जून 01, 2025

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

जमरौद

फ़ोन दी घंटी वज्जी तां प्रोफ़ैसर बरांडे विच पए फ़ोन नूं सुणन लई अहुलिआ। हत्थ विच फहड़िआ होइआ चाह दा कप्प उहने छोटे मेज़ ‘ते रख्ख दित्ता।

“हैलो!” कहिण तों बाअद उह ‘जी, जी, जीअ!’ करदा अगले दी गल्ल सुणीं गिआ। सुणदिआं इकदम झटका लग्गा; उहदा जिसम थरथराइआ ते सदमे नाल जिवें साह सूतिआ गिआ होवे, “हछ्छाअ जी! चुअ च!! चुअ च!!!”

थोहड़ी दूर मंजे ‘ते बैठा गलास विचों चाह दीआं घुट्टां भरदा उहदा बज़ुरग बाप फ़ोन सुणदे प्रोफ़ैसर नूं बड़े गहु नाल वाच रिहा सी।

फ़ोन करन वाले दी आवाज़ बड़े धिआन नाल सुणदिआं प्रोफ़ैसर नें आपणे आप नूं संभालिआ। चिहरे दे सि਼कन सूत कीते। नज़रां गड्डी बैठे पिता कोलों आपणे बोलां विचली कंबणीं लुका के बड़े ही ठरहंमें नाल हुंगारा भरन दी कोसि਼श कीती।

ओधरों आवाज़ आ रही सी, “तूं छोटे भरावां वरगा एं साडा। उहनां दे एथे अप्पड़ण तक्क इह गल्ल तेरे कोल ई रहिणी चाहीदी ए। अमर सुंह नूं वी समझा दईं कि गल्ल दी धुख्ख किते बाहर नां कढ्ढे। आपणे टब्बर ‘च वी नहीं। बुरज तां उहनां दा ढहि गिआ पर हुण इह गड्ड किधरे विच्चकाहे नां खुभी रहि जाए!”

“कोई नां; फिकर नां करो भा जी! मैं हुणे जा के दस्स आउनां!”

भावें उसने आपणे आप नूं सहिज रख्खण दा बड़ा यतन कीता पर फिर वी उहदे समुच्चे वतीरे विचली असहिजता भांप के टोंहदीआं नज़रां नाल निहार रहे उसदे बाप नें पुछ्छ ही लिआ, “कीहदा फ़ोन सी सवेरे सवेरे?”

पिंड विच मसां दस-पंदरां घरां विच ही अजे टैलीफ़ोन लग्गे सन। किसे टब्बर दे बाहरले शहिर जां बाहरले मुलक विच रहिंदे किसे जीअ दा ‘सुख-सुनेहें’ दा फ़ोन इहनां घरां विचों किसे न किसे घर आउंदा रहिंदा। घर वाला अगलिआं नूं सद्द लिआउंदा जां उहनां तक्क सुनेहा अप्पड़दा कर दिंदा।

“कीहदा फ़ोन सी?” बज़ुरग नें काहली नाल नंगे सिर ‘ते परना लपेटदे प्रोफ़ैसर नूं वेख के फेर पुछ्छिआ।

“ ‘चहड़ किआं’ दे अमर सुंह दा, कनेडा तों।” सुचेत हो के मसां एना ही कहि सकिआ।

“उहदे मुंडे दा कि कामरेड जरनैल दा?”

“उहनां दे एथे अप्पड़ण तक्क इह गल्ल तेरे कोल ई रहिणी चाहीदी ए!” फ़ोन विचली आवाज़ दी चेतावनी नें घुरकिआ। उह हड़बड़ा गिआ। “उहदे मुंडे बारे” शबद उहदे संघ विच ही अटक गए। फिर आखण लग्गा सी, “कामरेड दा।”

पर बहुते निनविआं दे डरों चुप्प ही रिहा। झुंजला गिआ। की आखे, की दस्से! समझ नां आई।

“कामरेड दा ई होणा। तेरे ‘जी! जी!’ तों मैं हिसाब ला लिऐ। कामरेड दी वी मैनूं समझ नहीं आई। चंगा भला प्रोफ़ैसरी करदा सी एथे तेरे नाल। छड्ड के कनेडा जा वड़िआ। पहिलां इंगलैंड गिआ तां ओथे दो तिंन साल ला के ई मुड़ आइआ। उदों इंगलैंडों मुड़ के आखिआ करे, “पहिलां गोरिआं दी एथे गुलामी कीती, हुण ओथे जा के करनी बड़ी औखी ऐ। बड़ा ज़लील होणा पैंदै। एथे ई लड़ांगे; समाजवाद लिआवांगे।” लै आ गिआ उहदा तां समाजवाद! हुण ओथे बेरीआं तोड़दा होऊ जां किते पहिरेदारी करदा होणां । होर इहनां लई गोरे ओथे खंड परीह के बैठे नें।”

प्रोफ़ैसर जाणदा सी कि उहदा बाप किहड़े सटेशन तों बोल रिहै। कामरेड तां बहाना सी। सुणा तां उह उहनूं रिहा सी जिसने पिछले कुझ चिर तों नंबरां दे आधार ‘ते केस तिआर करके सहि-परिवार कनेडा जाण लई अपलाई कीता होइआ सी।

“बंदा मरदा होइआ अक्क चब्बे तां समझ आउंदी ऐ। बंदे दी लोड़ होवे जां मजबूरी; फिर उह बाहर जावे तां गल्ल समझ वी आउंदी ए। पर एथे तां रज्जे-पुजे वी कनेडा नूं भज्जे जांदे नें। नरोए चित्तड़ीं अक्क चोंदे फिरदे नें!”

उह बथेरी वार कहि चुक्का सी, “मैं निरहा आपणे लई नहीं, आपणे बच्चिआं दे भविख्ख वासते अपलाई कीतै। एस मुलक दा जिहड़ा हाल ए; कुझ नहीं बणनां अगलीआं पीहड़ीआं दा एथे।”

पर पिओ दीआं आपणीआं दलीलां सन।

“ते ओथे गईआं अगलीआं पीहड़ीआं नें तेरे टिल्ले ‘ते धार नहीं मारनी। वेख लईं! तेरे हत्थ नां पीहड़ीआं रहिणीआं नें, नां पिछ्छा। तेरे हत्थ रहि जू गा ठुणठुण गुपाल!”

उह दलीलबाज़ी दे रओं विच नहीं सी। चुप्प रहिणा ई मुनासब समझिआ।

सिर ‘ते परना बंनह के प्रोफ़ैसर नें चप्पलां लाहीआं; पैरीं जुत्ती अड़ाई ते सुनेहा देण लई बूहिओं बाहर निकल गिआ। चाह दा कप्प जिवें उसने फ़ोन सुणन तों पहिलां छोटे मेज़ ‘ते रख्खिआ सी, ओवें पिआ रिहा।

मां नें उहनूं जांदिआं वेखिआ।

“पुत्त! चाह तां पी जांदा। तत्ती कर देंदी आं!” पर फिर जि਼द नहीं कीती। पुत्तर दी काहली वेख के कुझ सोच के चुप्प कर गई।

‘की पता अगलिआं दा किंनां कु ज़रूरी फ़ोन एं!’

अमर सिंघ दा घर उहनां दे घर तों दस-पंदरां घर छड्ड के बाहरवार पिंड दी फि਼रनी ‘ते सी। प्रोफ़ैसर नें दूरों ही वेखिआ; हवेली दी चार कु फुट्ट उच्ची वलगण दे अंदरवार अमर सिंघ खुरलीआं ‘च हत्थ मार रिहा तहड़के लए सुपने दे अरथ तलाशदा ख़ुश हो रिहा सी।

कनेडा दा शहिर वैनकूवर। वीहवीं सदी दे दूजे दहाके दे पहिले अध्ध दा पिछलेरा समां। उस नूं वापस इंडीआ वल्ल मोड़न लई अठ्ठ-दस पुलिस वाले जफ्फिआं ते धक्किआं नाल ज़बरदसती समुंदरी जहाज़ ‘ते चहड़ा रहे हन। पुलसीआं नें उसदे कोट नूं पिछ्छों चुक्क के उहदा मूंह-सिर ढक्क दित्ता है। विरोध करन लई उह लत्तां अकड़ाउंदा है; पैर अड़ाउंदा है। एसे यतन विच रस्सा बंनहण वाली लोहे दी किल्ली नाल उसदी लत्त वज्जदी है। पतलूण पाट जांदी है। पीड़ दी कंबणी जिसम विच फ़ैलदी है। लहू दीआं घरालां वगण लग्गदीआं हन। उहनूं वापस मुड़नों रोक सकण तों असमरथ, समुंदरी कंढे ‘ते खलोते उसदे हिंदुसतानी भरावां दे ‘बंदे मातरम!’ अते ‘बोले सो निहाल!’ दे जैकारे उहनूं सुणाई दे रहे हन। जहाज़ दे इक्क कमरे विच उहनूं बंद कीता जा रिहा है। आवाज़ां सुण के उह जोश विच आउंदा है ते पुलसीए दी जफ़्फ़ी विचों आपणी बांह छुडा के इक झटके नाल सिर ‘ते दित्ता कोट उतार दिंदा है। ‘उहनूं जहाज़ ‘ते ‘चहड़ाउण’ दी मुहिंम नूं सफ़लता नाल सिरे चाहड़ण उपरंत’ वापस मुड़दे इमीग्रेशन अफ़सर वल्ल उह बळदीआं अख्खां नाल वेखदा है ते उस दा नां लै के, दोवें बाहवां उच्चीआं करके ललकारा मारदा है, “याद रखीं मिसटर रीड! मैं परतांगा कनेडा, किसे नां किसे दिन। आज़ाद मुलक दे आपणे जहाज़ ‘ते। रोटी लई लिलकड़ीआं लैण नहीं; तेरीआं अख्खां विच अख्खां पा के झाकण लई। तेरे बराबर दी धिर बण के।”

इह कोई सुपना नहीं सी। उसदे दादे नाल वापरी होई हकीकी कहाणी सी। कई वार आपणे बचपन विच आपणे दादे तों ते पिछ्छों आपणे पिओ अते होर वडेरिआं तों वार वार सुणी होई। सुपने विच सिरफ़ इह फ़रक पै गिआ सी कि दादे दी थां पुलिस वाले अज्ज उहनूं धूह के समुंदरी जहाज़ ‘ते चहड़ा रहे सन। ते उह ख़ुद इमीग्रेशन अफ़सर नूं ललकार रिहा सी। अजीब गल्ल सी; सुपने विच वापरी इस कहाणी दा उह पातर वी सी ते दरशक वी। उह भोगी वजों विचर वी रिहा सी ते सारे द्रिश नूं ख़ुद आपणीआं अख्खां नाल निहार वी रिहा सी। लत्त ‘ते वज्जी लोहे दी किल्ली वाला थां अजे वी दरद कर रिहा सी। उसने लत्त नूं टोह के वेखिआ। सभ कुझ ठीक ठाक सी। उह याद करके हस्सिआ। पातर तां उह ख़ुद सी पर उसदे धड़ उत्ते चिहरा उसदे दादे दा लग्गा होइआ सी। तेजस्सवी मत्था, बरीक पर सवै भरोसे नाल लिशकदीआं उहो अख्खां।

उह हैरान होइआ; इकदम सुपने दा द्रिश किवें बदल गिआ सी! जमरौद नूं फ़तहि करन तों बाअद उस जंग विच अग्गे हो के लड़न वाला उहनां दे आपणे पिंड दा शहीद बाबा बलकार सिंघ जमरौद दे किल्हे दी फ़सील ‘ते खलो के उंझ ही बाहवां उलार के दुशमण नूं वंगार रिहा सी, “आ उए! अहिमद शाह अबदाली! तूं वी आ नादरशाह! मैं आइआ हां तुहाडे नाल बराबर दी धिर बण के जूझण लई। तुहाडीआं अख्खां विच अख्खां पा के झाकण लई। आज़ाद देश दा आज़ाद बासि਼ंदा।” ते हैरानी एस गल्ल दी वी सी कि बलकार सिंघ दी शकल वी उसदे बाबे नाल मिलदी सी। सुपने विच बंदिआं ते बोलां दी तरतीब बदल गई सी।

उहदा कामा शीरा नलके तों डंगरां नूं पाणी विखा रिहा सी। सुरजीत कौर आपणे धिआन मझ्झ दी धार कढ्ढ रही सी। अमर सिंघ नें खुरली तों नज़र उच्ची करके बाहर वल्ल वेखिआ तां कंधों पार किसे दा पीले पटके वाला सिर नज़र आइआ।

उसने उतशाह नाल सोचिआ, ‘शाइद मंनही सांहसी होवे; जंझ दा सद्दा देण आइआ। मैं वी आखां; मैनूं सद्दा किउं नहीं आइआ? पर हुण सद्दा भेजण दी भला की तुक होई! ओधरों जंझ जाण लई तिआर ते ओधरों जंझ जाण दा सद्दा! इह तां छापिआं तों धूण वाली गल्ल ऐ।”

पर ‘मंनही सांहसी’ नहीं; इह तां प्रोफ़ैसर सी।

ख़ुश होइआ। अमरीक दा फ़ोन आइआ होणैं।

प्रोफ़ैसर नें उहनूं हवेली तों बाहर आउण दा इशारा कीता। उह उहदी घरवाली ते कामे दे साहमणे गल्ल नहीं सी खोल्हणा चाहुंदा। अमर सिंघ हवेली दा दरवाज़ा उलंघ के अग्गलवांढी बाहर आ निकलिआ।

“फ़ोन आइऐ?”

“आहो”

“की कहिंदै?”

“दस्सदां”

सुरजीत कौर नें मझ्झ चो के उठ्ठदिआं एधर झात मारी। दुध्ध लै के अंदर जांदी होई उह अजे वी मुड़ मुड़ के जगिआसू नज़रां नाल पिछ्छे वेख रही सी। जदों उह हवेली दे पिछले वसों वाले हिस्से दे दरवाज़े विचों अंदर लंघ गई तां प्रोफ़ैसर नें अमर सिंघ दे दोवां मोढिआं नूं दोवां हत्थां नाल घुट्ट लिआ, “समुंदर जेडा जिगरा कठ्ठा करके गल्ल सुणीं भा अमर सिअहां!”

इक इक शबद हज़ारां वड्डे पहाड़ी पत्थर बण के टुट्टण ते डिग्गण लग्गा। मन मसतक विच गूंजदी गड़गड़ाहट ते उड्डदे धूड़-धूंए नें सभ कुझ दिसणा-सुणना बंद कर दित्ता। धुंदूकार ही धुंदूकार। जिसम वी ढहिण लग्गा तां उसने कंध नूं हत्थ पा लिआ।

मोटे मोटे अत्थरू उहदीआं अख्खां विचों परल परल किरन लग्गे।

“प्रोफ़ैसर! करम हार दे गए साडे! नसीबां दे फ़तहि कीते सभ किल्हे ढहि गए!” वज्जदी धाह उस दंदां विच बुल्ल्ह टुक्क के घुट्ट लई।

“बअ्अस! भाऊ जी! उस डाढे रब्ब अग्गे कोई ज़ोर नहीं; भाणा मंनण बिनां हुण कोई चारा नहीं। पीड़ दा इह समुंदर तुहानूं इकल्लआं नूं ई चुप्प-चाप पीणा पैणैं।” प्रोफ़ैसर नें कामरेड जरनैल दी फ़ोन ‘ते दित्ती ‘चेतावनी’ दुहरा दित्ती।

अत्थरू गहिराईआं अख्खां नाल अमर सिंघ नें हवेली वल्ल झात मारी। शीरा अजे वी डंगरां नूं नलके तों पाणी डाह रिहा सी।

चोरी फहड़ी जाण दे डरों उस नें घर वल्ल पिठ्ठ कर लई ते काहली नाल अख्खां ‘ते तळीआं मल के वगदे अत्थरू पूंझ दित्ते।

बेहिसाबे दुख्ख विच वी मन नें आपणा ‘हिसाब-किताब’ कीता। उहने हाउके सांभे ते प्रोफ़ैसर दा तरला लिआ, “बीबा वीर! इह माड़ी ख़बर किसे नाल वी सांझी नहीं करनीं आपां। हमातड़ां दे करमां विच फ़तहि नहीं हार लिखी होई सी।” उसने मत्था घुट्ट लिआ।

“फि਼कर नां करो। इहो गल्ल तां सगों मैं तुहानूं आख रिहां। कामरेड जरनैल दी वी तां एहो ताकीद ए। उहने दस कु मिंटां तक्क तुहानूं साडे वल्ल फ़ोन सुणन लई सद्दिऐ। आ जो।”

उह प्रोफ़ैसर दे नाल ही उहनां दे घर नूं तुर पिआ।

“तिआरीआं नें फिर तिआरीआं? हो गिऐ जमरौद दा किल्हा ‘फ़तहि’? किद्दण लैणे नें वहाई जहाज दे हूटे? मौजां बण गीआं कि मौजां!” साहमणिओं ‘मोटड़ां’ दा जैला साईकल ते हत्थ हिलाउंदा कोलों दी लंघ गिआ, उसने जवाब उडीकण दी लोड़ नहीं समझी।

सारे पिंड वाले जाणदे सन कि अमर सिंघ हुरां दा टब्बर हुण छेती ही कनेडा जाण वाला सी। कई दिनां तों उहनां दीआं हो रहीआं जाण दीआं तिआरीआं दा पिंड वालिआं नूं इलम सी। अमरीक नें सारे टब्बर दे काग़ज़ भर दित्ते सन। केस पास हो के सभ दा मैडीकल वी हो गिआ सी। उुहनां दोवां जीआं दे अते पहड़ रहे छोटे मुंडे ते कुड़ी दे वीज़े वी लग्ग के आ गए सन। वड्डी कुड़ी विआही होई सी। उह तां नाल नहीं सी जा सकदी पर जाण दीआं तिआरीआं विच मां दा हत्थ वटाउण ते ख़रीदो-फ़रोख़त करन लई परसों दी पेके आई होई सी। बस्स; दस-पंदरां दिनां तक्क पक्की कणक नूं सांभण दी ही देर सी; उहनां नें धी-जवाई नूं घर ते ज़मीन दी सांभ-संभाल कर के तुर जाणा सी।

मिलण-गिलण वाला कोई जणा हाल-चाल पुछ्छदा तां अमर सिंघ आखदा, “मिहरां नें सच्चे पातशाह दीआं। बस्स सभ पासे हुण तां फ़तहि ई फ़तहि है। चहुं-चक्कीं झंडे झुल्लदे नें। हुण ते मुंडा आखदै: बई छेती तों छेती कनेडा पहुंचो। मैं कहिंदैं; ‘सहुरिआ! हुण तां एथे वी मौजां ई नें। हर मदान फ़तहि आ हुण तां। रहिण दे सानूं आपणीआं जहड़ां ते ज़मीन नाल जुड़िआ। पिछली उमरे साडे हड्ड रोलेंगा पराईआं धरतीआं ‘ते!’ कहिंदै; ‘तुसीं फि਼कर नां करो। एथे वी फ़तहि ई फ़तहि ऐ। चिट्टे कप्पड़े पा के हाणीआं नाल पारकां ‘च ताश कुट्टिआ करिओ। गोरीआं मेमां वेखिआ करिओ।’ लै दस्स! हुण आह उमर कोई मेमां वेखण दी ऐ! इह तां हासे ठठ्ठे दीआं गल्लां होईआं भला! असली गल्ल तां उहदे मन ‘च इह वे, पई साडे कर के छोटे निआणे लंघ जाणगे कनेडा। उहनां दी जिंद सौर जू। उंझ वी उह बड़ा तेह करदै आपणे भैण-भरावां दा। असीं कहिंदे आं; चंगा भरावा, जिवें तेरी मरजी! एथे वी किहड़ा हाल चंगा ए। सच्ची गल्ल तां इह वी आ; एथे वी काहदी जिंदगी आ। निरहे भुख्ख नूं ढेके! मुंडे जे दो अख्खर पहड़ जांदे नें तां बाबू बण के टूट कढ्ढी रख्खदे नें। कंम दा डक्का भंन के दूहरा नहीं करदे। नौकरी मिलदी कोई नहीं। ज़मीनां वेच के फिर बाहर नूं ई भज्जदे नें; जिहड़े पिछ्छे रहि जांदे नें उह नसि਼आं नें डोब लए। वड्डिआं दे निआणे वड्डे नशे करदे नें ते छोटिआं दे छोटे। कोई हज्ज नहीं रहि गिआ एथे वी जिऊण दा! हस्सदा सी, अख़े; सारी दुनीआं ‘हाइ कनेडा! हाइ कनेडा!’ करन डही ए ते तुसीं मूंह नहीं करदे एधर नूं! मैं किहा चंगा पुत्तरा! तूं कर लै मोरचा फ़तहि। साडा कोई नहीं। असीं औखे हो लां गे।”

