दिसंबर 28, 2025

writingDetail.created_by
By: जसविंदर सिंघ रुपाल, कैलगरी

छुपीआं भावनावां उजागर करदा है “शाइद मैनूं पछाण लैण”

पुसतक (कहाणी संग्रहि) दा नाम: शाइद मैनूं पछाण लैण

लेखक दा नाम: - रविंदर रुपाल, कौलगहड़

प्रकाशक: - नैशनल बुक्क शाप, दिल्ली

पंने: 123 कीमत: - 350/-

शाइद कुदरत दा सभ तों गुंझलदार जीव है इनसान। इस दे बोलां अते करम तों अकसर इसदे मन विचले भावां अते सोचां बारे पूरा पता नहीं चल्लदा। जिवें किशती दा वधेरे हिस्सा पाणी विच्च डुब्बिआ हुंदा है अते थोहड़ा दिखाई दिंदा है, इसे तरां मनुख्ख दे अचेत मन विच्च जो बहुत कुझ छुपिआ हुंदा है, असल विच्च ओही संचालक शकती हुंदी है। समाज अते कानूंन दा दबाअ उसनूं बाहर नहीं आउण दिंदा अते अंदरे अंदर उह लावा होर तीबर होई जांदा है। अते कदे कदे अचनचेत हलका जिहा निकास मिलण ते जां कई वार आपणे ही दबाअ नूं नां झल्लदा होइआ जदों बाहर आउंदा है, तां समाज हैरान हुंदा है किउंकि उसने इसदा इह रूप नहीं सोचिआ हुंदा। इह हर मनुख्ख नाल वापरदी किरिआ है, किते इसदी मातरा थोहड़ी है अते किते ज़िआदा। इक्क लेखक सूखम बिरती दा मालक हुंदा है अते उसदी तीखण द्रिशटी उह कुझ वी देख लैंदी है जिहड़ी इक्क सधारन इनसान नहीं देख सकदा। लेखक नें समाज नूं इक्क सेध वी देणी हुंदी है, इसलई उह आपणी कलपना राहीं खूबसूरत शबदां विच्च अजिहा बिरतांत सिरजदा है जिहड़ा इक्क पासे तां कुझ गुझ्झे भेद खोल्हदा है, दूजे पासे समाज नूं इसदे जखम दिखा के उहनां नूं ठीक करन लई वी आखदा है।कहाणी संग्रहि शाइद मैनूं पछाण लैण इसतरां दी ही सफल कोशिश है। जिहड़ी इक्क तरल तबीअत दे मालक रविंदर रुपाल दे गिआन, तजरबे, अते उसदी समाज प्रती सुलझी होई तीखण बुध्धी दे संगम दा नतीजा है।

पुसतक दीआं कहाणीआं विच्च मुख्ख विशा मरद अते औरत अंदर छुपी होई काम बिरती है। प्रसिध्ध मनोविगिआनक सिगमंड फराइड अनुसार इह बिरती ही सारीआं मनुख्खी किरिआवां दा मूल है। साडे समाज विच्च काम इक्क वरजित विशा है। विआहे होए मरद औरत इथों तक्क कि पती पतनी वी इस ते खुल्ल्ह के विचार नहीं करदे। जिस नाल बहुत सारी नासमझी अते कुझ अणखोल्हीआं गुंझलां रहि जांदीआं हन जिहड़ीआं अग्गे चल्ल के संबंधित विअकती जां उस नाल जुड़े रिशतिआं नूं ही नहीं, सगों समाज नूं वी इक्क वड्डा झटका दिंदीआं हन। किउ इस बिरती दी ठीक अते संतुलित पूरती नहीं हुंदी? कित्थे घाट रहि जांदी है? नित वधदे बलातकार वी समाज दे दानिशवरां नूं इसदा हल्ल सोचण लई मजबूर किउ नहीं करदे? सरकारां अते समाज इसदी ठीक सिख्खिआ किउ नहीं दे रहे? अजिहे सैंकड़े सवाल इह कहाणीआं छड्ड जांदीआं हन। अते संजीदा पाठक नूं सोचण लई मजबूर करदीआं हन।

