پُستک (کہاݨی سںگّْرہِ) دا نام: شائِد مَینُۄں پچھاݨ لَیݨ

لیکھک دا نام: - روِںدّر رُپال٬ کَۄلگڑھ

پْرکاشک: - نَیشنل بُکّ شاپ٬ دِلّی

پنّے: 123 کِیمت: - 350/-

شائِد کُدرت دا سبھ تۄں گُںجھّلدار جِیو ہَے اِنسان۔ اِس دے بۄلاں اتے کرم تۄں اکسر اِسدے من وِچلے بھاواں اتے سۄچاں بارے پُۄرا پتا نہِیں چلّدا۔ جِویں کِشتی دا ودھیرے ہِسّا پاݨی وِچّ ڈُبِّیا ہُںدّا ہَے اتے تھۄڑھا دِکھائی دِںدّا ہَے٬ اِسے تراں منُکھّ دے اچیت من وِچّ جۄ بہُت کُجھ چھُپِیا ہُںدّا ہَے٬ اسل وِچّ اۄہی سںچّالک شکتی ہُںدّی ہَے۔ سماج اتے کانُۄن دا دباء اُسنُۄں باہر نہِیں آئُݨ دِںدّا اتے اںدّرے اںدّر اُہ لاوا ہۄر تِیبر ہۄئی جاںدا ہَے۔ اتے کدے کدے اچنچیت ہلکا جِہا نِکاس مِلݨ تے جاں کئی وار آپݨے ہی دباء نُۄں ناں جھلّدا ہۄئِیا جدۄں باہر آئُںدا ہَے٬ تاں سماج ہَیران ہُںدّا ہَے کِئُںکِہ اُسنے اِسدا اِہ رُۄپ نہِیں سۄچِیا ہُںدّا۔ اِہ ہر منُکھّ نال واپردی کِرِیا ہَے٬ کِتے اِسدی ماترا تھۄڑھی ہَے اتے کِتے ذِیادا۔ اِکّ لیکھک سُۄکھم بِرتی دا مالک ہُںدّا ہَے اتے اُسدی تِیکھݨ دْرِشٹی اُہ کُجھ وی دیکھ لَیںدی ہَے جِہڑی اِکّ سدھارن اِنسان نہِیں دیکھ سکدا۔ لیکھک نیں سماج نُۄں اِکّ سیدھ وی دیݨی ہُںدّی ہَے٬ اِسلئی اُہ آپݨی کلپنا راہِیں کھُۄبسُۄرت شبداں وِچّ اجِہا بِرتاںت سِرجدا ہَے جِہڑا اِکّ پاسے تاں کُجھ گُجھّے بھید کھۄلہدا ہَے٬ دُۄجے پاسے سماج نُۄں اِسدے جکھم دِکھا کے اُہناں نُۄں ٹھِیک کرن لئی وی آکھدا ہَے۔کہاݨی سںگّْرہِ شائِد مَینُۄں پچھاݨ لَیݨ اِستراں دی ہی سپھل کۄشِش ہَے۔ جِہڑی اِکّ ترل تبِیئت دے مالک روِںدّر رُپال دے گِیان٬ تجربے٬ اتے اُسدی سماج پْرتی سُلجھی ہۄئی تِیکھݨ بُدھّی دے سںگّم دا نتِیجا ہَے۔