जदों उह इह गल्लां कर रिहा हुंदा तां उहदे अंदरले गहिरे तल ‘ते बचपन तों सुणिआं ते सिरजिआ द्रिश वंगारदा होइआ कलवल करन लग्गदा। उहदा दादा इमीग्रेशन अफ़सर नूं ललकार रिहा हुंदा, “याद रखीं मिसटर रीड! मैं परतांगा कनेडा, किसे नां किसे दिन। आज़ाद मुलक दे आपणे जहाज़ ‘ते। रोटी लई लिलकड़ीआं लैण नहीं; तेरीआं अख्खां विच अख्खां पा के झाकण लई। तेरे बराबर दी धिर बण के।”

इसदे नाल ही बाल उमरे मन दे चितरपट्ट ‘ते छपीआं दो झाकीआं सदा सज्जरीआं हो जांदीआं।

पहिली झाकी सी फ़ौजी साधा सिंघ दी। उह जदों छुट्टी आइआ हुंदा तां सवेरे-शाम खूही उत्ते नहाउण आउंदा। कार दी शकल वरगी साबणदानी विच अंगरेज़ी साबण दी चाकी ते ख़ुशबो वाले तेल दी शीशी उहदे हत्थ विच हुंदीआं। मोढे उत्ते चिट्टा बुरदार तौलीआ। इह तिंने चीज़ां पिंड वालिआं लई दुरलभ्भ झाकी सन। पिंड दे निआणे-सिआणे बड़ी उतसुकता नाल उहनूं सवेरे-शाम खूही उत्ते नहाउंदिआं वेखदे। वातावरण विच खिल्लरी साबण दी ख़ुशबो लंमा साह लै के फ़ेफ़ड़िआं विच भरदे। कोई सिआणा बंदा हस्सदिआं आखदा, “फौजीआ! नहा नहा के ते ख़ुशबो वाला साबण मळ मळ के, वेखीं किधरे, आपणा पिंडा नां छिल्ल लैंदा होवीं। होइआ बंदा किते चहुं-पंजीं दिनीं नहा लवे।”

अमर नूं वी इह गल्ल ठीक लग्गदी सी। दसां वरहिआं दा हो चल्लिआ सी उह। उहदी मां मुताबक ‘बुध्ध-बल्हेट!” अजे वी उहदी मां फहड़ के ते बदो-बदी जूड़ के ऐतवार दे ऐतवार सिर नहाउंदी सी। उह तां ऐतवार वाले दिन वी नहाउणों बचण लई आला-टाला वट्टदा रहिंदा सी।

“हमारे ओथे फ़ौज विच पीस टैम ‘ते रोज नहाउण दा आडर है। कमलिओ! एस साबण से पिंडा नहीं छिल्लिआ जांदा, सगों मुलाइम हुंदा है। ‘नागिन’ फि਼लम विचली ‘मन डोले, मेरा तन डोले’ वाली वजंती माला बिला-नागा एसे साबण के साथ नहाती है।”

जदों फौजी साधा सिंघ चिट्टे फ़लीट, चिट्टी बुनैण, चिट्टी पैंट पा के ते सिर ‘ते चिट्टा रुमाल बंनह के फिकसो ला के बध्धी दाहड़ी ते कुंढीआं मुछ्छां नाल गळी विचों लंघदा तां अमर दा वी जी मचलण लग्गदा कि वड्डा हो के उह वी फौज विच भरती होवेगा।

उसने आपणे तों पंज कु साल वड्डे, ताए दे पुत्त, जरनैल नूं किहा, “आपां वी वड्डे हो के फौजी बणांगे।”

“नां भाऊ उए! आपां तां नहीं जांदे फौज ‘च, खाह-मख़ाह मरन वासते!” उहने भेत दी गल्ल दस्सी सी।

फौजी बणन दी गल्ल जदों उसने घर आ के कीती तां उहदी मां नें उस वल्ल वेख के घूरी वट्टी सी। बाबे नें किहा सी, “नहीं पुत्त आपां नहीं फौज विच जाणा। पहिलां ई बड़ी महिंगी पई ए फौज आपां नूं।”

चौंतरे विच बैठी उहदी ताई इह गल्ल सुण के चिट्टी चुंनी नाल अख्खां पूंझण लग्ग पई सी।

उसने जदों वख्खरिआं हो के मां दी घूरी, बाबे दे बोलां ते ताई दे अत्थरूआं नूं समझण दी कोसि਼श कीती तां उहदा अंदर कंब गिआ। उहदा ताइआ करम सिंघ फौज विच हवालदार सी जिहड़ा दूजी वड्डी संसार जंग विच बरहमां दे फरंट ‘ते जपानीआं नाल लड़दा होइआ मारिआ गिआ सी। जरनैल नूं तां इस गल्ल दा इलम सी। आपणे बाप दी मौत वेले उह दो-ढाई साल दी उमर दा सी। उसदी मां रात नूं बिसतरे ‘ते वख्खरिआं पै के उहनूं गळ नाल घुट्ट लैंदी। नाले रोंदी ते नाले उहदे बाप दीआं निक्कीआं निक्कीआं गल्लां करदी। गल्लां करदी करदी उह फिस्स पैंदी। उहदी हेक हाउका बणके हनेरे विच घुळ जांदी, “तेरा कुड़ता तां फुट्टीआं फुट्टीआं वे! तैनूं साहब नां देंदा छुट्टीआं वे! तेरा कुड़ता तां दाणा दाणा वे! ताहीओं लड़दां, सवेरे उठ्ठ जाणां वे!”

उमरां जेडा लंमा हाउका भर के आखदी, “तेरा पिओ ऐसा लड़ के गिआ साडे नाल, फेर वड्डे साहब नें कदी छुट्टी नां दित्ती!”

इहो कारन सी कि जरनैल नूं फौज विच जाणा चंगा नहीं सी लग्गा। उह तां साधा सिंघ फौजी नूं खूही ‘ते नहाउंदिआं इस करके वेखण जांदा सी किउंकि उहदे विचों आपणे पिओ दा झौळा पैंदा सी। बाबे नें इक दिन दस्सिआ वी सी, “जदों तेरा पिओ छुट्टी आउंदा सी तां इंझ ही खूही ‘ते साबण-तेल लै जा के नहाउंदा सी। उस नाल वी कदी लोकीं उड्ड उड्ड के बड़ी चाह नाल गल्लां करना लोचदे सन। बड़ी बल्ले बल्ले हुंदी सी उहदी।”

दूजी झाकी सी पिंड विच पहिली वार आई काले रंग दी लिशकदी कार दी। बच्चे धूड़ उडाउंदी कार दे पिछ्छे पिछ्छे दौड़ रहे सन। कार विचों इक मेमां वरगी गोरी-चिट्टी ज़नानी बाहर निकली। बड़े फ़ैशनदार कप्पड़िआं ते वाळां वाली। इहो जिही सोहणी ते फब्बदे कप्पड़िआं वाली ज़नानी उहनां पहिलां कदी नहीं सी वेखी। कहिंदे सन; इह कनेडा वाले बिशन सिंघ दी छोटी धी सी। पहिलीआं विच उहनां दे पिंड दे पंज बंदे मलाइआ-हांगकांग-चीन वल्ल गए सन। फेर ओथों कनेडा-अमरीका वल्ल चले गए। उहनां दे बाबे समेत तिंन जणे तां सभ कुझ छड्ड-छुडा के वापस परत आए सन। बाकी दो जणे उहनां मुलकां विच पक्के तौर ‘ते वस्स गए सन। उह ते उहनां दे धीआं-पुत्त ओधर दे हो के ई रहि गए सन। बड़े सालां बाअद हुण बिशन सिंघ दी धी आपणे वडेरिआं दा घर ते आपणे बाप दी जनम-भोइं वेखण आई सी। उस दिन उह चार-पंज घंटे ही पिंड विच ठहिरी सी। आपणे सके-सोदरिआं नूं मिली सी। उंझ वेखण ते मिलण लई तां सारा पिंड ही इकठ्ठा हो गिआ सी। शाम हुंदिआं ही, शहिरों नाल आए किसे रिशतेदार नाल उह कार विच बैठ के चली गई सी।

अगले दिनां विच वी उह दो-चार वार फेर पिंड आई सी। उहदे चाचे दे पुत्त तारे नें किहा सी कि उह उहनूं वी ‘बाहर’ सद्द लवे। सारे उहनूं ‘तारा नली-चोच’ सद्ददे सन। कुझ सालां बाअद तारे नली-चोच नूं उहदी ताए दी धी नें बाहर बुला लिआ सी ते कुझ ही सालां विच ‘तारा नली-चोच’ ‘सरदार करतार सिंघ’ बण गिआ सी। दस-बारां साल बाअद जदों उसने पिंड गेड़ा मारिआ सी तां उहदी सरदारी शान नें पिंड दे कई लोकां दे मनां विच बाहर जाण दी रीझ जगा दित्ती सी।

इहो बीज अमर दे मन विच वी किधरे डूंघे थां डिग्ग पिआ सी। कलपना विच ही इह बीज कदी कदी फुट्ट के आपणे बाबे वल्लों ‘मिसटर रीड’ नूं मारे ललकारे लई उठ्ठीआं बाहवां जिड्डा उच्चा रुख्ख बण जांदा।

“आपां तां मरीका-कनेडा जावांगे।” जरनैल वी आखदा।

ओधर उहनां दा बाबा शाइद इमीग्रेशन अफ़सर नूं आखी आपणी गल्ल विआहुण लई जीवन भर लगातार योधे वांग जुट्टिआ रिहा सी। आज़ादी तों पहिलां वी ते पिछ्छों वी।

करज़े अते गरीबी दा मारिआ, पहिलां रोज़ी रोटी लई हांगकांग गिआ। ओथों कोई जुगाड़ कर के कनेडा पहुंच गिआ। पर ओथे जा के टब्बर दी ग़रीबी भुल्ल के देश दी ग़रीबी ते गुलामी दी ज़लालत धोण दी अजिही लगन लग्गी कि उहदे करमां ते बचनां दा सेक हकूमत तक्क वी पहुंचणा ते लग्गणा शुरू हो गिआ। फ़लसरूप उहनूं जबरी डीपोरट कर दित्ता गिआ। पिंड पुज्जा तां उहदे दो होर साथी हरनाम सिंघ ते आतमा सिंघ वी अमरीका विच विढ्ढी ग़दर दी जंग लड़ण लई पिंड पहुंच गए सन ते ग़दर विच होई पहिली हार तों बाअद सरकार नें उहनां नूं उहदे समेत पिंड दी जूह विच नज़रबंद कीता होइआ सी। पर उह हार के वी हारे नहीं सन। नवीं लड़ाई दी तिआरी लई जिस दिन उह वल्ले पिंड लागे अंम्रितसर वाली नहिर दे रेल दे पुल उत्ते फौजीआं कोलों हथिआर खोहण लई गए सन तां उह वी उहनां दे नाल सी। पर गारद चौकंनी वेख के उस रात उहनां नूं मुड़ना पै गिआ सी। इक दिन छड्ड के जदों उहनां दा टोला वल्ले नूं चल्लिआ तां उहदी पतनी नूं पीड़ां शुरू हो गईआं। उहदे साथीआं नें ज़ोर दे के ते सहुंआं पा के उहनूं घरे रुकण लई किहा। उदों होइआ सी करम सिंघ पैदा, जरनैल दा बाप। पर एसे डाके दे केस विच फहड़े जाण करके उहदे गिराईं हरनाम सिंघ ते आतमा सिंघ आपणे तिंन होर साथीआं नाल फ़ांसी ला दित्ते गए।

पर सभ कुझ बंदे दे आपणे वस्स विच तां नहीं हुंदा। करम सिंघ घर दी आरथिक हालत दिन-ब-दिन निघरदी जांदी वेख के, पिओ तों बवाहरा हो के, ओसे अंगरेज़ दी फौज विच जा भरती होइआ सी, जिस नूं देशों बाहर कढ्ढण लई उहदे पिओ नें कमर कस्सी होई सी। उसने मन ही मन किहा सी, “बापू! तेरी लड़ाई तां पता नहीं कदों मुक्के; पर घर दी भुख्ख वी तां मुक्कणी चाहीदी ए।”

घर दी भुख्ख मुकाउंदा उह मुक्क गिआ सी।

देश आज़ाद हो गिआ सी पर बाबे वल्लों विढ्ढी लड़ाई तां अजे वी जारी सी। अजे उह मिसटर रीड साहमणे बाहवां खड़ीआं कर के ललकारा मारन जोगा नहीं सी होइआ। पर बाबा ख़ुश सी कि उहदा इक्क पोतरा, जरनैल, उस लड़ाई नूं अजे वी जि਼ंदा ते जारी रख्ख रिहा सी। जरनैल पहड़ वी गिआ सी ते अगांहवधू विचारां दे लड़ लग्ग के आपणे अंदाज़ विच बाबे दी विढ्ढी लड़ाई वी लड़ रिहा सी।

पर घर दी भुख्ख तां अजे वी नहीं सी मुक्की। आपणे पिओ करम सिंघ वांग ही बवाहरा हो के फौज विच भरती होण वांग जरनैल वी इक्क दिन चंगी रोज़ी-रोटी दी तलाश विच इंगलैंड नूं तुर गिआ सी।

अमर सिंघ भावें दसवीं तों पार नहीं सी लग्ग सकिआ पर घर ते खेती दे कंम-काज दा भार उसने सिर ‘ते चुक्क लिआ सी। पिओ ते दादा वी अजे जिऊंदे सन। इस करके इह भार उहनूं बहुता महिसूस नहीं सी हुंदा। नवीआं खादां ते नवें बीआं नाल कीती जाण वाली खेती दे हुलारे नें उहदा बाहरले मुलक जाण दा सुपना कुझ चिर लई थापड़ के सुआ दित्ता।

तिंन कु साल इंगलैंड विच ला के जरनैल वापस परत आइआ सी। वापस मुड़न दे कारन तां उह कई गिणदा सी पर उहदा बिआन कीता इक्क द्रिश अजे वी अमर सिंघ नूं नहीं सी भुल्ला।

इक्क दिन इक्क बुढ्ढे अंगरेज़ नें, जो कदी गुलाम हिंदुसतान विच पंजाब दी पुलिस दा अफ़सर रहि चुक्का सी, बड़ी हिकारत नाल जरनैल नूं किहा सी, “उदों तुसीं चीकदे सी; ‘अंगरेज़ो! तुसीं ज़ालम ओ, लुटेरे ओ, सानूं लुट्ट के खा गए ओ; आज़ाद करो सानूं।’ हुण असीं तां तुहानूं छड्ड आए आं पर तुसीं मां पिछ्छे दुध्ध चुंघण लई ‘रीं रीं’ करदे ‘नली-चोच’ बच्चे वांग साडे पिछ्छे पिछ्छे किओं भज्जे आउंदे ओ? की तुहाडी भारत मां दे थणां ‘चों, तुहानूं चुंघाउण लई दुध्ध मुक्क गिऐ जां इह दुध्ध कोई होर पी जांदै! कदी तुसीं सानूं आखदे हुंदे सी, पर हुण मैं तुहानूं आखदां कि किरपा कर के साडा मुलक छड्ड दिओ।”

इह गल्ल उहनूं लड़ गई सी। हर वेले उह बुढ्ढा अंगरेज़ उेसते हिकारत नाल चीकदा रहिंदा।

किसे होर दिन उह ते उहदा साथी रणधीर भलवान लंडन शहिर विच फुट्टपाथ ‘ते तुरे जा रहे सन कि इक्क बारां चौदां साल दा गोरा मुंडा साईकल ‘ते पिछ्छों आ के ऐन उहनां दे कोलों दी लंघदा होइआ रणधीर भलवान दी ढूई उत्ते लत्त मार के कहिण लग्गा, “बलड्डी, बासटरड पाकीज़!” ते उह साईकल भजा के लै गिआ। वड्डीआं कुशतीआं दा जेतू रिहा बली भलवान डौर-भौर होइआ कदी उस छोकरे वल्ल वेखे ते कदी जरनैल दे मूंह वल्ल। जरनैल नें पहिलां तां उस छोकरे नूं फहड़न लई दौड़न दी मुदरा विच दो कु कदम पुट्टे; पर अचनचेत उहनूं खि਼आल आइआ कि इह मुलक उहदा नहीं, बेग़ाना है; ओस मुंडे दा है; ओस बुढ्ढे अंगरेज़ दा है। उह तां एथे दूजे दरजे दा शहिरी है। उसने मन ही मन देश वापस परतण दा फ़ैसला कर लिआ। उसदे साथी ते सहियोगी कहिंदे सन कि इहो जिही ज़लालत तां उहनां सारिआ नूं उस वांग ही हर रोज़ सहिणी पैंदी सी, उस नाल कोई अलोकार गल्ल तां होई नहीं सी! जि਼ंदगी सवारन दे हत्थीं आए इस सुनहिरी मौके नूं उह किउं गवाउण लग्गा है!

पर उसने इह मौका भुआं नें उस बुढ्ढे अंगरेज़ दे मत्थे मारिआ सी, “नहीं; मैं इह ज़लालत होर नहीं सहि सकदा! आपणे मुलक विच घट्ट खा लवांगा, पर रहांगा तां सवैमाण नाल सिर उच्चा चुक्क के।” पर जदों इंगलैंड वापसी तों कोई दो दहाके बाअद जरनैल ‘आपणे’ भारत विचों ज़लील हो के कनेडा जा वस्सिआ सी तां अमर सिंघ दे विदेश जाण दे सुपने नूं वी अचवी होण लग्ग पई सी।

इहनां दिनां तक्क उहदा बाबा ते पिओ इस संसार तों कूच कर चुक्के सन। जरनैल ते अमर नें घर ते ज़मीन दी वंड-वंडाई कर लई सी। अंदरला घर जरनैल नें आपणे पेटे पा लिआ सी ते हवेली दा थां अमर सिंघ नूं मिल गिआ सी। ज़मीन वंडी जाण करके ते वाही दे वधदे ख़रचिआं नाल सावां नां तुल्ल सकण कारन खेती दीआं पहिलां वालीआं बरकतां गवाच गईआं सन। करज़े दीआं पंडां सिर ‘ते चहड़दीआं जा रहीआं सन। इस हालत विच उसने विदेश जाण दे सुपने तों धूड़ पूंझी। उहनूं मुड़ तों लिशका लिआ। इह तां उस अंदर सालां तों उस्सलवट्टे भंन रिहा सी।

कई साल पहिलां उह लंमां पै के साढे कु पंज साल दे अमरीक नूं लत्तां ‘ते बिठा के ‘हूटे-माईंआं’ दे रिहा सी।

“हूटे, माटे, सोने दी गड्ड घराटे,

माईओ, बुढीओ, भांडे-टींडे सांभ लौ,

अमरीक सुंह दी रेल गड्डी आई जेअ अअ।”

उह लत्तां उच्चीआ करके उहनूं सिर वल्ल लै आउंदा। साढे कु पंज साल दा अमरीक खिड़ खिड़ हस्सदा।

“भा जी रेल गड्डी की हुंदी आ?”

“तूं बस्स वेखी ऐ नां!”

