऊटरीकरन आपणे शुरूआती अते उलझण-ताणी दे दौर विच्च सी। चोटी दे लेखक वी आपणे लेख अते किताबां हत्थ नाळ लिखदे सन अते इहनां नूं कच्च-घरड़ टाईपिसटां तों टाईप करवाउंदे सन, जो उनहां दा पूरा शोशण करदे सन। चंगी गल्ल इह होई कि उस वकत अमरीका ’च इक्क होर सवै-इछ्छुक दिग्गज डाकटर कुलबीर सिंघ थिंद दुआरा इस खेतर ’च बहुत कुझ कीता जा रिहा सी। ओह पेशे दे तौर 'ते इक निऊरो-सरजन हन अते आपणी कंपिऊटर मुहारत लई वधेरे जाणे जांदे सन। स्री पंनूं सही समें 'ते उनहां दे संपरक ‘च आए अते उनहां (डा. थिंद) नूं आपणा राह-दसेरा मंनदे हन। इनहां सुहिरद कंपिऊटर-माहिरां दी जोड़ी दे मिशनरी कंमां नाळ पंजाबी भाशा नूं दो पख्खां तों लाभ होइआ। पहिलां पंजाबी साहित दे लेखकां अते पाठकां अते अख़बारां दे प्रकाशकां दा शोशण घट गिआ। अते दूजा, पंजाबी भाशा दे कंपिऊटरीकरन दी गती विच्च तेजी आई।

हुण तक्क पंनूं साहिब दा तिख्खा दिमाग इह वी समझ चुक्किआ सी कि तकनीकी मुद्दिआं नूं हल्ल करन तों इलावा उनहां नूं खुद-गरज अते सवारथी तत्तां दा वी साहमणा करना पवेगा। पर आपणे मिशन लई लड़ण-मरन लई तिआर ‘फौजी अफसरां’ वाळी प्रविरती उनहां दे कंम आई। उनहां दे खदशे उदों सच्च हो गए जदों उनहां नूं इक्क अदालती केस लड़ना पिआ। पर उनहां नें कदे वी इस नूं वकार दा मुद्दा नहीं बणाइआ, किउंकि उनहां दा कोई माइक मंतव नहीं सी। कुछ खुद-गरज विअकतीआं अते बेईमान विअकतीआं नें उनहां दे खोजां दे कंम नूं चोरी कर लिआ तां उनहां नें ज़िआदा परवाह नहीं कीती।

सीनीअरां नूं वलंटरी कंपिऊटर दी सिखलाई

उह भाईचारे नूं कंपिऊटर दे फाइदिआं बारे जागरूक करन तक्क ही नहीं रुके, बलकि उनहां नूं शुरू तों ही इक्क सूझवान गुरू वांग कंपिऊटर सिखाउणा शुरू कर दित्ता। सिखिआरथीआं लई उनहां दा नाअरा सी ‘पहिलां सिख्खो अते फिर दूजिआं नूं सिखाओ’ अते उनहां लई आप नें इक्क किताब लिखी 'आओ कंपिऊटर सिख्खीए'। इह आम किहा जांदा सी कि उनहां नें (पंजाबी धारमिक रवाइतां अनुसार) कंपिऊटर दा लंगर खोल्हिआ होइआ सी।

उनहां नें, आईनैट्ट कंपिऊटरज़ दी मदद नाल कंपिऊटर दी वरतों सिखाउण लई मुफत कलासां दा इह प्रबंध गरमीआं दी रुत्त’च, 2008 तों शुरू कर के 12 साल कीता अते 2019 तक्क जारी रिहा। इस नूं कोविड कारन रोकणा पिआ। पंजाब (भारत) तों लगभग 700 नागरिकां अते नवें प्रवासीआं नूं सिखलाई दित्ती। इस तों इलावा उनहां नें कैंटन (मिसीगन) विख्खे दो साल कंपिऊटर कलासां लाईआं अते पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला, भारत विखे 6 सालाना 10 रोज़ा कंपिऊटर वरकशापां वी करवाईआं। इक्क लेखक, आलोचक अते टिप्पणी-कार वजों, उनहां नें साहित दे सारे वरगां दे नवें पंजाबी लेखकां दी सरप्रसती अते मारग दरशन कीता अते उनहां सारिआं लई इक्क रोल माडल बणे।

कंपिऊटर नाळ सबंधित तकनौलोजीकल प्रापतीआं

उनहां दीआं तकनौलोजीकल प्रापतीआं बारे चरचा करन दी कोई लोड़ नहीं अते इस लेख दा हिस्सा नहीं बण सकदीआं। पर इनहां दा खुलासा कैलीफोरनीआ( यू ऐस्स ए) निवासी सुप्रसिध्ध निउरो-सरजन डा कुलबीर सिंघ थिंद दीआं निमन-लिखत छतरां करदीआं हन। इह डा. साहिब दे उस टैसटीमोनीअल ’चों लईआं गईआ हन जिहड़ा उनहां नें पंनूं साहिब दी अवारड लई नामजदगी लई भेजिआ सी।

He is one of the very rare individuals who have in-depth knowledge of Gurmukhi as well Urdu scrips and written Punjabi and Urdu languages. On top of that he is a power user of computers. He has been teaching others how to use computers, and many seniors have benefited from that. He is a Punjabi writer and has contributed many articles to various publications. His most remarkable achievement has been him creating a methodology to convert text written in Gurmukhi to Urdu script. It may seem simple to novices, but it is a very difficult task given that the two scripts are very different in many ways. Gurmukhi and Urdu alphabets are very different from each other, and one is written from left to right and the other is written from right to left. In the Urdu script as letters are combined their shape changes depending on the placement. Pannu’s methodology is now being used by some Apps.

S. Kirpal Singh Pannu also developed a more efficient key-input method for writing Punjabi on a computer. To accomplish this, he analyzed the frequency use of various letters in Gurmukhi.

Having developed a methodology to convert text written in Gurmukhi to Urdu he converted the text of Sri Guru Granth Sahib to Urdu. Sri Guru Granth Sahib is the most important scripture of Sikhism.

- Dr. Kulbir Singh Thind, MD