भारती समाज विच्च औरत दी विआह विच कोई आपणी मरजी नहीं हुंदी। मापिआं नें आपणे मापदंड देख के जित्थे लड़की तोर दित्ती, उसनूं मजबूरन उत्थे ही जाणा पैंदा है। “उदों मैनूं ही समझ लैणा”, ‘अंतिका खाली’, ‘नखट्टू’, ‘लेडीज़ बाथरूम’ कहाणीआं दीआं नाइकावां आपो आपणे पतीआं तों संतुशट नहीं हन। जित्थे हरजीत रुस्स के पेके चली जांदी है, नखट्टू दी नाइका सरीर वेचण अते माइआ लई होरां नूं वी इस पासे तोरन दा गलत राह चुणदी है, पर ‘लेडीज़ बाथरूम’ दी नाइका पती दे चंगे सुभाअ कारन उसदी नामरदी तों मिलदी तड़प नूं अंदर ही अंदर पींदी रहिंदी है। अखीर ते उसदी तड़प आप मुहारे बाहर निकलदी है, जदों उह आपणे पती नूं लेडीज़ बाथरूम विचों बाहर निकलदे देख कहि उठ्ठदी है, “सही जगहा तों ही तां निकल रहे नें।” पर उसदी इह फूसफुसाहट उसते मानसिक बोझ बणदी है जिस कारन उह बेहोश हो के डिग्गदी है। ‘बिंदीआ चमकेगी’ कहाणी दी नूंह दा आहड़तीए नाल निकलणा वी सिरफ माइआवी चकाचौंध लई ही नहीं, सगों उसदे पती दा सिरफ कंम विच्च रुझ्झिआ होणा अते पतनी नूं पिआर नां दे सकण कारन वापरदा है।

मरद दी काम बिरती ऐनी भारू हो जांदी है कि उह रिशतिआं दी अते संबंधां दी माण मरिआदा वी उलंघ जांदा है। ‘काला दुध्ध’ कहाणी विच्च सहुरे दा आपणी नूंह नाल अशलील हरकतां करनीआं अते ‘तिलकदा अहड़कदा हत्थ’ कहाणी दे सुंदर लाल वल्लों आपणे मिरतक कुलीग दी जवान बेटी नूं नौकरी दिवाउण दे झांसे विच्च उस नाल छेड़ छाड़ राहीं प्रतख्ख हुंदी है।

जित्थे परिवार अते समाज इक औरत तों बच्चे बलकि मुंडे दी उमीद रख्खदे हन अते सिरफ बेऔलाद होण ते ही उसनूं दोशी नहीं समझदे, सगों विगिआनक सच्च तों उलट, पुत्तर नां होण दा कारन वी औरत नूं समझके उसनूं ताहने मिहणे मारे जांदे हन, उत्थे, कुझ इस समाजिक आस कारन अते कुझ आपणी सरीरक अते मानसिक त्रिपती लई उह खुद वी बच्चे नूं जनम दे के ही संपूरन होणा लोचदी है। ‘लाड़ी’ दी नाइका अते उसदे पती दे सरीरक तौर ते ठीक होण दे बावजूद 20 साल तक्क बच्चा नां हो सकण दा दरद झल्लदी है, पर उसदे पती दी मौत दे कुझ दिनां बाअद ही आपणी उस बिरती नूं मुड़ जगा लैंदी है अते “... आपणे विआह दे विच नच्चदी फिरां” नाल पुनर विआह करवाउण दा सुपना देखदी है। इसे तरां भुब्बल दी अग्ग कहाणी विच्च दो बच्चिआं दी मां होण दे बावजूद पती दी मौत दे 7 साल बाअद उह लुकी होई ते दब्बी होई बिरती अंगड़ाई लैंदी है अते मझ्झ दे राहीं आपणी सिरजण किरिआ दा कैथारसिस करना लोचदी है। ‘लट लट बळदी अग्ग’ कहाणी दी नाइका वी आपणे पती दे वधेरे समां टराले ते बाहर ही रहिण कारन पैदा होए खलाअ नूं रेल गड्डी दे सफर दौरान सरदार मुंडे दी सरीरक छोह प्रापत करके पूरन दी कोशिश करदी है। पर ‘चुंनी दा सफ़र’ कहाणी दी फौजण, जगतार दी वीर अखवाउण दी द्रिहड़ता देख के आपणी डोलदी बिरती ते काबू पा लैंदी है।