“हाहो”

“किंनहीआं सारीआं बस्सां जोड़ दईए तां रेल गड्डी बण जांदी ऐ। वेखी तां सी तूं; जदों आपां तरनतारन मस्सिआ गए सां।”

“आपां रेल गड्डी ‘ते कदों चहड़ांगे?”

“जदों तूं पक्के कोठे पाउण लई जहाज़ ‘ते चहड़ के दूअअअअर गिओं कमाईआं करन तां आपां रेल गड्डी ‘ते चहड़ के तैनूं जहाज़े चहड़ाउण जावांगे।”

अमरीक बाहर गिआ तां उसदीआं आसां नूं बूर पैंदा लग्गा। पहिले दो साल अमरीक नें बड़े औखे कट्टे। कदी एस मुलक ‘चों जान बचा के ओस मुलक विच। कदी ओस मुलक विचों ओस मुलक विच। हर वेले फहड़े जाण जां मारे जाण दा ख़तरा। इक दो वार तां उसने ढेरी ही ढाह दित्ती। कहिंदा, ‘मैं वापस मुड़ आउणैं!’ इह सुण के अमर सिंघ दे औसाण मारे गए। उहदा तां बणिआं-बणाइआ सुपन-महल्ल ढहि-ढेरी हो चल्लिआ सी। कहिंदा, “वेखीं कमलिआ! किते लोहड़ा नां मारीं। फ़तहि कीता मोरचा छड्डण नूं फिरदैं! पिछ्छे की आ एथे भुख्ख-नंग तों सिवा। एथे किहड़े अंब लग्गे होए नें! हैथे तां फ़तहि ई फ़तहि ऐ। अड़िआ रहि हैथे, अड़िआ रहि। आपे महाराज किसे नां किसे दिन फ़तहि बख़शूगा।”

अमर सिंघ दी बुढ्ढी मां नें ज़रूर किहा सी उहनूं, “वे जदों मुंडे दा जीअ जू नहीं लग्गदा बाहर; आउण किउं नहीं देंदा तूं । उह चिठ्ठीआं ते फ़ोनां ‘च रोंदै कि मैनूं मुड़ आउण दिओ। सुरजीत कुर दस्सदी ए कि किसे मुलक ‘चों जंगल विच रात नूं बाडर पार करन लग्गे नूं गोली वज्ज चल्ली सी, मेरीआं तां सुण के आंदरां कठ्ठीआं हो गईआं। काहदा पिओ ऐं तूं। जरनैल नूं वी ‘कनेडा! कनेडा!’ लग्गी होई सी। चंगी-भली सरदारी नौकरी करदा सी पर कनेडा जा के ई ठंढ पई सू। उहो हाल तेरा ए। कनेडा ‘मरीका जाण लई तां हीर कमली होई पई आ। असीं वी तां एथे कट्टी ए सारी उमर। बाहर दी पूरी नालों घर दी अध्धी चंगी।”

“बीबी! एथे अध्धी वी कित्थे मिलदी ए! मसां चप्पे-खंनी नाल डंग सारना पैंदै। उह पिछलीआं गल्लां गईआं। हुण अध्धी नहीं पूरी ई खाणी एं। नाले उदों किहड़ा नहीं सी लोक बाहर जांदे। तारा नली-चोच कदों दा गिऐ। बापू दस्सदा सी, नंग हुंदे सन उह। हुण सरदारीआं वेख। मुरब्बिआं दे मालक। कारां कोठीआं वाले। पिछलिआं दी जून वी सवार ‘ती। उहदा भतीजा पिंड दा सरपंच! गिआ तां साडा बाबा वी रोटी कमाउण ई सी नां! इह वख्खरी गल्ल ए कि उह रोटी दी थां ‘अणख़ ते आज़ादी’ दा नाअहरा चुक्क लिआइआ। पर हुण नां तां एथे कोई आज़ादी ए ते नां ही अणख़ नाल जिऊणा बचिऐ। जे एदां ई जिऊणा एं तां निरही रोटी लई किउं नां जीवीए!”

“चंगा; तूं खा लईं पूरी। मुंडे नूं भावें डबह्हके नाल कुछ हो जे।”

बरूहां विच खलोती प्रोफ़ैसर दी मां नें दरवाज़ा खोल्हिआ। अमर सिंघ नूं फ़ोन सुणन आइआ वेख के पुछ्छण लग्गी, “वीर अमर सिअहां! काके दा सुख सुनेहा तां आ जांदा होऊ? जिऊंदा वस्सदा रहे! धीआं पुत्तां वल्लों सदा ठंढीआं वावां आउंदीआं रहिण! चलो; हुण तां सुख्ख नाल कोल ही चले जाणै तुसीं। बहुत चंगै। सारा परिवार इक्क थां मिल बैठोगे! वाहगुरू राखा!”

प्रोफ़ैसर नें बुल्ल्हां ‘ते उंगल रख्ख के मां नूं चुप्प रहिण दा इशारा कीता।

“किवें आउणे होए अमर सिहां! हला; काके दा फ़ोन आउणा होणैं!” कोल गए तां वरांडे ‘च बैठे प्रोफ़ैसर दे पिता नें रसमी तौर ‘ते पुछ्छिआ।

अमर सिंघ दा तां गळा सूतिआ पिआ सी। की जवाब देवे!

प्रोफ़ैसर उसदे बैठण लई कुरसी अग्गे करन लग्गा तां फ़ोन दी घंटी खड़क पई। हत्थ दे इशारे नाल आपणे पिछ्छे आउण लई आख के उह वरांडे विचले फ़ोन दी थां, फ़ोन सुणन लई, उहनूं अंदरले कमरे विच पए फ़ोन-सैट्ट कोल लै गिआ। उसदे मन विच सी कि उह घर दे दूजे जीआं तों वख्खरा हो के परदे नाल सारी गल्ल-बात कर-सुण लवे।

फ़ोन सुण के अते आपणे आप नुं चंगी तरहां सांभ के अमर सिंघ कमरे ‘चों बाहर निकलिआ तां प्रोफ़ैसर दे पिओ नें पुछ्छिआ, “ठीक ठाक तां है नां काका आपणा?”

उसने दोवें हत्थ हिक्क तक्क उच्चे करके ‘ठीक ठाक होण दा’ प्रभाव दित्ता। फिर असमान वल्ल हत्थ कीते, “उहदीआं ओहो जाणें!”

“कामरेड जरनैल नाल गल्ल नहीं होई? लै ऐथे मेरे मुंडे नूं वी कदी चैन नाल बहिण नहीं सी दिंदा। कदी यूनीअन दे कंम चल्ल जलंधर, कदी चल्ल चंडीगहड़। हुण इहनूं कहिंदै, तूं वी बाहर आ जा कनेडा। अख़े; इहनां मुलकां दीआं बड़ीआं मौजां। अख़े: एथे बड़ा कानूंन, बड़ा निआं, बड़ीआं सहूलतां नें, निरहा सुरग ई आ!”

“चुप्प वी करो तुसीं। वेला-कुवेला वेख लिआ करो।” प्रोफ़ैसर नें कुझ सख़ती नाल किहा। पर उहनूं ‘वेले-कुवेले’ दा की पता सी। बाहरला दरवाज़ा लंघदे अमर सिंघ दे कंनां विच अजे वी प्रोफ़ैसर दे पिओ दी आवाज़ गूंज रही सी।

“कनेडा जा के उहदा तां आ गिऐ इनकलाब! लै बई बंदा पुछ्छे तुहानूं दोवां नूं, हुण एथे पिछ्छे की बणू तुहाडे बिना तुहाडे इनकलाब दा! सिध्ध छुप बैठे परबतीं, कौण जगत को पार उतारा!”

घर नूं मुड़दिआं जरनैल दे बोल उहदे कंनां विच गड़गड़ाहट पा रहे सन। अमरीक दा टरक्क तिलक के डूंघी खड्ड विच जा डिग्गा सी ते पलां-छिणां विच सारी कहाणी मुक्क गई सी। जरनैल नें आपणे टब्बर नाल ते इक्क दो जिगरी मित्तरां नाल सलाह कीती सी; उहो सलाह हुण उसने अमर नूं हदाइत वजों सुणाई सी।

जे उह आपणे टब्बर नूं कनेडा लंघाउणा चाहुंदा है तां इस परबतों भारे दुख्ख नूं कसीस वट्ट के अंदरे-अंदर जीर जावे अते अमरीक दी मौत दी ख़बर दा किधरे धूं तक्क वी नां निकलण देवे। हो सके तां आपणे टब्बर कोलों वी गल्ल लुका के रख्खे। जे घर विच पता लग्ग गिआ तां रोण-कुरलाउण शुरू हो जाणा ते चीक-चिहाड़ा मच्च जाणा। गल्ल पिंड ते इलाके विच खिल्लर जाणी ऐं। अग्गे सौ सज्जण, सौ दुशमण! कोई अंबैसी नूं सि਼काइत कर सकदै कि जिहड़े मुंडे नें मापिआं नूं सांभण लई काग़ज़ भरे सन, जदों उहो ई नहीं रिहा तां उहदे मापे ते भैण-भरा कनेडा किवें जा सकदे नें! पक्के कानूंन दा तां उहनूं वी नहीं सी पता। पर जरनैल सिंघ ते उसदे नेड़ले सलाहकारां दी सांझी समझ इहो ही बणी सी कि इस गल्ल दा बाहर निकलणा ‘घाटेवंदा सौदा’ हो सकदै।

“घाटवंदा सौदा!” उस आपणे आप नूं जरनैल दे बोल आखे।

उहदे अंदर झख्खड़ ते हनेर झुल्ल रहे सन। शूकदे, चीकदे, फराटे मारदे। टाहण टुट्ट रहे सन, जहड़ां हिल्ल रहीआं सन। हहड़िआइआ पाणी सिरों उच्चा हो गिआ सी। उह उड्ड चल्लिआ सी, डुब्ब चल्लिआ सी। तरक, दलील, सबर, संतोख दीआं कंनीआं हत्थों छुट्टदीआं जांदीआं सन। इसतों पहिलां कि उह रुहड़ जांदा, डुब्ब जांदा उसने इक्क कंनी फिर वी घुट्ट के फहड़ लई।

उह पुत्त दी मौत ‘ते उच्ची धाहां मार के कनेडा नां जाण दा ख़तरा मुल्ल नहीं सी लैणा चाहुंदा।

“जे कनेडा जाणा सौदेबाज़ी ही है तां फिर पुत्त दी मौत दा सदमा चुप्प-चाप इकल्लिआं सहि के कनेडा पहुंचण दा सौदा वी करना ई पैणैं!’

जरनैल नें दस्सिआ सी कि उस नें ख़ुद उहनां दे सारे टब्बर दीआं टिकटां अज्ज ही ख़रीदण दा प्रबंध करन लई किसे एअरलाईन नाल गल्ल मुका लई है। उह शाम तक्क उहनूं फ़ोन ‘ते दस्स देवेगा कि टिकटां कित्थों चुक्कणीआं हन! उह सारा टब्बर, बस्स, इक्क अध्धे दिन विच ही जाण लई तिआर हो छड्डण। जि਼आदा दिनां दी वित्थ पाउणी ठीक नहीं। गल्ल बाहर निकल सकदी है। उंज वी अगले हफ़ते मुंडे दे अंतिम-संसकार दा दिन नियत सी। अंतिम-संसकार तों पहिलां उहनां दा ओथे पुज्जणा ज़रूरी सी।

तुरे जांदे नूं झटका वज्जा। बैंड वाजिआं दे वज्जण ते शहिनाई दे गूंजण दी आवाज़ आई। साहमणे गली विचों बैंड दे पिछ्छे-पिछ्छे रंग-ब-रंगे कप्पड़िआं विच सज्जे मरद-औरतां ते बच्चिआं दी भीड़ निकल रही सी। अग्गे सिहरे ते कलग़ी नाल सज्जिआ उहदे सकिआं ‘चों लग्गदे ताए दे पुत्त भरा दलीप सिंघ दा मुंडा परगट सी। उहदे अमरीक दा हम-उमर ते हम-जमाती।

पिछले डेढ कु साल तों दोवां टब्बरां दा सांझे खाळ दा झगड़ा अदालत विच चल्ल रिहा सी। जदों अमरीक नूं ‘बाहर’ भेजणा सी तां अमर सिंघ नें घर दी हिस्से आउंदी सत्त एकड़ ज़मीन विचों तिंन एकड़ दलीप सिंघ कोल गहिणे धर दित्ती सी। उहनां दे ख़ेत टेल ‘ते होण कर के नहिरी पाणी तां कई सालां तों ओथों तक्क पहुंचदा ही नहीं सी। दोवां परिवारां दे ख़ेतां दी वट्ट सांझी सी। खाळ विचों दी लंघदा सी। पैळी गहिणे होण करके कबज़ा उहनीं दिनीं सारे ख़ेत ‘ते दलीप सिंघ दा सी।

“खाळ ढाह नां दईए। ऐवें वाधू दी ज़मीन रोकी बैठा।” दलीप सिंघ नें पुछ्छिआ तां खाळ दी ‘लोड़’ नां समझदे होए अमर सिंघ नें वी हामी भर दित्ती। जदों ज़मीन छुडाई तां दलीप सिंघ खाळ ढाह के वाही ज़मीन ‘ते कबज़ा कर बैठा। अमर सिंघ दी दलील सी कि किल्ले दी बुरजी दी सेध नूं वेखिआं खाळ तां उसदी ज़मीन विच पैंदा सी। जां तां खाळ पहिलां वांग पिआ रहे पर जे ढाहुणा ही है तां उह उसदी ज़मीन दा हिस्सा है।

पटवारी नूं निशानदेही लई आखिआ तां उह अग्गों ‘हूं हां; अज्ज-भलक’ कर छड्डदा। दलीप सिंघ दी धौंस सी पिंड विच। अफ़सरां ते करमचारीआं नाल सांझां सन। दहिशत दे दौर विच ‘लैफटीनैंट जनरल’ बणे पुत्त दे ‘बल-बुत्ते’ उह पिंड दे गुरदवारे दा प्रधान बण के गुरदवारे दी वीह एकड़ ज़मीन ते चहड़ावे दा मालक बण बैठा सी। कमेटी विच खाऊ-यारां दी जुंडली नाल रळा लई होई सी। हुण मौके दी सिआसत नाल ताल-मेल रख्खण कर के वी उसदी पिंड ते इलाके विच ‘बल्ले! बल्ले!’ सी! मुंडा लोकां नूं लुट्ट के घर भरन तों बाअद कनेडा जा बैठा सी ते ओथों दे गुरदुआरे ‘ते कबज़े दी लड़ाई लड़ रिहा सी।

लोक आखदे, “तूं कहिंदैं; जथेदार सांझा खाळ खा गिऐ! भलिआ लोका! उह तां सांझा गुरू-घर, सांझी गोलक ते गुरदवारे दी ज़मीन वी खा गिऐ। तैनूं उह की देह-दवाल आ! तूं झोटिआं वाले घरों की लस्सी भालदैं!”

पर हार मंनणी उहदे सुभा दा हिस्सा नहीं सी। उह अदालते जा चहड़िआ सी।

“बिनां लड़िआं ई मोरचा छड्ड जाणा सूरमगती नहीं हुंदी। अदालतां दी ‘फ़तहि’ आपणे वस्स दी गल्ल तां भावें नहीं पर लड़ाई तां पूरी लड़ूं मैं!”

अदालत विच मुकद्दमा लड़न दे बावजूद दोवां धिरां दा बोल-चाल ते मिलवरतण बंद नहीं सी होइआ। तरीक भुगतण जांदिआं वी दोवें धिरां आपस विच बोलदे-चालदे। हासा-ठठ्ठा वी कर लैंदे। तारे दे ढाबे तों रोटी खांदिआं इक दूजे नूं सुल्हा वी मार लैंदे।

इक्क दिन शीरे नें अमरीक तों छोटे गुरमेल नूं डंगरां वाले अंदर लुक के समैक पींदिआं फहड़ लिआ। अमर सिंघ नें खड़काईआं तां बक पिआ, “परगट नें मैनूं दित्ती सी, कहिंदा सी, पी के वेखीं, सुरगां दे नज़ारे आ जाणगे।”

उसने दलीप सिंघ नूं उल्हामां दित्ता, “भाऊ! चार घर तां डैण वी छड्ड दिंदी ए। समैक ‘ते लाउण लई परगट नूं मेरा मुंडा ई लभ्भा सी।”

दलीप सिंघ नें उसदे मोढे ‘ते हत्थ रख्खदिआं दिलासा दित्ता, “छोटे वीर! मैं उहदे छित्तर मारूं सिर ‘च! तूं फि਼कर नां कर। पैसे दस्स किंने लए नें?” उसने समैक दा मुल्ल मोड़न लई जेब विच हत्थ पाइआ।

अमर सिंघ नें तां गुस्से नाल मूंह मोड़ लिआ पर घर जा के दलीप सिंघ नें परगट नूं हस्स के आखिआ, “कंजरा! तेरा इक गाहक तां बणदा बणदा तेरे हत्थों खिसक गिआ।”

भुल्ली तां अमर सिंघ नूं परगट तों वड्डे ‘लैफटीनैंट जनरल’ सरताज दी चहड़ोख़ती वी नहीं सी पर उह अंदरे-अंदर ही सारा ज़हिर पी गिआ सी। पर पिछले दिनीं परहे विच बैठिआं गल्ल कुझ जि਼आदा ही वध गई।

तख़तपोश ‘ते विहले वेले पंज-सत्त बंदे ताश कुट्ट रहे सन ते पंज-चार आपणे गप्प-गिआन विच मसत। दलीप सिंघ ते अमर सिंघ वी ओथे सन। किसे नें सहिवन ही पुछ्छ लिआ, “अमर सिहां! यार बाबे तुहाडे दा नां तां चहड़त सुंह सुणींदा सी पर ‘चहड़ सिहुं’ किउं आखदे सन?”