پُستک دِییاں کہاݨِییاں وِچّ مُکھّ وِشا مرد اتے اَۄرت اںدّر چھُپی ہۄئی کام بِرتی ہَے۔ پْرسِدھّ منۄوِگِیانک سِگمںڈّ پھرائِڈ انُسار اِہ بِرتی ہی سارِییاں منُکھّی کِرِیاواں دا مُۄل ہَے۔ ساڈے سماج وِچّ کام اِکّ ورجِت وِشا ہَے۔ وِیاہے ہۄئے مرد اَۄرت اِتھۄں تکّ کِہ پتی پتنی وی اِس تے کھُلّہ کے وِچار نہِیں کردے۔ جِس نال بہُت ساری ناسمجھی اتے کُجھ اݨکھۄلہِییاں گُںجھّلاں رہِ جاںدِییاں ہن جِہڑِییاں اگّے چلّ کے سمبّںدھِّت وِئکتی جاں اُس نال جُڑے رِشتِیاں نُۄں ہی نہِیں٬ سگۄں سماج نُۄں وی اِکّ وڈّا جھٹکا دِںدِّییاں ہن۔ کِئۄ اِس بِرتی دی ٹھِیک اتے سںتُّلِت پُۄرتی نہِیں ہُںدّی؟ کِتھّے گھاٹ رہِ جاںدی ہَے؟ نِت ودھدے بلاتکار وی سماج دے دانِشوراں نُۄں اِسدا ہلّ سۄچݨ لئی مجبُۄر کِئۄ نہِیں کردے؟ سرکاراں اتے سماج اِسدی ٹھِیک سِکھِّیا کِئۄ نہِیں دے رہے؟ اجِہے سَیںکڑے سوال اِہ کہاݨِییاں چھڈّ جاںدِییاں ہن۔ اتے سںجِّیدا پاٹھک نُۄں سۄچݨ لئی مجبُۄر کردِییاں ہن۔

بھارتی سماج وِچّ اَۄرت دی وِیاہ وِچ کۄئی آپݨی مرجی نہِیں ہُںدّی۔ ماپِیاں نیں آپݨے ماپدںڈّ دیکھ کے جِتھّے لڑکی تۄر دِتّی٬ اُسنُۄں مجبُۄرن اُتھّے ہی جاݨا پَیںدا ہَے۔ “اُدۄں مَینُۄں ہی سمجھ لَیݨا”, ’اںتِّکا کھالی‘, ’نکھٹُّۄ‘, ’لیڈِیذ باتھرُۄم‘ کہاݨِییاں دِییاں نائِکاواں آپۄ آپݨے پتِییاں تۄں سںتُّشٹ نہِیں ہن۔ جِتھّے ہرجِیت رُسّ کے پیکے چلی جاںدی ہَے٬ نکھٹُّۄ دی نائِکا سرِیر ویچݨ اتے مائِیا لئی ہۄراں نُۄں وی اِس پاسے تۄرن دا گلت راہ چُݨدی ہَے٬ پر ’لیڈِیذ باتھرُۄم‘ دی نائِکا پتی دے چںگّے سُبھاء کارن اُسدی نامردی تۄں مِلدی تڑپ نُۄں اںدّر ہی اںدّر پِیںدی رہِںدّی ہَے۔ اکھِیر تے اُسدی تڑپ آپ مُہارے باہر نِکلدی ہَے٬ جدۄں اُہ آپݨے پتی نُۄں لیڈِیذ باتھرُۄم وِچۄں باہر نِکلدے دیکھ کہِ اُٹھّدی ہَے٬ “سہی جگہا تۄں ہی تاں نِکل رہے نیں۔” پر اُسدی اِہ پھُۄسپھُساہٹ اُستے مانسِک بۄجھ بݨدی ہَے جِس کارن اُہ بیہۄش ہۄ کے ڈِگّدی ہَے۔ ’بِںدِّییا چمکیگی‘ کہاݨی دی نُۄںہ دا آڑھتِیئے نال نِکلݨا وی سِرپھ مائِیاوی چکاچَۄںدھ لئی ہی نہِیں٬ سگۄں اُسدے پتی دا سِرپھ کمّ وِچّ رُجھِّیا ہۄݨا اتے پتنی نُۄں پِیار ناں دے سکݨ کارن واپردا ہَے۔