औरत वल्ल कामी नज़रां नाल हुंदे हमले ते उसदा रोल की होणा चाहीदा है, इह रीती वल्लों सुंदर लाल नूं सुणाए कौड़े बोलां राहीं प्रगट हुंदा है। लड़की दी इज्जत दे सवाल ते ‘बाहवां’ कहाणी दे जग्गे वल्लों आपणे उस भरा नाल खहड़न दा फ़ैसला प्रसंसायोग है, जिसने उसनूं गरीब ते निकंमा जाण के अलग्ग कीता सी। अज्ज धन अते पहुंच पख्खों चंगा होण दे बावजूद, सारे गिले शिकवे भुल्ल के किशनगहड़ीआं दे विरुध्ध होणा इक्क इनकलाबी बिरती दे आगाज़ दी सूचक है।

‘ अग्गे कहाणी नहीं सी’ दा विशा भारत लई नवां अते अणछूहिआ है। पछ्छमी मुलकां विच्च इह वरतारा आम है, पर भारत विच्च इक्क लड़के वल्लों आपणे आप नूं लड़की समझणा अते इस तीबर तांघ दे चल्लदे काफी यतन करके आपणे सरीर नूं लड़की दे सरीर विच्च रूपांतरण करवाउणा, बहुत ही घट्ट है। अजिहे विशे नूं ठीक निभा सकण लई लेखक वधाई दा पातर है।

इहनां कहाणीआं विच्च समाज दे होर कुहझ वी वख्ख वख्ख समें जाहर हुंदे हन जिवें आरथिक संकट, करजे, खुदकुशीआं, रिशवत, सिफारशां, सरमाएदार वल्लों मजदूर अते किसान दी लुट्ट, बिहारी मज़दूरां दे आउण नाल दलित वरग दे पंजाबीआं दे रुज़गार ते वज्जी सट्ट, समाज विच्च औरतां अते बज़ुरगां दी दशा, बज़ार दीआं हालतां, आदि आदि। भावें इह गौण रूप विच्च ही हन, पर कलम दे तिख्खे वार तों बच नहीं सके इह सभ।

पुसतक दा रूपक पख्ख वी काफी प्रसंसायोग है। बोली ठेठ है अते पातरां दे सुभाअ दे अनुसार है। विशे दे अनुसार किते किते भाशा दी खुल्ल्ह वी लई गई है अते किते खाली थां ते बिंदीआ पा के गल्ल अणकही वी छड्ड दित्ती गई है। कहाणी रस पूरा काइम है। कहाणीआं विच्च रौचिकता अते रवानी किते नहीं टुट्टदी। बहुतीआं कहाणीआं विच्च पिछ्छ वरती तकनीक (Back lash technique) दी वरतों कीती गई है। पातरां दी मानसिक अवसथा नूं दस्सण लई लेखक आप फज़ूल दा लैकचर नहीं दिंदा, सगों इह पातर दे बोलां अते करमां चों बाहर आउंदी है। लोड़ अनुसार विगिआनक जाणकारी वी सिध्धे रूप विच्च नां दे के पातर वारतालाप विचों ही निकलदी है। (जिवें मझ्झ दे सूण नाल संबंधित अते लिंग परिवरतन समें दी जाणकारी)। मन दी अवसथा नूं वधेरे चंगी तरां समझाउण लई किते किते कहाणी विच्च द्रिश वरणन बड़ा खिच्चदा है जिवें लट लट बळदी अग्ग विच्च मन दी अग्ग, छटीआं दी अग्ग दे नाल तुरदी है। अंतिका खाली विच समोसे दे दो टोटे दीप दे दो हिस्सिआं विच्च वंडणा समझणा, काला दुध्ध विच्च तरबूज तोड़ना, कही नाल सिर वढ्ढण दी रिहरसल जापदी है। पेंडू पिछोकड़ दे सभिआचार रहु रीतां, वहिम अते विशवाश हूबहू आपणे असली रंग विच्च दिखाई दिंदे हन।

पेंडू मुहावरे खुल्हे रूप विच्च वरते गए हन जिवें भाफ़ नां निकलण देणा, भिज्जी बिल्ली, मौर सेकणा, मूंह च घुंगणीआं पाउणीआं, कच्चीआं गोलीआं खेडणा, नत्थ पवाउणी, डौर भौर झाकणा, हलकिआ फिरना, कुत्ते दी पूछ सिध्धी नां होणी, टट्टू पार होणा, सिरों पाणी लंघणा आदि आदि। इसे तरां कुझ खेतरी अते ठेठ शबद वी हन जिहड़े अजोके पाठक नूं इक्कदम समझण विच्च मुशकिल हो सकदी है। जिवें वांग नूं मांग, कंबाईन नूं करपैण, थैंअ, चकर चूंडी, उखड़ी रहिण, सुता लड़ी, कानस, चबोल, बकैण आदि।