“उंज ई, ऐवें। जिवें बेसुरिआं दे भगत सुंह नूं ‘भग सुंह’ आख देंदे नें। एदां ई होणैं।” अमर सिंघ आपणा अनुमान दस्स ही रिहा सी कि दलीप सिंघ नें उसदे मूंहों गल्ल खोह लई।

“तूं मैनूं पुछ्छ! मेरा वी तां बाबा सी उह।”

उहदी गल्ल ठीक सी। अमर सिघ दा दादा चहड़त सिंघ उरफ़ मोहण सिंघ अते दलीप सिंघ दा दादा सोहण सिंघ सके भरा सन। दलीप सिंघ चहड़त सिंघ दे वड्डे भरा सोहण सिंघ दे पुत्त शरम सिंघ दी औलाद सी। अमर सिंघ दे पिओ धरम सिंघ ते दलीप सिंघ दे पिओ शरम सिंघ विच तां भरावां वरगा ही पीचवां रिशता रिहा सी। आख़र उह चाचे-ताए दे पुत्त भरा सन। शरम सिंघ अजे जिऊंदा सी ते उह तां अजे वी अमर सिंघ नूं आपणे पुत्तां दी थां समझदा सी। भरा तां अमर सिंघ ते दलीप सिंघ वी लग्गदे ही सन। अकसर उहनां दे दादे सके भरा सन ते पड़दादा तां इक्को सी पर इस ‘इक्क’ होण दी सांझ दलीप सिंघ ते अमर सिंघ तक्क पहुंचदिआं तिड़क गई सी।

“गल्ल उंझ है थोहड़ी कु हासे वाली पर मेरे सुणन विच तां इंझ ई आई ऐ।” गल्ल अग्गे तोरदिआं दलीप सिंघ नें गातरे पाई किरपान सूत कीती, दाहड़ी ‘ते हत्थ फेरिआ ते आसे-पासे सूह लैण वांग झात मारी। “इह गल्ल छोटे भा नें तुहानूं दस्सणी नहीं।” उसने इक वार फिर पुशटी करन लई आसे पासे वेख के दब्बवीं ज़बान विच किहा, “दफ़ेदारां दी पड़दादी नाल उहदा टांका फिट्ट सी। गरमीआं ‘च रात-बराते उहनां दे चुबारे ‘च वेला तका के पिछले कोठे ‘तों पौडिआं ‘च पैर अड़ा के उत्ते जा चहड़दा सी। घरवाला तां उहदा फौज ‘च हुंदा सी। इक वार उहदे घर वाले दे छुट्टी आए तों वी जा चहड़िआ। ओस माई नें…।” उह हस्सिआ, “यार! साडी तां माई ही लग्गदी होई नां! उहने बाबे नूं वरजिआ वी सी कि रात नूं नां आवे। पर उसतों रिहा नां गिआ। आपणी इज़्ज़त-पत दा खि਼आल करदिआं माई नें उप्पर आउंदिआं वेख के ‘चोर! चोर!’ आख के सिरे ‘ते अप्पड़े नूं उत्तों धक्का दे के थल्ले सुट्ट दित्ता। बाबा पिठ्ठ परने ‘धहड़ंम’ थल्ले डिग्गा तां लक्क ‘ते सट्ट लग्ग गई। कई महीने लंगा के तुरदा रिहा। दस्सण वाले दस्सदे नें; कहिंदा हुंदा सी, “उह ई सहुरी दगा दे गी‘। उतले सिरे तों धक्का दे दित्ता! नहीं; मैं तां कोठे ‘ते चहड़ ई गिआ सां!” बस्स; उदों तों लोकां उहदा नां ‘चहड़ सुंह’ धर दित्ता ते इह ‘चहड़ सुंह के’ वज्जण लग्ग पए। एसे कर के उहदा नां ‘चहड़ सुंह’ पिआ। उंझ उहदा नां चहड़त सुंह थोहड़ा सी। असली नां तां उहदा मोहण सुंह सी। मेरा दादा सोहण सुंह ते उह मोहण सुंह। सके भरा।”

हासा मख़ौल तां उहनां दा आपस विच चल्लदा रहिंदा सी पर अज्ज दी गल्ल कुझ होर सी। आपणे बाबे नूं अमर सिंघ बड़ी उच्ची थां ‘ते रख्खदा सी। बड़ी कदर सी उहदे मन विच ओस बज़ुरग दी। उहदे मन विच ही नहीं, पिंड ते इलाके विच वी बड़ी कदर सी उहदी। बाबे दी अजिही बेइज़ती उस तों बरदाशत नां होई।

“शरम कर कुझ जथेदारा! तेरा वी बापू लग्गदा सी उह। लख्ख-लाहनत तेरे इहो जिहे ‘सिंघ’ होण दे! बाबा वी आंहदैं ते उहदी दाहड़ी वी पुट्टदैं। ओस सूरमे बापू दीआं कहाणीआं तां इतिहास दा हिस्सा बण गईआं नें।”

उह ठीक सी। ग़दर पारटी बणन समें कनेडा तों उहदी वापसी ते एथे लड़ी आज़ादी दी लड़ाई दे कई वेरवे ते विसथार लोकां दे चेते विच अजे वी जिऊंदे सन।

“मैनूं अजे वी तेरी ‘आपणा खून’ होण दी शरम मारदी ऐ। नहीं तां, सच्च जाणीं मैं हुण तक्क तेरा खून पी गिआ हुंदा ते तेरे वाला कंम हुण तक्क तमाम कर के मोरचा फ़तहि कीता हुंदा!” अमर सिंघ नें आपणी गातरे पई किरपान नूं हत्थ पाइआ होइआ सी।

“कमले हो गए जे! इक्को टब्बर, इक्को लहू। शरम करो कुझ।” सभ तों वड्डी उमर दे बज़ुरग नत्था सिंघ नें दोवां नूं उच्ची आवाज़ विच झिड़किआ।

“कलजुग विच ठग्गां ते चोरां दी ई सदा फ़तहि नहीं हुंदी दलीप सिअहां! कदी कदी साधां दी फ़तहि वी हो जांदी ऐ। खाळ दी लड़ाई दा चिक्कड़ मेरे उज्जले बाबे ‘ते नां सुट्ट।”

उसने मोढे ‘ते परना सुट्टिआ ते तख़तपोश तों हेठां उत्तर आइआ।

उहदे तुर जाण तों बाअद बाबे नत्था सिंघ नें दलीप सिंघ नूं डांटिआ, “दलीप सिहां! गुरसिख्ख हो के तैनूं अजिहीआं गल्लां करनीआं सोंहदीआं नहीं। फेर ओस गुरमुख आदमी बारे!”

दलीप सिंघ नें वी जुत्ती पैरीं अड़ाई ते छित्था जिहा हो के तख़तपोश तों उत्तर के घर वल्ल तुर पिआ।

दोवां दे तुर जाण तों बाअद बाबा नत्था सिंघ दस्सण लग्गा, “इह तां ऐवें मुशटंडिआं शरीकां दीआं घड़ीआं कहाणीआं नें। उह तां बड़ा दनाअ ते सूरमा आदमी सी। नां तां उहदा पहिलां वाकिआ ई मोहण सुंह हुंदा सी। चहड़त सुंह वाली घाणी तां कुझ इंझ सी।”

बाबा नत्था सिंघ खूंडे नूं सवार के वख्खी नाल टिकाउंदा होइआ निठ्ठ के बहि गिआ।

“मोहण सुंह उदों हांगकांग सी जदों उहदी पछाण बेला सुंह दुआबीए नाल हो गई। बेला सिंघ नें आपणे कनेडा विच रहिंदे रिशतेदार ‘चहड़त सिंघ’ दे नां ‘ते उसदे काग़ज़ कनेडा लई भरा दित्ते। मतलब कनेडा दे अफ़सरां नूं इह दस्सणा सी कि उह पहिलां वी कनेडा जा चुक्का है ते हुण वी उहनूं कनेडा जाण दा हक्क ए। उदों इह हक्क किसे नवें बंदे नूं नहीं सी मिल सकदा। बेला सिंघ कनेडा विच सरकार दा झोली-चुक्क सी ते उस लई कंम करदा सी। बेला सिंघ उहनूं वी नाल लिजा के कनेडा विच सरकारी पख्ख दी धिर बणा के भुगताउणा चाहुंदा सी। पर मोहण सिंघ नूं तां एथे हांगकांग विच ई देश-भगती दी लगन लग्ग गई सी। कनेडा जा के वी देश-भगतां नाल रल गिआ। छेती ई उह तां लीडरां विच गिणिआं जाण लग्गा। दुखी हो के कनेडा सरकार नें उहनूं वापस भेजण दा फ़ैसला कर लिआ। सुपरीम कोरट वल्लों उहदी रिट्ट पास होण दा हुकम मिल जाण तों बाअद वी अफ़सरां नें उहनूं जबरदसती जहाज़ ‘ते चहड़ा के मुलक बदर कर दित्ता। ओथे कनेडा विच किउंकि उहदा नां ‘चहड़त सिंघ’ ई वज्जदा सी, इस लई उसने गुरदवारे विच अंम्रित छक के आपणा नां ‘मोहण सिंघ’ तों ‘चहड़त सिंघ’ ई रख्ख लिआ।”

“जे इह नां अंगरेज़ां नाल मेरी लड़ाई ते चहड़ाई विच मेरे नाल खलोतै, इक्क देश-भगत वजों मेरी पछाण बण गिऐ ते अंगरेज़ां लई भैअ दा निशान तां हुण मैनूं वी इस नां नाल खलोणा चाहीदै। सरकारी काग़ज़ां विच बाग़ी बण चुक्के एस नां दी कदर करनी चाहीदी ए।”

‘मोहण सिंघ’ तों ‘चहड़त सिंघ’ बण जाण दा तरक उहनां दे बाबे कोल इहो ही सी।

“उह तां आपणे नां नाल खलोण वाला ते शान नाल जिऊण वाला बंदा सी।” बाबे नत्था सिंघ नें तोड़ा झाड़िआ।

“चहड़त सुंह तों ‘चहड़ सुंह’ बणन वाला टोटका वी सुण लौ। मैं आप सारी होई बीती दा चशमदीद गवाह आं। पंजाबी सूबे दे मोरचे वेले उह अजे काइम-दाइम सी। पिछली उमर सी पर जोश अजे वी पूरा सूरा। जथे विच सभ तों अग्गे। मैं वी ओस जत्थे विच सां। जेल्ह विच इक दिन की होइआ, इख़लाकी कैदीआं विच सोलां सतारां सालां दा नाबालग़ मुंडा सी नाळ दी बैरक विच; उहने, सवेरे जदों बंदी खुल्ल्ही तां, जेल्ह विच बीजीआं मूलीआं विचों रोटी नाल खाण लई इक मूली पुट्ट लई। वारडर नें मूली खोह लई ते एना झंबिआ सोटीआं नाल कि मुंडे दा पिंडा नीलो-नील हो गिआ। मुंडा अग्गे वी साडे कोल आ के बहि जांदा हुंदा सी। फसाइआ वी पुलिस वालिआं नें नजाइज़ केस विच ई सी। साडी उहदे नाल पहिलां ई हमदरदी सी। अज्ज वी उह रोंदा रोंदा साडे कोल आइआ। नाले भुब्बां मारी जाए नाले पिंडे ते लत्तां ‘ते पईआं लासां विखाए। एने चिर नूं रोटी वरताउण वाले आ गए। सारे आपो आपणीआं बाटीआं ते मघ्घ लैण लई भज्जे ते रोटी लैण लई लाईन विच खलो गए। चहड़त सुंह नें मुंडे नूं ग़ल नाल लाइआ ते उहदे अत्थरू पूंझे। उहनूं पिआरिआ, पुचकारिआ ते हौसला दित्ता पर मुंडा बुसकणों नां हटे। एने चिर विच रोटी वरत गई। रोटी वरताउण वाले विंहदे पए सन कि बाबे नें अजे रोटी पवाउणी एं। इक जणे नें किहा, “बाबा! लिआ दाल पवा ला। ते छड्ड इहनूं मां दे ख़सम नूं, जावे आपणी बैरक ‘च। चल्ल उए हरम दिआ! नाले चोरीआं करनीआं, नाले रो रो विखाउणा।” बाबा उहनूं अग्गों पै निकलिआ। कहिंदा, “आपणी ज़बान नूं लगाम दे उए वड्डे चौधरीआ! जाह मैं नहीं रोटी खाणी। मेरी ओना चिर भुख्ख हड़ताल रहू जिंनां चिर वारडर आ के माफ़ी नहीं मंगदा।” गल्ल डिओहड़ी ‘च पुज्जी तां डिपटी आइआ भज्जा भज्जा। बाबे नूं कहिंदा, “रोटी खाणी ऐं कि कुट्ट के खवावां? उह दिन भुल्ल गए तैनूं?”

“ बाबा कहिंदा, “जे एडा ई सूरमा ऐं तां तूं हुण कुट्ट के ई रोटी खवा वेख।” तणा-तणी वधी वेख, रोटी खांदिआं दीआं साडीआं तां बुरकीआं हत्थां विच फहड़ीआं रहि गईआं। बाबा सारिआं वल्ल मूंह करके कहिंदा, “लओ जिनहां दिनां दी इह गल्ल चेते कराउंदै, मैं आप ई दस्स देनां। वंड तों पहिलां दी गल्ल ऐ, इह छोटा ठाणेदार हुंदा सी उदों। मैनूं ग्रिफ़तार करन आइआ तां मैं नाअहरे लाउंदा नाल तुर पिआ। अगले दिन कचहिरी पेश करना सी। कचहिरी वल्ल तुरदिआं मैनूं कहिंदा, “जे अज्ज नाअहरे लाए तां मैं बुरा हाल करूं तेरा।” मैं आखिआ, “की कर लेंगा वध्ध तों वध्ध? मैं तां लाऊं नाअहरे।” इह अग्गों कहिंदा, “ चल्ल वेख लै सवाद! जे तूं नाअहरे ला गिआ तां मेरी दाहड़ी मूत नाल मुंन छड्डीं।” मैं आखिआ, “भाई सिख्खा! दाहड़ी केस तां गुरू दी देण नें। इहनां नूं आपणे विच नां लिआ। उंज दाहड़ी रख्खणी जां मनाउणी तेरी मरज़ी; पर मैं लग्गा ई नाअहरे लाउण।” इह मैनूं कुट्टदा गिआ, मैं नाअहरे लाउंदा रिहा। हार के कचहिरी नेड़े आ गई वेख के आप ई डरदा हट गिआ कि जज्ज नां पुछ्छ-गिछ्छ करन लग्ग पए। संगते! तुसीं आप ई वेख लौ! इह कमीणा! अजे वी किहड़े मूंह नाल आपणे मूंह ‘ते दाहड़ी रख्खी फिरदै? ते लै; मैं हुण वी नाअहरे लाउण लग्गा ई, “पुलिस तशद्दद, मुरदाबाद!” बाबे चहड़त सुंह नें बांह उच्ची कीती तां संगत वी बाहवां खड़ीआं करके ‘मुरदाबाद’ कहिंदी उठ्ठ खलोती। ‘भुख्ख हड़ताल’ दा ऐलान हो गिआ। “मुरदाबाद! मुरदाबाद!” नाल जेल्ह दीआं कंधां गूंजण लग्गीआं। अजे कुझ दिन होए बठिंडा जेल्ह विच गोली चल्लण कर के सिंघ शहीद हो गए सन। सरकार दी बड़ी बदनामी हो रही सी। डिपटी डर गिआ कि एथे वी गल्ल वध गई तां लैणे दे देणे नां पै जाण। माफ़ी मंग के छुट्टिआ। बैरक विच लग्गदे रात दे दीवान बली सुंह कवीशर नें बाबे चहड़त सुंह बारे कविता जोड़ के सुणा दित्ती। मैं सुणाउंदां तुहानूं, जे विचों विचों चेते आ गई तां…”

नत्था सिंघ नें मत्था सिकोड़िआ ते रुक रुक के चेते विचों कुझ सतरां कढ्ढ लईआं:

“उदों ‘चहड़ सुंह! चहड़ सुंह!’ हो गी विच कनेडा दे,

बाबे झंडा जदों आज़ादी दा झुलाइआ।

गोरा डरदा आखे, इसतों डाढा ख़तरा ए,

धक्के नाल सी जहाज़ ‘ते चहड़ाइआ।

बाबा घर नहीं बैठा ला ‘ती जि਼ंदगी जूझदिआं,

आख़र गोरा घर नूं दुड़की-चाल भजाइआ।

हुण वी लड़दा योधा नाल ‘काले਼ अंगरेज़ां’ दे,

सारा जीवन उहने लोकां लेखे लाइआ।

डिपटी रेत दी ढेरी, ढहि गिआ भरे अखाड़े ‘च,

मत्था आण के जदों नाल पहाड़ दे लाइआ।

उहदा नां लै लै के होण सलामां बापू नूं,

‘चहड़ सुंह! चहड़ सुंह!’ हो गी, गीत कवी नें गाइआ।”

साह लै के नत्था सिंघ नें तोड़ा झाड़िआ, “बस्स उस दिन तों जेल्ह विच ‘चहड़ सुंह’ ‘चहड़ सुंह’ होण लग्गी ते उहदा नां ई पक्क गिआ ‘चहड़ सुंह’…”

दलीप सिंघ मुंडे दे सिर तों सोट कर रिहा सी। चिट्टे दुध्ध कप्पड़े। काली दसतार। गळ विच गातरे किरपान। अग्गे पैसे लुट्टदी मुंडहीर, पिछ्छे भाईचारे दे लोक। अमर सिंघ दा वी तां इहो भाईचारा सी। उहदे आपणे सक्के-सोदरे! सारे सांझी ख़ुशी विच शामल सन। फिरनी ‘ते परहे करके धूड़ उडाउंदीआं कारां दी भीड़। उस सारी भीड़ विच उह किधरे वी नहीं सी। उड्डदी धूड़ दा हिस्सा बण गिआ सी उह।

जंझ चहड़ण तों पहिलां मुंडे नूं फिरनीओं पार शहीदां दे गुरदवारे मत्था टिकाउण लिजाइआ जा रिहा सी।

अज्ज उहदा पुत्त उहदा साथ छड्ड गिआ सी तां होर वी सारे आपणिआं नें उसतों मूंह फेर लिआ सी! किंनां इकल्ला रहि गिआ सी उह! उह तां रात तक्क विआह वाले घरों सद्दा उडीकदा रिहा सी। पग्ग नूं माइआ लवा के, कप्पड़े प्रैस्स करवा के रख्खे होए सन। जुत्ती पालश करके लिशकाई होई सी। पिछले दिनीं दो-चार वार मंहनी सांहसी उहनां दे घर अग्गों लंघिआ तां भरम जिहा वी होइआ सी कि उह हुण वी विआह दा सद्दा देण लई उहनां दीआं बरूहां लंघिआ कि लंघिआ! सकिआं दे घरां विच आपसी मन-मुटाओ वी हुंदे रहे सन, लड़ाई-झगड़ा वी हुंदा रहिंदा सी। पर इह तां कोई गल्ल नां होई कि कोई आपणिआं नूं विआह-शादी ‘ते वी नां बुलावे! दिन-सुध ‘ते तां रुस्से होइआं विच वी मंन-मनौती हो जांदी सी!

जिंनां चिर जंझ गुरदवारे वल्ल जांदा मोड़ मुड़ नां गई, उह पिछ्छे जिहे गली दी कंध नाल लग्ग के खलोता रिहा। लग्गदा सी किते अमरीक दी मौत दी ख़बर उहदे मूंह तों पहड़ के दलीप सिंघ मुंडे दा विआह विचे छड्ड के अंबैसी नूं फ़ोन करन नां तुर जांदा जावे! इह वी हो सकदा सी कि उह कनेडा रहिंदे सरताज नूं फ़ोन करके सारी गल्ल दस्स देवे। अगला कंम तां सरताज नें आपे ‘सांभ लैणा’ सी! शरीक कदों किसे दी भली चाहुंदा ए! उंझ वी उहनां नूं तकलीफ़ सी कि सरताज तां पुलिस तों डरदा जदों दा गिआ सी, अजे तक्क पिंड फेरा नहीं सी पा सकिआ ते अमरीक तां पक्का होण बाअद कुझ महीने पहिलां गेड़ा वी मार गिआ सी। ते हुण ‘उहने सारे टब्बर नूं कनेडा वी बुला लिआ सी!’

उह गली दे मोड़ ‘ते ओथे ही खलोता पैर मळी जा रिहा सी। कदम अग्गे नहीं सी उठ्ठ रहे। पैरां नाल पहाड़ बझ्झा होइआ सी। की दस्सेगा घरदिआं नूं जा के!

सवेरे प्रोफ़ैसर नाल गल्लां करदिआं तां उहनूं सुरजीत कौर नें वेख लिआ सी। हुण उह गए नूं पुछ्छेगी कि फ़ोन ‘ते की सुण के आइआ है; तां की जवाब देवेगा उह उहनूं! जदों दा अमरीक विदेश गिआ सी, उह तां उसदे नां दा जि਼कर होण ‘ते ई फिस्स पैंदी सी। आने बहाने उहनूं याद करदी अख्खां भर लैंदी सी, “हाइ रब्बा! मेरा पुत्त परदेस विच किहड़े हालीं होऊगा!”

कई वार छोटी कुड़ी हरिंदर उसदे रोण दा मज़ाक उडाउंदी आखदी, “आलूआं वाले परौंठे पक्कण तां मंमी रो के आखू, ‘मेरा पुत्त एथे हुंदा सी तां किंने सवाद नाल खांदा हुंदा सी।’ चुंनी सुकाउंदे होईए तां चुंनी दे रंग वल्ल वेख के रोंदी होई आखू, “नीं तेरे वीर दे सिर ‘ते बझ्झी उनाभी पग्ग किवें फब्ब फब्ब पैंदी हुंदी आ।’ गुरमेल वल्ल वेख के आखू, “वे झांविआं जिहा! तूं तां लग्गदै घसिआ जिहा ई रहि जाणैं। मेरा अमरीक तां एडा गभ्भरू जवान निकलिऐ कि मैनूं तां उहदा मत्था चुंमण लई वी अड्डीआं चुक्कणीआं पैंदीआं नें।” ते फेर ओं ई हवा विच फलाईंग किस्स मार के मोटे मोटे गलेडू सुट्टण लग्ग जू। मंमी नूं रुआउणा होए तां वीर दा नां लै के आख दिओ, “मंमी, जे इस वेले एथे किते वीर हुंदा!’ तां ओसे वेले अख्खां ‘चों परनाले छुट्ट पैणगे। बंदा पुछ्छे, पई माता जी की तुहाडा लाल ई इकल्ला परदेस बैठा ए! होर किसे दे पुत्त भला काहनूं परदेस गए नें!”