مرد دی کام بِرتی اَینی بھارُۄ ہۄ جاںدی ہَے کِہ اُہ رِشتِیاں دی اتے سمبّںدھّاں دی ماݨ مرِیادا وی اُلںگھّ جاںدا ہَے۔ ’کالا دُدھّ‘ کہاݨی وِچّ سہُرے دا آپݨی نُۄںہ نال اشلِیل ہرکتاں کرنِییاں اتے ’تِلکدا اڑھکدا ہتھّ‘ کہاݨی دے سُںدّر لال ولّۄں آپݨے مِرتک کُلِیگ دی جوان بیٹی نُۄں نَۄکری دِوائُݨ دے جھاںسے وِچّ اُس نال چھیڑ چھاڑ راہِیں پْرتکھّ ہُںدّی ہَے۔

جِتھّے پرِوار اتے سماج اِک اَۄرت تۄں بچّے بلکِہ مُںڈّے دی اُمِید رکھّدے ہن اتے سِرپھ بیئۄَلاد ہۄݨ تے ہی اُسنُۄں دۄشی نہِیں سمجھدے٬ سگۄں وِگِیانک سچّ تۄں اُلٹ٬ پُتّر ناں ہۄݨ دا کارن وی اَۄرت نُۄں سمجھکے اُسنُۄں تاہنے مِہݨے مارے جاںدے ہن٬ اُتھّے٬ کُجھ اِس سماجِک آس کارن اتے کُجھ آپݨی سرِیرک اتے مانسِک تْرِپتی لئی اُہ کھُد وی بچّے نُۄں جنم دے کے ہی سمپُّۄرن ہۄݨا لۄچدی ہَے۔ ’لاڑی‘ دی نائِکا اتے اُسدے پتی دے سرِیرک تَۄر تے ٹھِیک ہۄݨ دے باوجُۄد 20 سال تکّ بچّا ناں ہۄ سکݨ دا درد جھلّدی ہَے٬ پر اُسدے پتی دی مَۄت دے کُجھ دِناں بائد ہی آپݨی اُس بِرتی نُۄں مُڑ جگا لَیںدی ہَے اتے “... آپݨے وِیاہ دے وِچ نچّدی پھِراں” نال پُنر وِیاہ کروائُݨ دا سُپنا دیکھدی ہَے۔ اِسے تراں بھُبّل دی اگّ کہاݨی وِچّ دۄ بچِّیاں دی ماں ہۄݨ دے باوجُۄد پتی دی مَۄت دے 7 سال بائد اُہ لُکی ہۄئی تے دبّی ہۄئی بِرتی اںگّڑائی لَیںدی ہَے اتے مجھّ دے راہِیں آپݨی سِرجݨ کِرِیا دا کَیتھارسِس کرنا لۄچدی ہَے۔ ’لٹ لٹ بلھدی اگّ‘ کہاݨی دی نائِکا وی آپݨے پتی دے ودھیرے سماں ٹرالے تے باہر ہی رہِݨ کارن پَیدا ہۄئے کھلاء نُۄں ریل گڈّی دے سپھر دَۄران سردار مُںڈّے دی سرِیرک چھۄہ پْراپت کرکے پُۄرن دی کۄشِش کردی ہَے۔ پر ’چُنّی دا سفر‘ کہاݨی دی پھَۄجݨ, جگتار دی وِیر اکھوائُݨ دی دْرِڑھتا دیکھ کے آپݨی ڈۄلدی بِرتی تے کابُۄ پا لَیںدی ہَے۔

اَۄرت ولّ کامی نذراں نال ہُںدّے ہملے تے اُسدا رۄل کی ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ اِہ رِیتی ولّۄں سُںدّر لال نُۄں سُݨائے کَۄڑے بۄلاں راہِیں پْرگٹ ہُںدّا ہَے۔ لڑکی دی اِجّت دے سوال تے ’باہواں‘ کہاݨی دے جگّے ولّۄں آپݨے اُس بھرا نال کھڑھن دا فَیسلا پْرسںسّایۄگ ہَے٬ جِسنے اُسنُۄں گرِیب تے نِکمّا جاݨ کے الگّ کِیتا سی۔ اجّ دھن اتے پہُںچّ پکھّۄں چںگّا ہۄݨ دے باوجُۄد٬ سارے گِلے شِکوے بھُلّ کے کِشنگڑھِییاں دے وِرُدھّ ہۄݨا اِکّ اِنکلابی بِرتی دے آگاذ دی سُۄچک ہَے۔