इहनां कहाणीआं राहीं कहाणीकार नें समाज दी दुखदी होई रग ते हत्थ धरिआ है। जे इस रोग दी गल्ल ही नहीं करनी, तां उसदा इलाज किवें होएगा? मन दीआं डूंघीआं परतां नूं फोलण तों परहेज़ किउं? वैसे वी असीं अज्ज जज़बे प्रगटाउण दे युग्ग तों जज़बे लुकोण दे युग्ग विच्च प्रवेश कर चुक्के हां। मरद दी काम बिरती किउं काबू नहीं?

अजोका मरद सरीरक मरदानगी किउं गवाच रिहा है? औरत दी अंदरली छुपी वेदना नूं समझणा, उसदी पिआर भुख्ख, काम भुख्ख, सतिकार दी लोड़ अते समाज विच्च उसदे सनमान दी बात पाउंदीआं इह कहाणीआं समाज दे ठेकेदारां नूं हलूणदीआं हन। किउंकि जे चुप्प करके इस नूं इसे तरां ही चल्ली जाण दित्ता, तां भविख्ख विच्च कोई वड्डा धमाका वी हो सकदा है। रोग दी पहिचाण उसने करवा दित्ती है। लैब टैसटां दीआं वख्ख वख्ख तरां दीआं रिपोरटां साहमणे रख्ख दित्तीआं हन।लेखक नें समस्सिआ दे हल्ल दस्सण वल्ल बहुती रुची नहीं दिखाई, यथारथ पेश कर दित्ता है। तसवीर साहमणे रख्ख दित्ती है, इस नाल किवें नजिठ्ठणा है, शाइद इह कलम दे अगले सफ़र लई राखवां रख्ख लिआ होवे। विआकतीआं वलों निज्जी रूप विच्च कुझ हल्ल दिखाए हन, जिवें मुंडे वलों कामी पिओ नूं मारन दा फैसला, लड़की वलों मूंह ते ठोकवां जवाब, नूंह वल्लों आहड़तीए नाल भज्जणा आदि।। पर इहनां समस्सिआवां दे ठीक अते ढुकवें हल्ल जां दिखाए ही नहीं, जे किते कोशिश कीती गई है, उह सफल नहीं होई। जिवें पंचाइत कोल शिकाइत होई, पर पंचाइत जुड़ी ही नहीं। इसे तरां गवाचे मरद दी पुलिस रिपोरट आदि।। असीं आस करदे हां कि आगामी लिखतां विच्च इस पख्ख वल्ल वी धिआन दित्ता जाएगा।

कहाणीआं विचों कुझ झलकीआं देखणीआं दिलचसपी तों खाली नहीं --

* जे तीवीं नें घर वसाउणा ई होवे, तां इहो जिहा बंदा निकारन लई औरत कोले भला होर किहड़ा हथिआर हुंदै?

(पंना 19, उदों मैनूं ही समझ लैणा)

* इक्क होर अवाज मेरे अंदरों उठ्ठदी है, जिद्दण मेरा मन चुलबुला उठ्ठिआ, मैं तां भजा देवांगी आपणे भरा नूं कहांगी चल्ल भरावां डंडी फहड़ मैं किहड़ा बुढ्ढी हो गई हां, कि सारी उमर संताप भोगां बैठके मासटर जीं दी याद विच्च।

(पंना 61, लाड़ी)

* जदों विहड़े आले बंदिआं नूं बाहवां लग्ग जांदीआं नें तां ज़ुरअतां आले टब्बर बाहवां तों हीणे किउ हो जांदे नें।

(पंना 90, बाहवां)

* बस्स जद्दा हिंदी बोलण वालिआं नें जट्टां तों बापू दा सीरपुणा खोहिऐ, उदों तों उह हिंदी बोलण वालिआं तों भड़क जांदै।

(पंना 103, बिंदीआ चमकेगी)

कहाणीआं दे सिरलेख आधुनिक रीत अनुसार विशे विचों लए गए हन जो कि काफी ढुकवें हन। समुच्चे तौर ते पुसतक पाठक नूं झंजोड़दी है अते सोचण लई मजबूर करदी है। मैं रविंदर रुपाल दी इस शानदार किरत दा सवागत करदा हां अते पाठकां नूं पुसतक नूं पहड़न दी सिफारिश वी करदा हां।