“नी कुड़ीए! किउं मख़ौलां करदी एं। आंदरां नें मेरीआं। मेरे अंदर दा टोटा मैथों टुट्ट के सत्त समुंदरों पार बैठा। पुत्तां दे विछोड़े दा दुख्ख मावां तों वध्ध कौण जाण सकदै! उहदे ओथे सिर पीड़ हुंदी होवे, मेरीआं आंदरां नूं ऐथे पता लग्ग जांदै।” कलेजे ‘ते हत्थ रख्ख के उह चुंनी नाल अख्खां पूंझण लग्गदी।

अमर सिंघ पुत्त दे सदीवी विछोड़े दी इस महां-पीड़ नूं सुरजीत कौर तों किवें लुकावे! उह उहदा साहमणा कर सकण दी हालत विच नहीं सी। उह तां किसे दा वी साहमणा नहीं सी करन जोगा। उस कोलों तां आपणे आप दा साहमणा करना मुशकल सी। लग्गदा सी; हुणे कोई उसदे साहमणे होइआ तां उह उहदे गळ लग्ग के भुब्बां मारन लग्ग जावेगा!

अमरीक नें बड़ा आखिआ सी कि घर विच आपणा फ़ोन लवा लओ। पर बाहर जाण दा केस अपलाई हो जाण ‘ते अमर सिंघ नें सोचिआ सी कि ऐवें काहनूं वाधू दा ख़रचा करना होइआ! उह घौळ कर गिआ सी। पर हुण घर दी गल्ल घर ‘च नहीं सी रहि गई। प्रोफ़ैसर तक्क पहुंच गई सी। उसतों किते अग्गे वी गल्ल हो सकदी सी। खुड़क तां प्रोफ़ैसर दा पिओ वी रख्ख रिहा सी। डर सी कि किते गल्ल खिल्लर नां जाए!

उस नें एधर ओधर वेखिआ। उड्डदी जिही तसल्ली होई, ‘शुकर ए कि निक्के जिहे पिंड ‘चों बहुते बंदे विआह ‘च रुझ्झे होए नें। इस वेले उहदे वल्ल वेखण वाला ते उहदे चिहरे तों दरद नूं पहड़न वाला कोई नेड़े तेड़े नहीं। नहीं तां ख़बरे हुणे ई ‘भेत’ खुल्ल्ह जांदा!’

घर नूं जाण दी थां उह सिध्धा डांडे-मींडे आपणे खेतां नूं तुर पिआ। पिंडों पंदरां वीह किल्ले ही दूर सी उसदी ज़मीन। उह मोटर वाले कोठे कोल जा के बंबी दे चुबच्चे दी बंनीं ‘ते बहि गिआ। अंब दे बूटे दी विरल विचों धुप्प छण के उहदे चिहरे ‘ते पै रही सी।

उहदा तां सूरज डुब्ब गिआ सी! चार-चुफ़ेरे जग्ग ‘च हनेर पै गिआ!

“किथों लभ्भां उए तैनूं मेरिआ हीरिआ पुत्ता!” उस धाह मारी ते सिसक सिसक के रोण लग्गा। अत्थरू घरालां बण के चिहरे तों वहि के दाहड़ी विच डुल्ल्हण लग्गे। पता नहीं किंनां चिर बैठा उह रोंदा रिहा। रोणा रुकिआ तां दिल करे छाती विचकारों चीरा दे के दोवां पासिआं तों मास खिच्च के आपणा अंदर पाड़ के बाहर कढ्ढ सुट्टे। सिर विच वदानां दीआं सट्टां वज्ज रहीआं सन। हाइ! किसे आपणे दा मोढे होवे ते उहदे ‘ते सिर रख्ख के रोवे उह! कोई तां आपणा कोल होवे जिहड़ा गळ नाल ला के उहदी पीड़ चूस लवे!

उह साहमणे अंब दे बूटे वल्ल वेखण लग्गा। बूटे नूं बूर तां पिछले साल वी पिआ सी पर अंब कोई नहीं सी लग्गा। बूर सुक्क के झड़ गिआ सी। पर इस वार तां निक्कीआं-निक्कीआं हरीआं अंबीआं वी महिकदे बूर विचों लिशक उेठ्ठीआं सन।

उस दीआं अख्खां अग्गे प्राइमरी सकूल विच पहड़दा छोटा जिहा अमरीक फिरन लग्गा।

उहनां नूं उस दिन बिजली दी मोटर दा कुनैकशन मिलिआ सी। अमरीक पिंडों रूड़ीआं तों उग्गिआ अंब दा कूला जिहा बूटा खग्ग के नाल लिआइआ सी। कहिंदा सी, “आपां आपणी मोटर ‘ते लावांगे।”

बिजली महिकमे दे बंदे तारां जोड़न लई खंभे ‘ते चहड़े। अमरीक रंबा लै के खग्ग के लिआंदे अंब दे कूले भूरी-लाल भाह मारदे बूटे नूं टोआ पुट्ट के ज़मीन विच गड्डण लग्गा।

बिजली दे खंभे तों मोटर नाल तारां जोड़न तों बाअद अरदास कीती गई। लड्डू वंड के मोटर दा सुच्च नप्पिआ तां पाणी दी चांदी रंगी धार उछ्छल के चुबच्चे विच डिग्गी। अमरीक नें झट्ट नाल डोलू विच पाणी भरिआ ते ज़मीन विच गड्डे अंब दे बूटे नूं पाणी दे के ललकारिआ, “लै ओ भा जी! आपां आपणे अंब दी छावें बिहा करांगे। इहदे मिठ्ठे-मिठ्ठे अंब चूपिआ करांगे।”

पता नहीं की वलेल उठ्ठिआ उहदे मन विच! उठ्ठिआ ते जा के अंब दे तणे नूं गलवक्कड़ी विच घुट्ट लिआ। उच्ची सारी धाह मारी ते विलक विलक के रोण लग्गा, “आ, लग्ग जा मेरे गल नाल मेरिआ छिंदिआ पुत्ता! कित्थे लै गिआं उए आपणीआं ठंढीआं छावां! छड्ड गिआ सानूं धुप्पां विच सड़न लई। अजे ते तैनूं बूर पिआ ई सी मेरिआ हीरिआ हरना! ”

तणे नूं कदी जफ्फी विच घुट्ट लवे, कदी छड्ड लवे। विरहड़े करी जावे। हट हट के अमरीक नूं जफ्फी विच घुट्टे!

तणे नूं जफ़्फ़ी विच घुट्टी आपणीआं बाहवां ‘ते सिर सुट्टी उह किंनां चिर विलकदा रिहा। फिर हौली हौली उहदा ढिलकदा जिसम खिसक-खिसक के अंब दे मुढ्ढ कोल ढहि पिआ। कोई सुरत नहीं सी आपणे आप दी। आसे पासे खलोतीआं पक्कीआं कणकां बुक्कल विच लुकोई बैठीआं सन।

अंब दे मुढ्ढ विच पिआं उसदी वख्खी विच कुझ लगातार चुभ रिहा सी। सुरत परतण ‘ते पीड़ वधी तां उसने पए-पए उस थां नूं टोह के वेखिआ। उहदी गातरे पाई किरपान दे मिआन दी नुक्कर उहदी वख्खी विच खुभी पई सी।

अचनचेत कुझ भुल्ला होइआ चेता आइआ।

“सच्चे पातशाह! जे अंम्रित दी दात दित्ती सी तां आपणे वांग पुत्त दी मौत दा दुख्ख सहिण दी ताकत वी बख़शणी सी।”

फिर खि਼आल आइआ; अंम्रित किहड़ा उसने रूह दी किसे पिआस विचों आपणी मरज़ी नाल छकिआ सी, अंम्रित छकणा तां उहदी मजबूरी बणा दित्ता गिआ सी।

ते फिर उहदे जि਼हन विच ‘दगड़! दगड़!’ होई। उह डंगरां अग्गे सुत्ता होइआ सी जदों सत्त-अठ्ठ जणे उहनां दी हवेली दी कंध टप्प के उहदे सिरहाणे आण खलोते ते हथिआरां दीआं हुझ्झां मार के मंजे तों उठा लिआ।

“तूं सुणिऐं शराब कढ्ढ के वेचदैं? तैनूं पता नहीं सिंघां नें शराब कढ्ढणी-पीणी बंद करन दे हुकम दित्ते होए नें। कढ्ढ के लिआ खां सारे जीआं नूं बाहर। तैनूं दईए दाखूदाणा!”

पलां विच सारा टब्बर लाईन विच खलोता जान-बख़शी लई लिलकड़ीआं कढ्ढ रिहा सी।

“जथेदारो! गरीबी ऐ घरे। इहदे ‘ते फ़तहि नहीं पैंदी, इस करके गरज सारन लई कदी कदी कढ्ढ के वेच लैनां। मुक्करदा नहीं मैं। इस वार बख़श दिओ। अग्गे तों सारी उमर मूंह नहीं करदा एधर!”

“गरीबी आ तां एहनूं तोर साडे नाल। आपणा राज आइआ तां सभ धोणे धोते जाणगे!” उहनां विचों इक्क नें जवान-जहान अमरीक दी वख्खी विच सटेन दी नाली दी हुझ्झ मारी।

“रौला नां पाइओ; नहीं तां इह बच के नहीं आउण लग्गे।” उहनां पिओ पुत्तां नूं अग्गे ला के उहनां नें अंदरले घरों जरनैल नूं उठा लिआ, “कामरेड! तूं साडे खि਼लाफ़ परचार करदैं। दस्स जान लोड़ींदी ऐ कि नहीं?”

जान भला किसनूं नहीं लोड़ींदी हुंदी!

कुझ चिर दीआं धमकीआं तों बाअद उहनां दे आगू नें आख़रकार फ़ैसला सुणा दित्ता।

“जान चाहीदी ए तां तूं साडे खि਼लाफ़ परचार करना छड्ड दे ते तूं शराब कढ्ढणी। तुहाडे दोवां भरावां लई इह पहिली ते आख़री वारनिंग ऐ। इह रिआइत वी इस करके ऐ कि तुसीं जथेदार दलीप सिंघ दे भरा ते लैफ़टीनैंट जनरल सरताज सिंघ दे चाचे लग्गदे जे। दो दिन दे विच-विच अंबरसर आ के परिकरमा दे पंजताली नंबर कमरे ‘च सानूं मिलो ते सारा टब्बर अंम्रित छक के गुरू वाले बण जाओ। नहीं तां तीजे दिन नूं अगले जहान दी तिआरी रख्खिओ।”

उह सवेरे ही दलीप सिंघ वल्ल भज्जे गए सन ते छेती तों छेती सरताज नूं लभ्भ के सुनेहा पहुंचाउण लई आखिआ सी। उहनां दे टब्बरां दा ‘काहली विच’ किधरे कोई नुकसान नां हो जावे!

दलीप सिंघ नें तसल्ली दित्ती, “ओ कुझ नहीं हुंदा। तुसीं चाह दा घुट्ट पीओ ‘राम नाल। मैं आप जाऊं तुहाडे नाल अंबरसर। किते कोई पैसा-धेला तां नहीं नां मंगिआ?”

अमर सिंघ नूं खि਼आल आइआ; उह तां सौखा ही छुट्ट गिआ सी! जे सच्चमुच उसतों पैसे मंग लैंदे तां उसने कित्थों दे लैणे सन! उस कोलों तां लोड़ वेले जेब ‘चों सौ रुपै कढ्ढणे मुशकल सन ते उह तां लख्खां तों उरहां गल्ल नहीं सन करदे।

“नहीं; पैसा कोई नहीं मंगिआ। उहनां नूं पता ई होणै कि एस नंग जट्ट कोल की ए देण-दिवाण जोगा।”

“चल्ल शुकर आ फेर वी! प्रोफ़ैसर साहिब! मैनूं तां ऐं लग्गदै, उह असल विच तैनूं दबकाउण आए सन। तूं हाल दी घड़ी आपणी कामरेडी नूं अंम्रित दा ओहला कर ला। पिछ्छों जो होऊ, वेखी जाऊ।”

दलीप सिंघ उहनां नूं लै के अंम्रितसर गिआ ते शाम तक्क सभ नूं मिल-मिलवा के, अंम्रित छकण दा दिन मिथ के सुरख़रू करवा लिआइआ। जिस दिन अकाल तख़त ‘ते उहनां नूं जबरी अंम्रित छकाइआ गिआ उस दिन अमर सिंघ नें वेखिआ सरताज ‘निशान साहिबां’ कोल उहनां घर चहड़ के आए आगू मुंडे नाल हस्स हस्स गल्लां कर रिहा सी। अमर सिंघ दे मूंहों आप मुहारे निकल गिआ, “साला! ख़रैती भैंगा!” सरताज दीआं अख्खां किसे होर पासे वेखदीआं ते डेले किसे होर पासे हुंदे।

उस दिन सरताज उहनां नूं मिले बिनां अख्ख चुरा के खिसक गिआ सी।

“कंजर दे मन ‘च चोर आ; तां ई नहीं मिलिआ सानूं।” अमर सिंघ नें तुरे जांदे सरताज वल्ल इशारा कर के जरनैल नूं हौली जिही किहा।

अमर सिंघ नें जबरी अंम्रित छकाए जाण दा मन ‘ते एना बहुता भार नहीं सी पाइआ जिंनां भार सरताज दे हासे नें उहदी आतमा ‘ते पा दित्ता सी। पर जरनैल तां नमोशी नाल असलों गरकदा जा रिहा सी। गातरे पई किरपान वेखी तां उहदा जी कीता उहनूं आपणे ढिड्ड विच खोभ लवे।

“इह सभ साडे शरीक भरा दलीप सुंह दी करतूत आ। इहने टेढी नज़र वाले ख़ालिसतानी पुत्त ‘ख़रैती भैंगे’ नूं साडी ज़मीर मारन लई हथिआर बणा के वरतिआ ए।”

उह दंद करीचदा, “इह तां नवें औरंगज़ेब हो गए। जबरी धरम परिवरतन! मैं तां आपणीआं नज़रां ‘च आप ई मर गिआं अमर सिहां! निकल जाईए एस मुलक ‘चों। कोई हज्ज नहीं जिऊण दा एथे!”

आपणा ‘धरम’ छड्डणा उहनूं गवारा नहीं सी। उहनूं लग्गा, इह मेरा मुलक, जिस विच ख़ुददारी नाल जिऊण दी भावना ही उहनूं इंगलैंड तों वापस मोड़ लिआई सी; हुण उहदा नहीं सी रहि गिआ। इह तां बेग़ाना हो गिआ सी। उह तां एथे वी दूजे दरजे दा शहिरी बण गिआ सी। जे दूजे दरजे दा शहिरी बण के ही जिउणा एं तां फेर उह भावें किसे वी मुलक विच किउं नां जा रवहे!

उह वार वार सोचदा; इसतरहां ज़लील होण नालों तां उह मर जावे जां एथों भज्ज जावे।

‘भज्ज जाण’ लई उसने कुझ ही दिनां विच लोड़ींदे दसतावेज़ बणवाए ते कनेडीअन अंबैसी विच वीज़ा लवाउण लई जा पुज्जा। पहिलां कुझ साल इंगलैंड ला के वापस मुड़ आइआ होण करके ते एथे वी ज़मीन-जाइदाद ते नौकरी करदा होण कर के उहदा वीज़ा लग्ग गिआ। गातरे वाली किरपान टरंक विच सुट्ट के उह दो हफ़तिआं दे विच विच कनेडा जा पुज्जा।

अमर सिंघ नें ‘मुंडिआं’ वल्लों पैसे नां मंगे जाण दा आपणे ‘नंग जट्ट’ होण दा जिहड़ा तरक सिरजिआ सी, उस पळ तां इह उहनूं बड़ा ढुकवां लग्गा सी पर उस दिन?

उह किवें रिझ्झिआ ते उब्बलिआ सी उस दिन!

गुरदुआरे दे तख़तपोश ‘ते इक दिन उस नें खि਼आल-उडारी भरी सी, “आपणे अमरीक सुंह नूं कनेडा ‘चों रिशता आउंदै। कुड़ी बड़ी जवान ते पहड़ी लिखी ऐ। औधर मालवे ‘चों बड़ा सरदारी टब्बर ऐ। ऐधर वी सौ किल्ले ज़मीन एं जट्ट दी, मुंडा पहड़ लिख के कनेडा चला गिआ। टब्बर वी नाल ई। पर अमरीक सुंह आपणा लत्त ई नहीं लाउंदा। कहिंदै, मैं तां अजे होर पहड़नै। मैं आखिआ, कर ला मोरचा फ़तहि। मंनदा ई नहीं। पहड़ के पता नहीं किड्डा कु अफ़सर बण जाणा सो एथे। पता नहीं किहड़ा जमरौद दा किल्हा फ़तहि करना सू।”

तख़तपोश तों उत्तर के घर नूं तुरिआ तां पिछ्छों किसे दी टांच सुणी, “नंग जट्ट गल्लां किहो जिहीआं करदै! मुंडा जिवें इहदा कल्ल्हे दा ई कालज विच पहड़दै। ते अफ़सरीआं तां जिवें रुख्खां नूं लग्गीआं होईआं नें एथे। हे खां! करज़े नाल वाल वाल परुच्चा होइआ सो ते गल्लां ऐं करदै जिवें राजा रसालू होवे।”

गल्लां सुण के उहदा कलेजा मच्च उठ्ठिआ पर जिसम ठंढा पै गिआ। बोली मारन वाले नाल पिछ्छे मुड़ के लड़न दी उहदी हिंमत नहीं सी। उहदी आखी किहड़ी गल्ल नूं उह झूठी साबत करदा! बोली मारन वाले दी गल्ल नूं तां अमरीक ही विआह सकदा सी। उहो ही इस मिहणे दा दाग़ धो सकदा सी।

“पुत अमरीक! इह मिहणा हुण तूं ई धोवेंगा। सारे टब्बर दीआं अख्खां हुण तेरे ‘ते ई नें सोहणिआं! आह साल ला के निकल जा किधरे बाहरले मुलक वल्ल। जहाज़ ‘ते शूंअ कर के उड्ड जा असमानां ‘च। पा लै अंबरां ‘ते फ़तहि। बिठा दे सानूं वी उडण खटोलिआं ‘च।”

उडण खटोलिआं विच उड्डण दी रीझ तां अमरीक दे मन विच वी बड़ी सी। पर आपणे तों दो साल पिछ्छे पहड़दी रणजीत दी मुहब्बत ते उस नाल कच्ची उमरे कीते पक्के वाअदिआं दी खिच्च बड़ी डाढी सी। रणजीत दीआं लंमीआं बाहवां उहनूं उड्डदे जहाज़ तों फहड़ के सदा हेठां लाह लैंदीआं। उह इक दूजे दी गल्लवक्कड़ी विच घुट्टे जांदे।

“कोई नहीं भा जी, दो साल होर ला लैण दिओ कालज विच। फेर कोई नौकरी लभ्भण दा हीला-वसीला कर लैंने आं।”

मन उहदा इह वी आखदा, “नाले उदों तक्क रणजीत वी बी ए कर लएगी।”

पर ‘सिंघां’ नाल होई उस रात दी डराउणी मुलाकात तों बाअद उहनां दे ‘लालच’ नाल हुण ‘भैअ’ वी शामल हो गिआ सी। सगों भैअ दी सि਼द्दत बड़ी गूहड़ी हो गई सी। मन पारे वांग डोलदा रहिंदा। दुशमण तां घर विच बैठा होइआ सी। किसे वेले वी ख़रैती दी अख्ख दा भैंग उहनां दे घर दी सुख्ख-सांद दा चिहरा मुहरा विगाड़ सकदा सी। लग्गदा; हुण वी ‘उह’ कंध टप्प के आए ते सटेन दी नाली नाल धक्कदे होए अमरीक नूं आपणे नाल अग्गे ला के लै गए!