‘ اگّے کہاݨی نہِیں سی‘ دا وِشا بھارت لئی نواں اتے اݨچھُۄہِیا ہَے۔ پچھّمی مُلکاں وِچّ اِہ ورتارا آم ہَے٬ پر بھارت وِچّ اِکّ لڑکے ولّۄں آپݨے آپ نُۄں لڑکی سمجھݨا اتے اِس تِیبر تاںگھ دے چلّدے کاپھی یتن کرکے آپݨے سرِیر نُۄں لڑکی دے سرِیر وِچّ رُۄپاںترݨ کروائُݨا٬ بہُت ہی گھٹّ ہَے۔ اجِہے وِشے نُۄں ٹھِیک نِبھا سکݨ لئی لیکھک ودھائی دا پاتر ہَے۔

اِہناں کہاݨِییاں وِچّ سماج دے ہۄر کُہجھ وی وکھّ وکھّ سمیں جاہر ہُںدّے ہن جِویں آرتھِک سںکّٹ٬ کرجے٬ کھُدکُشِییاں٬ رِشوت٬ سِپھارشاں٬ سرمائیدار ولّۄں مجدُۄر اتے کِسان دی لُٹّ٬ بِہاری مذدُۄراں دے آئُݨ نال دلِت ورگ دے پںجّابِییاں دے رُذگار تے وجّی سٹّ٬ سماج وِچّ اَۄرتاں اتے بذُرگاں دی دشا٬ بذار دِییاں ہالتاں٬ آدِ آدِ۔ بھاویں اِہ گَۄݨ رُۄپ وِچّ ہی ہن٬ پر کلم دے تِکھّے وار تۄں بچ نہِیں سکے اِہ سبھ۔

پُستک دا رُۄپک پکھّ وی کاپھی پْرسںسّایۄگ ہَے۔ بۄلی ٹھیٹھ ہَے اتے پاتراں دے سُبھاء دے انُسار ہَے۔ وِشے دے انُسار کِتے کِتے بھاشا دی کھُلّہ وی لئی گئی ہَے اتے کِتے کھالی تھاں تے بِںدِّییا پا کے گلّ اݨکہی وی چھڈّ دِتّی گئی ہَے۔ کہاݨی رس پُۄرا کائِم ہَے۔ کہاݨِییاں وِچّ رَۄچِکتا اتے روانی کِتے نہِیں ٹُٹّدی۔ بہُتِییاں کہاݨِییاں وِچّ پِچھّ ورتی تکنِیک (Back lash technique) دی ورتۄں کِیتی گئی ہَے۔ پاتراں دی مانسِک اوستھا نُۄں دسّݨ لئی لیکھک آپ پھذُۄل دا لَیکچر نہِیں دِںدّا٬ سگۄں اِہ پاتر دے بۄلاں اتے کرماں چۄں باہر آئُںدی ہَے۔ لۄڑ انُسار وِگِیانک جاݨکاری وی سِدھّے رُۄپ وِچّ ناں دے کے پاتر وارتالاپ وِچۄں ہی نِکلدی ہَے۔ (جِویں مجھّ دے سُۄݨ نال سمبّںدھِّت اتے لِںگّ پرِورتن سمیں دی جاݨکاری)۔ من دی اوستھا نُۄں ودھیرے چںگّی تراں سمجھائُݨ لئی کِتے کِتے کہاݨی وِچّ دْرِش ورݨن بڑا کھِچّدا ہَے جِویں لٹ لٹ بلھدی اگّ وِچّ من دی اگّ٬ چھٹِییاں دی اگّ دے نال تُردی ہَے۔ اںتِّکا کھالی وِچ سمۄسے دے دۄ ٹۄٹے دِیپ دے دۄ ہِسِّیاں وِچّ وںڈّݨا سمجھݨا٬ کالا دُدھّ وِچّ تربُۄج تۄڑنا٬ کہی نال سِر وڈھّݨ دی رِہرسل جاپدی ہَے۔ پیںڈُۄ پِچھۄکڑ دے سبھِیاچار رہُ رِیتاں٬ وہِم اتے وِشواش ہُۄبہُۄ آپݨے اسلی رںگّ وِچّ دِکھائی دِںدّے ہن۔