उस दिन तों ही अमर सिंघ नें अमरीक नूं बाहर भेजण दा पक्का निरणा कर लिआ। जरनैल नें कनेडा जा के राह वी विखा दित्ता सी। अमरीक नूं वी लग्गण लग्गा, उह घर रिहां वी मरदा सी ते उहनां नाल तुरिआं वी। पर रणजीत नूं छड्ड के तुर जाणा उहदे जिसम नूं झूठा पा दिंदा। उहदे मन विच हनेरे वा-वरोळे उठ्ठण लग्गदे। उंझ तां अमर सिंघ दा मन वी करदा सी कि अमरीक नूं कलेजे नालों वख्ख नां करे। एथे ही शाइद किधरे उहदा ते अमरीक दा सुपना पूरा हो जाए! उह होर पहड़ जावे तां ख़बरे एथे ही कोई चंगी नौकरी वी मिल जावे!

पर नौकरीआं वी कित्थे रख्खीआं पईआं सन! पंजाब तां जंग दा अखाड़ा बणिआं पिआ सी। इस अग्ग ‘चों जिंनी छेती हो सके, अमरीक नूं बच के बाहर निकल जाणा चाहीदा सी।

उहनां दलीप सिंघ कोल तिंन किल्ले गहिणे धर के पैसे चुक्क लए। पैसे देण सरताज आप आइआ सी। एजंट नाल गल्ल गिण-मिथ के दो कु महीने दे विच-विच अमरीक नूं बाहर भेज दित्ता गिआ। मासको राहीं हुंदा होइआ, मरदा-जिऊंदा, कई चिर बाअद उह इटली पुज्जा ते फिर इसतरहां ही लुकदा-लुकाउंदा, एधर-ओधर तुरदा-फिरदा, जान बचाउंदा, इक्क मुलक तों दूजे मुलक जांदा आख़रकार कनेडा विच गै਼रकानूंनी दाख़ला लैण विच कामयाब हो गिआ सी।

अमर सिंघ नें आपणे आप नूं आखिआ, “मरज़ी दी थां मजबूरी नाल छकिआ अंम्रित दुख्ख सहिण दी ताकत कित्थों देवे!”उंझ वी सारे टब्बर विचों हुण उहदी वड्डी विआही धी छिंदर ते उह आप ही अंम्रितधारी रहि गए सन। बाकी सारिआं नें किरपानां लाह के पेटी विच रख्ख दित्तीआं सन। अंम्रित छकाउण ते मरज़ी पुगाउण वाले सरकार दा ज़ोर पैण ‘ते तित्तर-बित्तर हो गए सन।

आपणे आप नूं ज़मीन ‘ते बैठा वेख के उसने सोचिआ, ‘जे कोई एधर आ निकलिआ तां!’

उस उठ्ठण लई हंभला मारिआ। इक्क हत्थ अंब दे बूटे नूं पा के उठ्ठण दा यतन कीता पर उसतों उठ्ठिआ नां जा सकिआ। उह तां जिवें धरती विच ही किधरे ग़रकदा जा रिहा सी।

जिस दिन बंबी दा बोर मुकंमल होइआ सी तां अमर सिंघ नें पाईप विच सिर निवा के पाणी दा तळ वेखण दी कोसि਼श कीती। पिछ्छे हटिआ तां छोटे जिहे अमरीक नें भज्ज के आपणा मूंह पाईप विच पा दित्ता। वीरू मिसतरी नें उहनूं झिड़कदिआं किहा, “अमर सिअ਼हां! काके नूं कर पिछ्छे। किते बोर विच नां डिग पैंदा होवे!” वीरू नें बोर करन समें वरतों विच लिआंदी ख़ाली गिल्ली बोरी फहड़ी ते उहनूं पाईप दे मूंह उत्ते घुट्ट के बंनह दित्ता।

अमर सिंघ हस्सदिआं हस्सदिआं आपणे किसे वेले सकूल विच जमाती रहि चुक्के वीरू नूं कहिण लग्गा, “याद ई वीरू! जदों सकूले पहड़दे हुंदे सां तां मासटर तेलू राम तारीख़-जुग़राफ़ीआ पहड़ाउंदिआं गलोब जां नकशे ‘ते अमरीका-कनेडा दी निशान-देही वी करदा ते फिर हत्थ विच फहड़े रूल दा सिरा ज़मीन ‘ते टिका के हथेली नाल उपरले सिरे नूं दब्ब दे के आखदा, ‘जे इस डंडे नूं वरमें वांग ज़मीन ‘च खोभी जाईए, खोभी ई जाईए तां इसदा दूजा सिरा धरती दे हेठां जा के अमरीका-कनेडा ‘च निकल आउंदै।’ जदों हुण रोज़ बोर करन लई पाईपां विच बोकीआं वहाउंदैं तां सोचदा तां होवेंगा कि किते जे बोर करी जाईए, बोर करी जाईए तां हेठां कनेडा-मरीका ‘च जा निकलीए करतारे नली-चोच वांगूं।”

एने चिर विच अमरीक मुड़ तों बोर वल्ल वधिआ। अमर सिंघ नें उहनूं फेर ज़ोर नाल दबकाइआ। उह भै नाल कंब गिआ। जे सच्चमच्च अमरीक किधरे बोर विच डिग्ग पवे!

‘सररअ! घररअ!’

इक पळ लई उहनूं ख़ुद नूं हेठां बोर-पाईप विच खिसकदे जाण दा अहिसास होइआ। उसने बोर-पाईप दे सिरे नूं घुट्ट के फहड़ लिआ। पर उसदे तां हत्थ छुट्ट छुट्ट पै रहे सन। हेठां गूहड़े काले हनेरे विच पाणी दी निक्की जिही टिक्की लिशकदी दिस रही सी।

वीरू दे बोलां नें गरकदे जांदे नूं बाहों फहड़ के बाहर कढ्ढ लिआ, “जट्टा! तेरी बंबी लग्ग गई। फ़सलां नूं पाणी मिलिआ; तूं जाण तेरा मरीका-कनेडा एथे ई आ गिआ।”

पर आउण वाले वरहिआं विच फ़सलां नें साथ नहीं सी दित्ता। लोड़ां ते इछावां वड्डीआं सन ते फ़सलां छोटीआं। बड़ा फ़रक सी दोवां विच। उहदे सुपने टुट्टण-खिंडण लग्गे। पर इक सुपना अकसर आउण लग्गा। उह बोर विच डिग पिआ है। ‘सररअ! घररअ!’ दी आवाज़ नाल उह हेठां खिसकदा जा रिहा है। पाईप दे सिरिआं नाल लत्तां बाहवां अड़ा के रुकण दा असफ़ल यतन करदिआं उहदी डर के अख्ख खुल्ल्ह जांदी।

हुण वी बोर-पाईप विच हेठां ही हेठां ग़रकण तों बचण लई अमर सिंघ नें अंब दे तणे नूं घुट्ट के हत्थ पाइआ ते उठ्ठण दी कोसि਼श करदिआं हाउका लिआ, “हाइ मां!”

अंब दे मुढ्ढ नालों उठ्ठ के उस कप्पड़े झाड़े ते मां नूं जफ्फी पा लई। उह रोई जा रिहा सी। रोई जा रिहा सी। मां आपणे गळ नाल लाई खलोती सी। अंब दा तणा उसने अजे वी बाहवां विच घुट्टिआ होइआ सी।

“कूअ कू! कूअ कू!!” अंब दे बूटे तों कोइल दी दरद-रंझाणी मिठ्ठी सुर गूंजी।

उहनूं पिंड विचों भंगड़े दी ताल ‘ते ढोल वज्जदा सुणिआं। शहिनाई गूंज रही सी।

ढोल दी ताल ‘ते भंगड़ा पै रिहा सी। अमरीक दे दोसत वैन विच बैठे भंगड़े दी मुदरा विच बाहवां हिला के गा रहे सन। उह अमरीक नूं एअरपोरट ‘ते छड्डण जा रहे सन। सटीरीओ ‘ते उच्ची आवाज़ विच टेप चल्ल रही सी। पता नहीं इह गीत टैकसी वाले दी चोण सी जां अमरीक दे किसे दोसत दी। परवेज़ महिदी गा रिहा सी।

“गोरीए! मैं जाणा परदेस।”

जवाब विच रेशमा नें आवाज़ चुक्की तां अमरीक दे किसे यार नें शरारत नाल उसदीआं वख्खीआं कुतकुताईआं।

“मैं जाणा तेरे नाल

माही वे!

नां जावीं परदेस”

अमरीक नें उदास मुसकान नाल उहदा हत्थ पासे धक्किआ।

अमर सिंघ आप डराईवर नाल बैठा होइआ सी। मुंडे पिछलीआं सीटां ‘ते सन। खुशी विच नच्चदे, चड़गिल्ल्हीआं पाउंदे। फेर सटीरीओ बंद करवा के जि਼द-जि਼द के बोलीआं पाउण लग्गे। कदी इक जणा बोली चुक्कदा, कदी दूजा।

“अमरीक! बोलदा किउं नहीं तूं? पा बोली।”

अमरीक चुप्प सी। की की हसरतां मन विच दब्बीआं होईआं रहि गईआं सन उसदे! लोक तां बाहरले मुलकां वल्ल ख़ुशी ख़ुशी भज्जदे सन पर तां लग्गदा सी जिवें उहनूं धक्के नाल देश-निकाला दित्ता जा रिहा होवे! कौण धक्का दे रहे सन उहनूं!

साहमणे तां सटेनां वाले ही दिसदे सन पर उहनां दे पिछ्छे तां उसदे आपणे घर दे जीअ वी खलोते होए सन; उहनूं दोवां-दोवां हत्थां नाल बाहर नूं धक्कदे होए! आपणे ही घर दीआं कच्चीआं कंधां उसते उल्लर उल्लर के उहनूं धक्क रहीआं सन। उहदीआं ते भैणां-भरावां दीआं समें सिर नां तरदीआं रहीआं फ़ीसां ख़ातर वज्जीआं झिड़कां उेहनूं खिच्च के घरों बाहर कढ्ढ रहीआं सन! कालज जांदिआं वार वार धो के गळ पाउण वाली कालरां तों उड्डी इक्को इक्क कमीज़ फड़फड़ाउंदी झंडी बण के उहदी गड्डी नूं पलेटफ़ारम तों तुरन दा इशारा कर रही सी। हर छे महीने बाअद करज़ा उगराहुण आए सोसाइटी दे इंसपैकटर दी उहदे पिओ नूं दित्ती धमकी ते गहिणे पई ज़मीन दा भार उहदी पिठ्ठ ‘ते सी। भरा ते भैणां दीआं, उहदे बहाने बदेशां विच जाण दी तांघ नाल लबरेज़ लिशकदीआं अख्खां बाहर जाण दा राह विखा रहीआं सन!

उहदा अधिआपक ‘बाहर’ जाण दे कारनां नूं गिणदा होइआ तोड़ा झाड़ रिहा सी, “जेकर मैनूं रज्जवीं रोटी देंदा मेरा देस, तां मैं किउं जांदा परदेस!”

उेहदे पिओ दे बोल उहदे पैरां नूं पहीए ला के दिल्ली वल्ल धक्क रहे सन , “अमरीक सिअहां पुत्त! एह तां बहाना वी बण गिआ पर मेरी तां बड़ी चिरोकणी रीझ सी कि साडे ‘चों वी कोई बाहरले मुलक नूं फ़तहि करदा। जिनहां जिनहां दे जीअ बाहर गए नें उहनां दे उसरदे महिल ते वधदे सिआड़ वेख के मैं दिन-रात आपणी कोठी उसरदी विंहदां। ज़मीन दीआं रजिसटरीआं करवाउंदा हर मैदान फ़तहि दे झंडे लहिराउंदा फिरदां। मेरा टुट्टा साईकल कई वार मेरे जागदे सुपने विच मेरे हेठां जीप ते कार बण के घूकण लग्गदा ए। बाहर जाह ते सानूं वी सद्द सारे टब्बर नूं आपणे कोल। तेरीआं भैणां वी सरदारनीआं बणन ते भरा तेरा वी लवे हवाई जहाज़ां दे हूटे। तेरा ताइआ, तां, जरनैल सुंह सुणिऐं, पक्का वी हो गिऐ कनेडा विच। मैं तां वी आखिऐ, ‘साडी बांह फहड़।’ पर उह पहिलां आपणा टब्बर बाहर मंगवाऊ कि साडी बांह फहड़ू? आपणिआं तों बिनां कौण बांह फहड़दा! हुण तूं ई फहड़नी ए साडी बांह। तूं मेरा सुपना पूरा कर दे हीरिआ! कर दे मोरचा फ़तहि! आह तां समझ लै कुब्बे नूं लत्त कार आ गई। इह वी शुकर ए कि जत्थेदार ज़मीन गहिणे लैणी मंन गिआ। वेले दे वेले बंदा कंम तां आ गिआ, भावें है जिवें दा मरज़ी!”

“भा जी! ज़मीन लैण विच की माड़ा ए!” उस मन ही मन विच आखिआ ते फेर पता नहीं उसदे मन विच की आइआ! हुण तक्क गळ विच पाई किरपान उस लाह के आपणे पिता वल्ल वधाई, “लै भा जी! आह किरपान अगलिआं हवाई जहाज़ विच तां ऊं वी नाल नहीं लिजाण देणी। एथों दी सिख्खी एथे ही रख्ख लओ!”

“बोल अमरीक! कुझ बोल! चुप्प किओं एं? सीटी मार अरजनां वे! भुल्ल गई मोड़ नसीबो घर दा। हाअ आ आ!” उहदे किसे मित्तर नें ललकारा मारिआ।

अमरीक नें वेखिआ मोड़ ‘ते खलोती उहदी ‘नसीबो’ कुरलाउंदीआं नज़रां नाल जांदे नूं वेख रही सी।

उहनूं आपणे बोल चेते आए, “रणजीत! मैं यू पी जाणैं छुट्टीआं ‘च, दो महीने लई। आपणी भूआ कोल!”

“झूठिआ! जहान दिआ! मोड़ ‘ते आ के मैनूं राह तां भुल्लणा ई सी। चल्लिआ कित्थे एं ते दस्स के कित्थे गिऐं! हुण सच्च दस्स, आवेंगा वी कि नहीं मुड़ के?”

“आवांगा मुड़ के, हर हाल विच तेरे कोल। तेरे बिनां तां मैं अध्धा अधूरा वां। आह पिऐ मेरा अध्ध विचकारों चीरिआ होइआ टोटा। मुरदा मास दा लोथड़ा। इकल्ल विच पिआ इह अध्धा अधूरा टोटा तेरे नाल जुड़न लई हर पळ विलकदा रहू। तेरे नाल जुड़ के ई इस विच जिंद धड़कणी इंे। नहीं तां पिआ रहेगा इह टुकड़ा किसे सुंन-मसाण विच बेजान, बेहरकत तेरे बाझों! पर आपां मुहब्बत दा इह रण जित्त ई लैणा एं आख़रकार रणजीत पिआरीए! किसे किसम दी चिंता नां कर तूं।”

“झूठिआ! दग़ेबाजा਼!! जाण लग्गिआं तैथों सच्च दे दो बोल सांझे करने तां सरे नहीं! नाले कहिंदैं, ‘रण जित्तणैं’, नाले मैदान ‘चों पिठ्ठ कीती भज्जा जा रिहा एं। एदां मूंह मोड़ के नहीं जाण देंदी मैं तैनूं। ”

रणजीत पूरे ज़ोर नाल आपणीआं नाज़क बाहवां दे ज़ोर सदका उहनूं पिछांह वल्ल खिच्च रही सी। उसने रणजीत दीआं बाहवां तोड़ के मसां ही लक्क नालों लाहीआं!

इह की होइआ? उहदे कलेजे ‘चों भरिआ गिआ रुग्ग रणजीत दीआं मुठ्ठां विच नाल ही चलिआ गिआ सी!

किसे नें बोली चुक्की, “जांदा होइआ दस्स नां गिओं वे मैं चिठ्ठीआं किधर नूं पावां?”

पर अमरीक तां मोड़ तों पिछ्छा भौं के शगन लई पाणी दी गड़वी हत्थ विच फहड़ी बाहरले बूहे ‘च खलोती आपणी मां दे तिप्प! तिप्प! डुल्ल्हदे वैरागे नैणां नूं वेखण लग्ग पिआ सी; जिसने पुत्त दे मोड़ मुड़ के अख्खां तों उहले होण तों पहिलां ही डिग्गण तों बचण लई बाहरले दरवाज़े दी बुरजी नूं घुट्ट के फहड़ लिआ सी ते विलक विलक के रोण लग्गी सी। मोड़ मुड़ के अग्गे आ के वैन विच बहिण लग्गे अमरीक नें वेखिआ। मां दे हत्थ उहनूं बाहर वल्ल धक्कण लई वधदे वधदे लुड़क के उसदे आपणे ही पट्टां ‘ते वापस आण डिग्गे सन!

उसदे अंदर इक्क झख्खड़ झुल्लिआ। उत्तरदी शाम दे घुसमुसे विच उहदीआं अख्खां ‘च छलकदे अत्थरू किसे नूं नां दिसे। वैन दिल्ली नूं भज्जी जा रही सी।

वैन दी घूकर बंद होई तां अमर सिंघ नूं खि਼आल आइआ, वज्जदे बैंड दीआं सुरां वी ख़ामोश हो गईआं सन। जंझ तुर गई लग्गदी सी। तुर गईआं कारां दी गरद हौली हौली बैठ गई सी।

शहीदां दे गुरदवारे विच रख्खे आखंडपाठ दी आवाज़ हवा विच तैर रही सी।

‘घर दे फि਼कर करदे होणगे!’

उह आपणे आप नूं संभाल के पिंड नूं तुर पिआ।

फिरनी ‘ते चहड़िआ ही सी कि शहीदां दे गुरदवारे वल्लों आउंदे राह तों फिरनीएं पै के दलीप सिंघ दा पिता शरम सिंघ दुध्ध चिट्टे कप्पड़े पाई डंगोरी नाल ज़मीन टोंहदा अमर सिंघ दे ऐन साहमणे आण खलोता। अमर सिंघ नें पहिलां तां चुप्प करके कोल दी लंघ जाणा चाहिआ पर उहदा मन मंनिआं नां। “फ़तहि” बुला के पुछ्छिआ, “ताइआ! तूं जंझें नहीं गिआ?”

“ते तूं एथे फिरदा एं उए; तूं किउं नहीं गिआ भाई?” शरम सिंघ नें हंमे नाल पुछ्छिआ।

“मैनूं कोई डाढा ई मोरचा फ़तहि करना पै गिऐ, तां कर के।” उसने वड्डा सारा हाउका लिआ।

“एडा किहड़ा तूं जमरौद दा किल्हा फ़तहि करना सी! तेरा फ़रज़ बणदा सी जाण दा!” फिर साह लै के बोलिआ, “हला! छोटा काका गिआ होणैं फेर जंझ नाल?”

“आहो!” अमर सिंघ नें शरम सिंघ नूं निराश करना ठीक नां जाता।

“चलो चंगै!” तसल्ली दा साह लै के शरम सिंघ डंगोरी संभालदा निक्के कदमी तुरन लग्गा।

“होर सभ सुख्ख-सांद ए नां! मैनूं आंहदे सी नाल जाण वासते। मैं ई नहीं गिआ। अज्ज-कल्ल्ह दे विआह काहदे नें! निरहा नच्चण-गाउण वाले लुच्चिआं दा रौला। कोई किसे दी सुणे नां समझे। गुरदवारे तक्क मत्था टेकण उहनां नाल आ गिआ सां। कहिंदे सी कार ‘ते घर लाह जांदे आं। मैं आखिआ; नहीं, घड़ी-पल पाठ सुण के आपे तुर जूं हौळी हौळी” बाबा नाले घर वल्ल फिरनीएं फिरनी तुरी गिआ नाले गल्लां करी गिआ।

शरम सिंघ नें रुक के इक्क वार ऐनकां नूं ठीक कीता ते अमर सिंघ वल्ल गहु नाल वेखिआ, “वड्डे काके दी सुणा। ख़ैरीं मिहरी ए नां?”

सवाल सुण के अमर सिंघ धुर अंदर तक्क हिल्ल गिआ। हंझूआं नाल धुंदलीआं होईआं अख्खां विचों उहनूं ताए शरम सिंघ दा चिहरा आपणे बाबे चहड़त सिंघ वरगा लग्गा। किंने नकश मिलदे सन। इक्को लहू सी, इक्को वडेरे दी आल-औलाद। जे चहड़त सिंघ उहदा सका दादा सी तां शरम सिंघ दा वी तां उह सका चाचा सी। नकश मिलदे वी किउं नां!

पर शरम सिंघ दे सवाल दा जवाब देण दी थां अमर सिंघ नें होर ही सवाल कर दित्ता।

“ताइआ! साडे बापू नूं, चहड़त सुंह नूं, ‘चहड़ सिहुं’ किउं आंहदे सन? की इह ठीक गल्ल ए, जिवें लोकीं आंहदे नें कि किसे दे कोठे ‘ते चोरी चहड़दिआं उह भुंजे डिग्ग पिआ सी ते लोकां नें ‘चहड़ सुंह’ उहदी छेड़ बणा लई सी?” दलीप सिंघ वल्लों लाई ऊज दा कुझ हिस्सा, सुनाउण लग्गिआं, उह वी चोरी कर गिआ।

शरम सिंघ फेर रुक गिआ ते अमर सिंघ नूं घूर के वेखिआ। ऐनकां दे फरेम हेठों उहदीआं तिऊड़ीआं उभ्भर आईआं, “तैनूं किहड़ा साला इह गल्ल आंहदै! ओ साडे ओस सूरमे चाचे दीआं रीसां किहड़ी लंडी-बुच्ची कर जू! सारी जिं਼दगी ला ‘ती लोकां दे लेखे; कदी जेल्हां ‘च, कदी मोरचिआं ‘च ते लोक भौंकदे नें कि उह चोर सी। उह तां सारी उमर मरदे दम तक्क चोरां नाल लड़िआ। उहो जिहे बंदे हुण रहे नहीं नां, तदे तां चोरां-उचक्किआं दीआं चहड़ां मच्चीआं होईआं नें। ओधरों उह जंग दे खि਼लाफ़ परचार करन कर के जेल्ह ‘च बंद सी ते ओधरों उहदा पुत्त करम सुंह, तेरा ताइआ, जरनैल दा बाप जंग विच मारिआ गिआ। सरकार कहिंदी सी माफ़ी मंग लवे तां छड्डिआ जा सकदा है पर ओस सूरमे नें दिल ‘ते पत्थर रख्ख लिआ पर माफ़ी नहीं सी मंगी।”

“मैं किवें दिल ‘ते पत्थर रख्ख लां?” आप मुहारे अमर सिंघ दे मूंहों निकल गिआ।

“की आखिआ?” शरम सिंघ हैरान सी।

“नहीं; मेरा मतलब दिल ‘ते पत्थर रख्खणा वी बड़ी सूरमगती दा कंम एं।”

“पुत्त! जिंनहां नूं वड्डे दुख्ख पैंदे नें उहनां नूं सहिण लई जिगरे वी वड्डे करने पैंदे नें। नाले सूरमगती काहदी सोहणिआं! सभ सिर पईआं दे सौदे नें। वड्डीआं वड्डीआं मुशकलां बंदिआं दे सिर ई पैंदीआं आईआं नें ते बंदे ई उहनां नूं सिर ‘ते झल्लदे अते सहिंदे आए नें। उंझ सूरमगती भली उहो ई ए जिहड़ी किसे दे दुख्ख दा भार हौला करन लई उहदे दुख्ख दा पहाड़ आपणे सिर ‘ते चुक्क लवे। जिवें बाबे नें आखिऐ, ‘धौल धरम दइआ का पूत, संतोख थाप रख्खिआ जिन सूत।’ दूजे ‘ते दइआ करनी ते आप संतोख करना। इहनां दोवां पैरां ‘ते धरती खलोती ए। सिरफ़ आपणे भले जां लालच लई दुख्ख झल्लणा सूरमगती नहीं हुंदी। उह तां आपणी गरज़ हुंदी ए पुत्तरा!’…। ”

जदों अमर सिंघ नें गल्ल मुकाई उह अमर सिंघ दी हवेली दे दरवाज़े अग्गे खलोते सन। सुल्हा मारन ‘ते वी शरम सिंघ ‘चाह-पाणी’ पीण लई रुकिआ नहीं। सिध्धा लंघ गिआ ते गली दा मोड़ मुड़ के आपणे घर नूं तुर गिआ।

अमर सिंघ भबंतरिआ खड़ा सी। लग्गा जिवें शरम सिंघ जाणी-जाण होवे ते उहदी किसे लुकवीं पुछ्छ दा ही उत्तर दे रिहा होवे।

बाहरले दरवाज़े ‘च चुप्प-चाप खलोता उह घर विच हो रिहा ‘नाटक’ वेखण लग्गा।

छोटा गुरमेल हवेली विच अग्गे-अग्गे ते छोटी कुड़ी हरिंदर उहदे पिछ्छे-पिछ्छे भज्जे फिरदे सन। कनेडा जाण दे चाअ विच दोवां नें पिछले दिनां तों सकूल जाणा बंद कर दित्ता होइआ सी। घरदिआं नाल उह वी आपणी मरज़ी दा कप्पड़ा-लता ख़रीद रहे सन। मुंडा तां पूरा कनेडीअन दिसण लई आपणे वाल वी मुंनवा आइआ सी। वड्डी भैण दोवां नूं झिड़क रही सी, “वे नां भज्जो! सट्ट लग्ग जू। तुहाडा वी हुण तां साहे बध्धिआं वाला कंम एं। वे गुरमेल, लाह पैंट।”

गुरमेल पिछ्छे भज्जी फिरदी हरिंदर नूं झकानी दे के वड्डी छिंदर दे साहमणे आण खलोता, “भैण छिंदीए! मिंहदीए! की आंहदी एं पैंट लाह दिआं! कुझ तां सोच की आखी जांदी एं!”

“वे दुर फिट्टे मूंह तेरा। किवें गल्लां ‘चों गल्लां कढ्ढदा ए। चल्ल मेरा बीबा वीर लाह दे। तंग नां कर, तेरी वड्डी भैण एं।”

गुरमेल नें हरिंदर दी नवीं ख़रीदी ज़ीन आपणी पैंट ‘ते चहड़ाई होई सी। भावें उह हरिंदर तों दो साल छोटा सी ते नौवीं विच पहड़दा सी पर ‘पलस्स वंन’ विच पहड़दी हरिंदर दी पैंट उहनूं पूरी नहीं सी आ रही। उह उहनूं तेड़ अड़ा के नाले भज्जा फिरदा सी नाले कहिंदा सी, “हुणे कनेडा दी अग्ग लग्ग गई ऐ एहनूं। टौप ते पैंटां ख़रीददी ए। कहिंदी ए कनेडा विच कुड़ीआं इंझ दे कप्पड़े ई पाउंदीआं। कठ्ठी मेम बण बण बहिंदी ए।”

“चल्ल वे चल्ल। मूंह संभाल आपणा बिज्जूआ जिहा! सिर वेख किवें रोड भोड करवा लिआइऐ, जिवें हेमू बाणीएं दी टिंड हुंदी ऐ। कां नां ठूंगे मारन लग्ग जाण वड्डे सलमान खान नूं। जे तैनूं नाईकी दे शू ते टी-शरटां चाहीदीआं तां मेरे दो टौप ते जीन वेख के तेरे किउं ढिड्ड पीड़ हुंदी ए! जे मैं मेम नहीं तां तूं वी जा के किहड़ा साहब बण चल्लिऐं। कनेडा जा के तां टरक्क ई चलाउणैं।” उसने गुरमेल वल्लों लाह के सुट्टी ज़ीन चुक्की। मूंह विंगा करके ते जीभ कढ्ढ के, “यारां दा टरक्क बल्लीए!” किहा ते भज्ज उठ्ठी।

गुरमेल फेर उसदे पिछ्छे दौड़िआ, “खलो तेरे दी! वड्डी ऐशवरीआ राए!”

जदों प्राइमरी सकूल विच पहड़दे हुंदे सन तां गुरमेल बाल-सभा विच सदा इहो ई गीत गाउंदा हुंदा सी, “जी टी रोड ‘ते दुहाईआं पावे, यारां दा टरक्क बल्लीए!” उदों तों हरिंदर नें उहनूं मख़ौल नाल ‘टरक्क डराईवर’ कहिणा शुरू कर दित्ता सी।

“नी कुड़ीए! कनेडा दे टरक्क डरैवर किते ऐवें किवें हुंदे नें! वीर दे टरक्क दी कमाई नाल ई कनेडा चल्ली एं। ओथे जा के फेर भावें एधरों वड्डे तों वड्डे डाकटर इंजीनीअर नूं विआह के लै जाईं!”

“होर की, एथे तां इहनूं काणे गेजू वरगा मुंडा वी मुशकल नाल मिलणा सी!”

गुरमेल चोट करके अंदरले वसों वाले हिस्से वल्ल भज्जा। बदला लैण लई पिछ्छे पिछ्छे हरिंदर दौड़ पई।

भैण भरा वल्लों विहली हो के छिंदर नें डौर भौर होए पिता वल्ल वेखिआ।

“भा जी! कित्थे चले गए सी तुसीं। असीं तां हुण गुरमेल नूं प्रोफ़ैसर वल्ल घल्लण लग्गे सां।” उह पिछले विहड़े विच खुल्ल्हदा दरवाज़ा लंघ के अंदर वल्ल होए। सुरजीत कौर चौंतरे विचों काहली नाल उठ्ठ के उहनां वल्ल वधी।

“हद्द हो गई तुहाडी। कित्थे चले गए सी!”

“ऐथे ई सां। जाणा कित्थे ऐ। मैं ज़रा पैलीआं वल्ल गेड़ा मारन निकल गिआ सां। सोचिआ; वेखां कणक किस दिन तक्क वढ्ढण दे वत्तर ‘ते होऊ। कल्ल्ह विसाखी आ ते अजे फ़सल नूं दातरी फिरन दा कोई लल्ल्ह नहीं लग्गदा। मेरे मन ‘च सी कि कणक सांभ के ई कनेडा जावांगे, पर ओधरों अमरीक ज़ोर ते ज़ोर पाई जांदै कि छेती तों छेती आओ। घर दा सरदा नहीं। उह तां अज्ज-भलक, अज्ज-भलक ई करी जांदै। सवेरे वी एहो फ़ोन आइऐ प्रोफ़ैसर वल्ल। तुसीं तिआर हो जो।”

उसने इक्को वार सारीआं पुछ्छां दा उत्तर देण दी कोसि਼श कीती। फिर छिंदर नूं मुख़ातब होइआ, “छिंदर! जिस हिसाब नाल अमरीक नें काहली पाई होई ऐ; कणक मैनूं लग्गदै, पिछ्छों तुहानूं ई सांभणी पैणी एं। तुसीं आपणा डेरा-डंडा चुक्क के हुण अज्ज-भलक ‘च एथे आउण दी करो। प्राहुणे नूं मैं सवेरे आउण लई पहिलां ई सद्द घल्लिऐ। ते मां आपणी नूं आख नाल लिजाण वाला समान सांभ-सभा लवे, जो कुझ सांभणैं। तुसीं तिआरी फुल्ल रख्खो। इह वी हो सकदै कल्ल्ह जां परसों ई तुरना पै जाए।”

“लै हाइ! एनी वी काहली की आख! होर पंजां दसां दिनां तक्क की असमान ढहि चल्लिऐ! नाले कणक सांभी जांदी। तिआरी नूं तां ऊं तिआरी ई ए। पर अजे तां मुंडे लई तिल्ले वाली जुत्ती वी नहीं लिआंदी। अमरीक नें तैनूं आखिआ वी होइऐ। पर तेरा तां टैम ई नहीं लग्गदा। दो तां सारीआं चीजां मंगीऐं उहने। काला चादरा लाउण लई ते पाउण लई तिल्ले वाली जुत्ती। बड़ा शौक ऐ दोवें चीज़ां पाउण दा।”

उह विहड़े विच लग्गे लसूहड़े दे छोटे जिहे रुख्ख हेठां डठ्ठे मंजे ‘ते बहि गिआ। सुरजीत कौर दी गल्ल दे जवाब विच आखिआ, “असमान डिग्गण लग्गिआं पंज दस दिन तां बड़े हुंदे नें कमलीए! असमान तां पळ-छिण विच ढहि पैंदै, जदों ढहिणा होवे! हुण जुत्तीआं ते चादरे ख़रीदण जोगा टैम नहीं मेरे कोल।”

“किहो जिहीआं ढठ्ठीआं गल्लां करन डहे जे। शुभ शुभ बोलो।”

सुरजीत कौर थाली विच रोटी पा के लिआई तां बुरकी उहदे संघ विचों थल्ले नां उत्तरे। उसने आचार मंगिआ। शाइद उस नाल ला के ही विखावे वासते कोई गराही निगळ लवे। पर दिल नहीं मंनिआं। थाली उहने मंजे ‘ते परहां नूं धक्क दित्ती।

“नां गल्ल की ए? मूंह किवें रोणा जिहा बणाइऐ। उघ्घ दीआं पताल मारी जांदे ओ। जे रोटी सवाद नहीं लग्गी तां काली लूण-मिरच पा के परौंठी लाह दिआं चाह नाल।” सुरजीत कौर नें थाली चुक्कदिआं किहा।

“ओं ई सरीर कुझ वल्ल नहीं सवेर दा। फि਼कर वाली उंझ एडी कोई गल्ल नहीं।” उह ओथे ई मंजी ‘ते टेढा हो गिआ ते सज्जी बांह अख्खां उत्ते रख्ख लई।

सुरजीत कौर चुल्ल्हे-चौंके दे कंम जा लग्गी ते छिंदर उहदी पुआंदी आण बैठी।

थोहड़ी देर बाद सुरजीत कौर वी थाली फहड़ लिआई ते उहनां दे नेड़े ही लसूड़े दी छावें पीहड़ी रख्ख के बहि गई।

“अमरीक दे भा, जे बहुती काहली करदा ए अमरीक; तां ऐं नां करीए असीं मावां-धीआं शहिरों गेड़ा मार आईए। दो-चार चीज़ां जिहड़ीआं रहिंदीआं नें लै आईए।”

“जाओ, जित्थे जाणा ऐं, जा आओ।” उहनूं उहनां दा इह फ़ैसला वी ठीक ही लग्गा। उहनां दे साहमणे होण नाल आपणा आप संभालणा औखा हो रिहा सी।

“पर मैनूं इक्क चादर लिआ दिओ। उत्ते लै के घड़ी पळ आराम कर लवां। जाणीदा, बुख़ार जिहा नां हो जावे। उठ्ठ के फेर बिहारी डाकटर वल्ल जांदां।”

छिंदर उठ्ठ के गई ते अंदरों चादर फहड़ लिआई।

“जे तुहाडा जी राज़ी नहीं तां नहीं जांदे।” सुरजीत कौर नें उहदी बांह फहड़ के नबज़ टोही, “ताप तां नहीं लग्गदा।”

“ओ नहीं, ऐहो जिही कोई गल्ल नहीं। सगों जाओ तुसीं। छेती मुड़न वालीआं बणोगीआं। कल्ल्ह विसाखी करके ओं वी शहिर ‘च भीड़ होणी ऐं। आपणे कोल दिन वी नहीं हैगे।”

‘बीबी, मैं वी जाणै नाल। इक्क तां मैं वीर वरगीआं कालीआं रे-बैन दीआं ऐनकां लैणीआं नें। इक्क जंजीरी वाली बैलट लैणी एं। कुझ होर चीज़ां वी लैणीआं नें।” गुरमेल नें उहनां दा प्रोगराम सुण के आपणा आप वी विच शामल कर लिआ।

“इक्क लैणीआं नें जरदे दीआं पुड़ीआं, तली ‘ते रख्खके मलण लई ते डरैवर दी सीट ‘ते बहिण तों पहिलां फक्का मारन नूं। लै जाओ, लै जो इहनूं यारां दे टरक्क नूं। इहदी ‘बल्ली’ कनेडा दी जी टी रोड ‘ते खलोती इहनूं उडीकण डही ए।” हरिंदर नें छेड़िआ, “होर गल्ल दस्सां तुहानूं। पिछले दिनीं जदों गिआनी प्रीतम सिंघ नें कलास विच सभ नूं पुछ्छिआ कि उह वड्डे हो के जि਼ंदगी विच की बणना चाहुंदे नें; तां मेरे वीर जी, सलमान खान जी कहिंदे, “मैं जी, कनेडा विच जा के टरक्क डरैवर बणना चाहुंदां। बड़ी कमाई आ उहनां नूं।” थोहड़े चिर बाअद गिआनी नें फ़रीद दे सलोकां दे अरथ पुछ्छणे शुरू कीते तां साहिब जी नूं आए नां। गिआनी नें इहदी अख्खां तक्क आई पग्ग दे पल्ले नूं हत्थ नाल उतांह चुक्किआ ते गल्ल्ह नंगी करके वट्ट के चपेड़ मारी। कहिंदा, “भूतनी दिआ! उंझ तां कहिंदैं, मैं टरक्क डराईवर बणना एं! पहिलां आह पग्ग वाला हवाई जहाज़ जिहा तां तांह कर; कंजरा! किते गड्डी खड्डिआं ‘च मारेंगा! पिओ वाला टरक्क डराईवर नां होवे ते!”

“मंमी हटा लौ इहनूं। आपणी वारी चीकदी ए।”

“नां नी धीए, मैं नहीं आपणे पुत्त नूं टरक्क डरैवर बणन देणा। डरैवर दा तां हर वेले सट्ट-फेट लग्ग जाण दा सहिम ई बणिआं रहिंदै। मैं तां पहड़ाऊं कनेडा जा के ओथों दी पहड़ाई, ते साहब बणाऊं आपणे पुत्त नूं।”

“ते तैनूं किसे काले हबशी नाल विअहावांगे, करड़-झोट जिहे नाल।” गुरमेल नें टोणा मारिआ।

“हला जी, ते परचीआं पाड़ के किहड़ा पुचाऊ तैनूं इमतिहानां विच नकल मारन वासते। कल्ल्हीआं बूट-जुराबां नाल तां सरना नहीं। आपणी पग्ग दा तां इह टैंटा ही मुका आइआ सिर मुना के, जिहड़ी सभ तों वड्डी रख्ख सी परचीआं लुकाउण वासते। इक्क परची ऐस पेच विच, इक ऐस विच, इक ओस विच।” उह खि਼आली परचीआं खि਼आली पग्ग विच तुंन तुंन के विखाउण लग्गी, “अठवीं दे पक्के इमतिहानां विच गिआनी मासटर इहदे कोल खलो के सारी जमात नूं बोल के परचा हल्ल करा रिहा सी; उहने इहदे परचे वल्ल वेखिआ ते इहनूं कहिंदा, “उए! कक्के नूं सिहारी पा। इह अग्गों बणा सवार के कहिंदा जी, “सज्जे पासे कि खब्बे पासे जी?” उहने अग्गों आपणे मत्थे ‘ते हत्थ मारिआ। कहिंदा, “नकलां मार के पास होए इहो जिहे पहड़ाकू डी सी तों घट्ट नौकरी किहड़ी करनगे!”