پیںڈُۄ مُہاورے کھُلہے رُۄپ وِچّ ورتے گئے ہن جِویں بھاف ناں نِکلݨ دیݨا٬ بھِجّی بِلّی٬ مَۄر سیکݨا٬ مُۄںہ چ گھُںگّݨِییاں پائُݨِییاں٬ کچِّییاں گۄلِییاں کھیڈݨا٬ نتھّ پوائُݨی٬ ڈَۄر بھَۄر جھاکݨا٬ ہلکِیا پھِرنا٬ کُتّے دی پُۄچھ سِدھّی ناں ہۄݨی٬ ٹٹُّۄ پار ہۄݨا٬ سِرۄں پاݨی لںگھّݨا آدِ آدِ۔ اِسے تراں کُجھ کھیتری اتے ٹھیٹھ شبد وی ہن جِہڑے اجۄکے پاٹھک نُۄں اِکّدم سمجھݨ وِچّ مُشکِل ہۄ سکدی ہَے۔ جِویں واںگ نُۄں ماںگ٬ کمبّائیِن نُۄں کرپَیݨ, تھَیںء٬ چکر چُۄںڈی٬ اُکھڑی رہِݨ, سُتا لڑی٬ کانس٬ چبۄل٬ بکَیݨ آدِ۔

اِہناں کہاݨِییاں راہِیں کہاݨِیکار نیں سماج دی دُکھدی ہۄئی رگ تے ہتھّ دھرِیا ہَے۔ جے اِس رۄگ دی گلّ ہی نہِیں کرنی٬ تاں اُسدا اِلاج کِویں ہۄئیگا؟ من دِییاں ڈُۄںگھِییاں پرتاں نُۄں پھۄلݨ تۄں پرہیذ کِئۄں؟ وَیسے وی اسِیں اجّ جذبے پْرگٹائُݨ دے یُگّ تۄں جذبے لُکۄݨ دے یُگّ وِچّ پْرویش کر چُکّے ہاں۔ مرد دی کام بِرتی کِئۄں کابُۄ نہِیں؟

اجۄکا مرد سرِیرک مردانگی کِئۄں گواچ رِہا ہَے؟ اَۄرت دی اںدّرلی چھُپی ویدنا نُۄں سمجھݨا٬ اُسدی پِیار بھُکھّ٬ کام بھُکھّ٬ ستِکار دی لۄڑ اتے سماج وِچّ اُسدے سنمان دی بات پائُںدِییاں اِہ کہاݨِییاں سماج دے ٹھیکیداراں نُۄں ہلُۄݨدِییاں ہن۔ کِئُںکِہ جے چُپّ کرکے اِس نُۄں اِسے تراں ہی چلّی جاݨ دِتّا٬ تاں بھوِکھّ وِچّ کۄئی وڈّا دھماکا وی ہۄ سکدا ہَے۔ رۄگ دی پہِچاݨ اُسنے کروا دِتّی ہَے۔ لَیب ٹَیسٹاں دِییاں وکھّ وکھّ تراں دِییاں رِپۄرٹاں ساہمݨے رکھّ دِتِّییاں ہن۔لیکھک نیں سمسِّیا دے ہلّ دسّݨ ولّ بہُتی رُچی نہِیں دِکھائی٬ یتھارتھ پیش کر دِتّا ہَے۔ تسوِیر ساہمݨے رکھّ دِتّی ہَے٬ اِس نال کِویں نجِٹھّݨا ہَے٬ شائِد اِہ کلم دے اگلے سفر لئی راکھواں رکھّ لِیا ہۄوے۔ وِیاکتِییاں ولۄں نِجّی رُۄپ وِچّ کُجھ ہلّ دِکھائے ہن٬ جِویں مُںڈّے ولۄں کامی پِئۄ نُۄں مارن دا پھَیسلا٬ لڑکی ولۄں مُۄںہ تے ٹھۄکواں جواب٬ نُۄںہ ولّۄں آڑھتِیئے نال بھجّݨا آدِ۔۔ پر اِہناں سمسِّیاواں دے ٹھِیک اتے ڈھُکویں ہلّ جاں دِکھائے ہی نہِیں٬ جے کِتے کۄشِش کِیتی گئی ہَے٬ اُہ سپھل نہِیں ہۄئی۔ جِویں پںچّائِت کۄل شِکائِت ہۄئی٬ پر پںچّائِت جُڑی ہی نہِیں۔ اِسے تراں گواچے مرد دی پُلِس رِپۄرٹ آدِ۔۔ اسِیں آس کردے ہاں کِہ آگامی لِکھتاں وِچّ اِس پکھّ ولّ وی دھِیان دِتّا جائیگا۔

کہاݨِییاں وِچۄں کُجھ جھلکِییاں دیکھݨِییاں دِلچسپی تۄں کھالی نہِیں --

* جے تِیوِیں نیں گھر وسائُݨا ای ہۄوے٬ تاں اِہۄ جِہا بںدّا نِکارن لئی اَۄرت کۄلے بھلا ہۄر کِہڑا ہتھِیار ہُںدَّے؟

(پنّا 19, اُدۄں مَینُۄں ہی سمجھ لَیݨا)

* اِکّ ہۄر اواج میرے اںدّرۄں اُٹھّدی ہَے٬ جِدّݨ میرا من چُلبُلا اُٹھِّیا٬ مَیں تاں بھجا دیواںگی آپݨے بھرا نُۄں کہاںگی چلّ بھراواں ڈںڈّی پھڑھ مَیں کِہڑا بُڈھّی ہۄ گئی ہاں٬ کِہ ساری اُمر سںتّاپ بھۄگاں بَیٹھکے ماسٹر جِیں دی یاد وِچّ۔

(پنّا 61, لاڑی)

* جدۄں وِہڑے آلے بںدِّیاں نُۄں باہواں لگّ جاںدِییاں نیں تاں ذُرئتاں آلے ٹبّر باہواں تۄں ہِیݨے کِئۄ ہۄ جاںدے نیں۔

(پنّا 90, باہواں)

* بسّ جدّا ہِںدّی بۄلݨ والِیاں نیں جٹّاں تۄں باپُۄ دا سِیرپُݨا کھۄہِئَے٬ اُدۄں تۄں اُہ ہِںدّی بۄلݨ والِیاں تۄں بھڑک جاںدَے۔

(پنّا 103, بِںدِّییا چمکیگی)

کہاݨِییاں دے سِرلیکھ آدھُنِک رِیت انُسار وِشے وِچۄں لئے گئے ہن جۄ کِہ کاپھی ڈھُکویں ہن۔ سمُچّے تَۄر تے پُستک پاٹھک نُۄں جھںجّۄڑدی ہَے اتے سۄچݨ لئی مجبُۄر کردی ہَے۔ مَیں روِںدّر رُپال دی اِس شاندار کِرت دا سواگت کردا ہاں اتے پاٹھکاں نُۄں پُستک نُۄں پڑھن دی سِپھارِش وی کردا ہاں۔