अमर सिंघ नें वेखिआ; डी सी वाली कार ‘चों उत्तर के गुरमेल डंगरां वाले अंदर लुक के समैक पीण लग्गा। धुआंखिआ चिहरा, हड़बां निकलीआं होईआं, लाल-सुरख़ अख्खां ते खिल्लरे वाल।

गुरमेल हरिंदर ‘ते चीकिआ, “खलो जा ऐसवरीआ राइ! जांदी नी बच के।”

उह उहनूं फहड़न लई अहुलिआ।

उह छाल मार के भुड़क के औह गई।

उह विहड़े विच अग्गड़-पिछ्छड़ दौड़ रहे सन।

“वे नां वे, अकल करो कुछ। किते डिग के सट्ट-फेट लवा लओगे।” सुरजीत कौर नें तरला लैण वरगी डांट मारी।

उहनां नूं इसतरहां शरारतां करदिआं वेख के छिंदर नूं अमरीक दा चेता आ गिआ। उहदा अमरीक नालों छे सत्त साल दी उमर दा फ़रक सी। कई चिर उह कद्द दी मधरी जिही ही रही। चौदां पंदरां सालां दी हो के ही उसने कुझ कद्द कढ्ढिआ। अमरीक तां चौदां पंदरां सालां दा ई चंगा हुंदड़–हेल सी। पलेठी दा पुत्त। खुल्ल्हे हड्डां-पैरां वाला।

“बीबी, तैनूं याद ए, वीर मैनूं निक्की हुंदी नूं लसूड़े दी ऐस डाहणी ‘ते चुक्क के बिठा देंदा हुंदा सी।” उहने मंजी तों उठ्ठ के उस हेठली टाहणी नूं हत्थ लाइआ, जिहड़ी उहनूं उदों अध्ध असमान जापदी हुंदी सी।

“मैनूं बिठा के आप जाण-बुझ्झ के अंदर नूं चले जाणा। मैं डरदी बहुत सां, नाले चीकां मारनीआं, नाले गाल्हां कढ्ढणीआं। मैनूं डाडां मारदिआं वेख उसने अंदरों बाहर निकलणा। वेख वेख हस्सी जाणा। तूं हुण वांग ई, ‘वे नां वे, कुड़ी नूं डर नाल कुझ हो जू’ करी जाणा। उहने आखणा, “डाहणी नाल हेठां नूं लमक जा। मैं तां तेरे भले लई तैनूं उत्ते चहड़ाइऐ। लमक लमक के लंमी हो जें गी। नहीं तां मेरे विआह ‘ते तैनूं रंग करन वाली पौड़ी लिआ के सिहरा बंनहणा पैणा। घोड़ी दी वाग गुंदण लई वी हेठां मेज़ रख्खणा पऊ।”

उह कुझ चिर चुप्प बैठी रही, “चुअ! सानूं तां नां वीर दा सिहरा बंनहणा नसीब होइआ, नां घोड़ीआं गाउणीआं। हुण तुसीं वी तुर चल्ले जे। मैं कल्ल्ही पिछ्छे कीहदा मूंह वेखिआ करूं।”

छिंदर अख्खां भर आई।

मां वी सोचण लग्गी, ‘मैं वी किहड़ा उहदे सिर तों पाणी वार के पीतै! अजे तक्क तां आपणी नूंह नूं वी सिरफ़ फोटोआं विच ई वेखिऐ। मिली वी नहीं।”

“तुसीं तां बी जी फिर वी जा के वीर नूं मिल लो‘ गे। सारे जीअ कठ्ठे हो के बैठिआ करोगे। पर मैं!” उस अख्खां ‘च गलेडू भर लए। परिवार नालों पैण वाले विछोड़े नूं कलप के उहदीआं अख्खां डुल्ल्हण लग्गीआं।

चुंनीं नाल हंझू पूंझदी मां नें धी नूं बुक्कल विच लै लिआ।

मावां-धीआं आपणे आपणे अंदर उत्तर गईआं। चादर हेठां चुप्प-चाप अत्थरू केरदा होइआ अमर सिंघ आपणे दुख्ख नाल घुळ रिहा सी। अमरीक उहदे नाल नाल फिर रिहा सी, उस नाल गल्लां कर रिहा, हस्सदा खेडदा, फ़ोन करदा। फ़ोनां विच कदी चिंता दी ख़बर हुंदी, कदी ख़ुशी दी।

उह फ़ोन ‘ते सूचना दे रिहा सी, “हुण रफि਼ऊजीआं दे केस वी सुणिऐं कनेडा वाले रफि਼ऊज़ करन लग्ग पए नें। कहिंदे नें, हुण तां पंजाब विच कोई गड़बड़ नहीं, सभ अमन-चैन एं। डर लग्गदा ए; जे केस फ़ेल हो गिआ तां--?”

कनेडा विच पक्की ठहिर दा जुगाड़ बनाउण लई उसने रफि਼ऊजी वजों केस दाख़ल कीता होइआ सी।

अमर सिंघ सुण के घबरा गिआ।

“मसां तां तूं टिकाणे पुज्जैं। भलिआ लोका! मक्के पहुंच के वी वापस मुड़ आइओं तां एनी ख़ेचल ते दुख्ख झल्लण दा की फाइदा! तेरा ताइआ कहिंदा ए; बड़े-बड़े तरीके नें एथे टिके रहिण दे। तूं वी कर लै कोई नां कोई राड़ा-बीड़ा; जिवें लोकीं करदे नें। जिवें किवें वी हुंदै मोरचा फ़तहि कर लै। मैदान नहीं छड्डणा आपां हुण किसे वी सूरत विच। झुला दे झंडा जमरौद दे किल्हे ‘ते!”

ते उसने मोरचा फ़तहि करन लई ‘राड़ा-बीड़ा’ कर लिआ। किसे दोसत नें विच पै के किसे तलाक-शुदा लड़की नाल, जिसदा दो साल दा बच्चा वी सी, उसदी शादी करवा दित्ती सी। कुड़ी लोड़वंद सी। सोहणी वी सी। उहदा पहिला पती छड्ड गिआ सी। कुड़ी उस मुंडे नूं इंडीआ तों विआह के लिआई सी। मुंडा पक्का होइआ तां आपणी माशूक नूं इंडीआ तों किसे बहाने कनेडा बुला के उहदे नाल रहिण लग्गा। कुड़ी नूं पता लग्गा तां पहिलां रोण-धोण ते लड़ाई-झगड़ा होइआ। फिर कुट्ट-मार वी होई। पुलिस वी सद्दणी पई। ते आख़रकार नौबत तलाक तक्क आ पहुंची।

विआह रजिसटर करवाउण तों कई दिन बाअद वी अमरीक नें इह ‘ख़ुशख़बरी’ घर दिआं नाल सांझी नहीं सी कीती। इह वी कोई विआह सी! नां अमरीक नें ते नां उहदे परिवार नें अजिहे विआह दी कदी कलपना कीती सी। जिस दिन पता लग्गा; मावां-धीआं ख़ुश होण दी थां ख़बर सुण के रोण लग्गीआं। उहनां दीआं बड़ीआं रीझां ते चाअ जुड़े होए सन अमरीक दे विआह नाल। चाअ अमरीक दे वी किहड़े घट्ट सन! उसने तां हर साह नाल रणजीत नूं आपणे अंग-संग वेखिआ सी। रणजीत अग्गे झूठा होणा रब्ब अग्गे झूठा होण वांग लग्गिआ सी। पर हालात दी मंग ई कुझ होर बण गई सी। इशक नूं सिरे चाहड़ना पहिला कंम सी जां कनेडा विच सैट्ट होणा! उसदे मन नें हज़ार वार मुहब्बत विच वफ़ा पालण नूं पहिल दित्ती सी पर फ़ैसला फिर वी उसदे निसचै दे उलट हो गिआ सी। उसतों आपणे आप नाल झूठ बोलिआ गिआ सी।

विआह दे फ़ैसले नें उहनूं कनेडा विच ‘पक्का’ होण दी ख़ुशी तां दित्ती सी पर नाल ही डूंघे पछतावे दी चंगिआड़ी वी अंदर बाल धरी सी। रूह दा सच्च दुनिआवी झूठ दे भार हेठां दब्बी होई धूणी वांग धुखदा रहिंदा। हर वेले उहदे अंदरों धूंआं उठ्ठदा रहिंदा। इस धूंएं दी सवाह फोलदा उह लुक के अत्थरू केरदा रहिंदा। रणजीत बिनां कनेडा तां सी पर जि਼ंदगी कित्थे सी! रणजीत लई तोड़े सुपनिआं दे तारे उहदी झोली विचों डिग्ग के चिक्कड़ विच डुल्ल्ह गए सन। उसने डुल्ल्हे होए सुपनिआं नूं हौली हौली चुगणा, पूंझणा ते धोणा-सवारना शुरू कीता। इक्क दिन सारे लिब्बड़े-मुरझाए सुपने चिठ्ठी दे अख्खरां विच सजा के चिठ्ठी रणजीत दे पते ‘ते रवाना कर दित्ती। आपणी चुप्प-चुपीती रवानगी दी हकीकत नूं ‘खाड़कूआं’ दी धमकी हेठां लुका लिआ। मुड़ तों जान नाल वफ़ा निभाउण दा प्रण कीता। आपणे विआह दी ख़बर लुका के हाड़े पाए, बहुड़ीआं कीतीआं। किते उह खेड़िआं दी डोळी विच नां पै जावे! उह तां सदा सदा लई उहदा है! उसदी ‘उडीक कर लैण’ दा तरला लिआ। बस्स थोहड़ा कु समां होर, उह आपणे मापिआं नूं मना लवे। उह कनेडा लिजा के उहनूं उमर भर दिल नाल ला के रख्खेगा।

पर इह सारा कुझ कहिंदिआं-करदिआं समझ नां पैंदी कि उह किस नाल झूठ बोल रिहा है! नव-विआही पतनी नाल, रणजीत नाल जां ख़ुद आपणे आप नाल! अंतर-आपा आखदा, उह सभ नाल झूठ बोल रिहा सी। सभ झूठ ही झूठ सी। जे कुझ सच्च सी तां उह सी हर हालत विच कनेडा विच पक्का होण दी हकीकत।

पक्का होण तों ते टब्बर दा केस अपलाई करन तों बाअद उह जदों कुझ महीने पहिलां इंडीआ आइआ सी तां टब्बर विच बैठा नाले तां आपणी पतनी ते उसदे बच्चे नाल वख्ख वख्ख पोज़ां तों खिच्चीआं फ़ोटोआं विखा रिहा सी ते नाले कहिंदा सी, “पता नहीं किउं; मेरा मन कदी वी ख़ुश नहीं रहिंदा। उह चंगी वी बड़ी ए। पहिलां सट्ट लग्गी होण कर के पिआर वी बड़ा करदी ए। मैनूं किसे सूरत विच वी गवाउणा नहीं चाहुंदी। मुंडा वी ‘डैडी, डैडी’ करदा मेरे अग्गे पिछ्छे फिरदा रहिंदै। पिआरा वी बड़ा लग्गदै। पर जदों रात नूं इकल्ला पै के सोचदां तां इह विआह इंझ लग्गदै जिवें किसे दा पाइआ, हंढाइआ ते लाहिआ होइआ अणधोता कप्पड़ा आपणे गळ पाई फिरदां। मैनूं इस कप्पड़े ‘चों किसे होर दी बो आउंदी रहिंदी ए। कदी कदी तां जी करदै, मुशक मारिआ इह कुड़ता खिच्च के पाड़ दिआं ते गलों लाह के औह दूर वगाह मारां।”

हत्थ विच फहड़िआ तसवीरां दा रुग्ग उस फ़रश ‘ते वगाह मारिआ।

“वे नां पुत्त! इह लोहड़ा नां मारीं विचारी गरीबणी नाल!”

बुढ्ढी दादी-मां नें तरला लिआ।

सुरजीत कौर भुंजे डिग्गीआं तसवीरां इकठ्ठीआं करन लग्गी।

“टैलीफ़ोन ‘ते ‘मां जी, मां जी, बीबी जी, बीबी जी, कहिंदिआं दा मां-पुत्तां दा मूंह नहीं थक्कदा।” सुरजीत कौर दी वोट वी नूंह दे नाल हो गई सी।

अमरीक अख्खां ‘ते बांह रख्ख के सिसकण लग्गा।

अख्खां अग्गे रणजीत आण खड़ोती। उह उहनूं सवेरे ही मिल के आइआ सी। त्रिप! त्रिप!! रणजीत दीआं अख्खां डुल्ल्ह रहीआं सन। उह डुल्ल्हदे मोतीआं नूं आपणीआं तळीआं विच लुका के, पलोस के उहनां नूं मुड़ तों तारे बनाउण लग्गा। कुड़ी दीआं उदासीआं अख्खां विच हुण तक्क बुझ चुक्के तारिआं दी लिशक इक वार फेर चमक उठ्ठी।

उह समें समें चिठ्ठीआं ते फ़ोनां राहीं उहनूं धरवासा दित्ती रख्खदा तद वी रणजीत दे धुर अंदर सदा विसविसा रिहा सी। उहदा बाप उहदी मां नूं कहिंदा रहिंदा सी, “मुंडा सच्च नहीं बोलदा लग्गदा। जे उहदी पक्की मरज़ी ए तां आपणे मापिआं नूं साडे घर घल्ले। इक्क वार गल्ल पक्की हो जाए बंदिआं विच, फिर भावें विआह साल-छे महीने ठहिर के वी हो जावे। इसतरहां मैं किहड़े भरोसे ‘ते कुड़ी नूं बुढ्ढड़ी करन लई घर विच बिठाई रख्खां।”

अमरीक नें अगले साल अगले फ़ेरे ‘ते हर हालत विच विआह के लै जाण दा वचन दित्ता। उसने मन ही मन लाई नूं तोड़ निभाउण दा निसचा कर लिआ सी। रणजीत वी तरले लैंदी सी, “तूं डैडी नाल इक वार मिल तां सही। जिहड़ी गल्ल उह कहिंदे नें उहदे विच झूठ वी की है! भेज खां आपणे मंमी डैडी नूं साडे वल्ल। गल्ल पक्की कर जाण।”

अमरीक नें भेत भरीआं निगाहां उसदे चिहरे ‘ते गड्ड दितीआं, “तूं मेरे ‘ते भरोसा रख्ख। अजे मैं आपणे मां पिओ नूं नहीं भेज सकदा। तैनूं अंदरली गल्ल दा नहीं पता।”

रणजीत दे बार बार पुछ्छण ‘ते वी उसने ‘अंदरली गल्ल’ उहनूं नहीं सी दस्सी। किवें दस्सदा! ‘कल्ल्ह दस्सण’ दा वाअदा कर के तुर आइआ।

दादी मां नें बुसकदे होए अमरीक नूं बुक्कल विच लै लिआ। अमरीक नें धाह के दादी नूं जफ़्फ़ी विच घुट्ट लिआ। हुण उसदीआं अख्खां अग्गे उहदी कनेडा विच उडीक रही पतनी अख्खां ‘च गलेडू भरी खलोती सी।

दादी दे बोल फि਼ज़ा विच गूंज रहे सन।

“वे नां पुत्त! सोहणिआं इह कहिर नां कमाईं। विचारी किसे दी बदकिसमत धी नूं दूहरा दुख्ख नां देईं। उह तां लुट्टी जाऊ। तबाह हो जू विचारी। उहदा की कसूर जे उहने तैनूं डिग्गे पए नूं उठा के पैरां सिर खड़िआं कर दित्ता तां? वार वार धोखा ते धक्का खाणा उहदी किसमत विच ई किउं लिखिआ जाए!”

याद आइआ, उह तां आपणी पतनी दे पेट विच आपणीआं जहड़ां वी ला आइआ सी। इह ख़ुशख़बरी सुणाउंदी उसदी पतनी दीआं हस्सदीआं अख्खां उसदे अंदरले ‘ते झात पैंदिआं ही त्रिप! त्रिप! डुल्ल्हण लग्गीआं।

उसने रणजीत लई इकठ्ठे कीते तारे पतनी दी बुक्कल विच ढेरी कर दित्ते।

कुझ चिर ख़ामोश बैठा मन नाल गिणतीआं-मिणतीआं करदा रिहा ते फिर उठ्ठ के फ़रश ‘ते खिल्लरीआं तसवीरां मां नाल रल के इकठ्ठीआं करन लग्गा।

कुझ दिनां बाअद उह कनेडा चला गिआ।

उहदे जाण तों बाअद पिंड दे पते ‘ते अमरीक दे नां रणजीत दी चिठ्ठी आई। लिखिआ सी, “अमरीक! तूं उस दिन तों बाअद मिलिआ ई नहीं। मंमी वी पुछ्छदी सी तेरे बारे। डैडी मंन तां गए नें पर कहिंदे नें; बस्स, जाण तों पहिलां इक वार मुंडा उहनां नूं मिल जाए। ‘मुंडिआ!’ हुण चिठ्ठी मिलदिआं सार ही मिलण आ जाह। तैनूं मेरी सहुं! मैं बड़े फि਼कर ‘च आं। नाले तूं अजे ‘अंदरली गल्ल’ वी मैनूं दस्सणी एं।”

पर उहनूं ‘अंदरली गल्ल’ किसे नां दस्सी। पता नहीं उसने आपे बुझ्झ लई होवेगी जां अजे वी ‘मुंडे नूं उडीक रही होवेगी!’

तिंने बच्चे ते सुरजीत कौर शहिर नूं तुर गए सन। अमर सिंघ उठ्ठ के कमरे अंदर जा लंमा पिआ। कदी अख्खां भर लवे कदे पूंझ लवे। साहमणे अंगीठी उत्ते पईआं तसवीरां विच इक्क पासे अमरीक दी तसवीर मुसकरा रही सी। दूजे पासे अमर सिंघ दी मां दी झुरड़ीआं वाली तसवीर बरीक अख्खां विचों उस वल्ल वेख रही सी। कुझ महीने पहिलां मां वी तुर गई सी। अमरीक दी तसवीर वल्ल वेख के उसने मां कोलों ढारस मंगी।

“हाइ मां! मैं किवें लुका लां टब्बर तों टुट्ट गिआ आपणे अंदरला भाखड़ा बंनह!” उसदी पए पए दी भुब्ब निकल गई।

अत्थरूआं नाल धुंदलीआं हो गईआं अख्खां विचों मां दा आकार उभरिआ।

मां उहदीआं अख्खां अग्गे आ खलोती। हू-ब-हू। गळ नाल लाउण लई बाहवां खोल्हीआं होईआं।

“जे मैं, तेरी मां, दुख्ख जर सकदी हां तां तैनूं की होइऐ! हिंमत धार! मेरा पुत्त बण!”

उहदा पिता धरम सिंघ गंभीर हालत विच अंम्रितसर दे सरकारी हसपताल विच पिआ सी। बेहोश! आकसीजन लग्गी होई। बीबी सिरहाणे बैठी होई सटूल ‘ते। अमर ते उहदा दोसत मैडीकल कालज तों किसे टैसट दी रीपोरट लैण गए। नौं-दस वजे दे गिआं नूं रीपोरट लैंदिआं-करदिआं डेढ-दो दा समां हो गिआ। वापस परते तां बीबी बापू दे सिरहाणिओं उठ्ठ के अग्गलवांढी उहनां नूं कमरे तों बाहर ही आण मिली।

“रिपोट लै आंदी? चल्लो चंगा होइआ!” उसने अमर दे हत्थ विच फहड़े लिफ़ाफ़े वल्ल वेखिआ। फिर जिवें कोई भुल्ली होई गल्ल चेते आ गई होवे। आखण लग्गी, “हैं अमर सिअहां! पुत्त, लौढा वेला हो चल्लिऐ; तुसीं कुझ खाधा पीता वी है कि नहीं?”

उहनां दा जवाब ‘नांह’ विच सुण के कहिंदी, “जाओ मेरे पुत्त! पहिलां जा के रोटी खा के आवो। किवें सवेर दे भुख्खण-भाणे तुरे फिरदे जे!” उहदा चिहरा ममता विच मोम बणिआ होइआ सी।

उहनां कमरे वल्ल वधदिआं अगले इलाज लई पहिलां डाकटर नूं रीपोरट दिखाउण लई किहा तां कहिंदी, “कोई नहीं रपोट मैं विखा लैंदी आं। तुसीं पहिलां ढिड्ड नूं झुलका दे आओ। तुहाडे बापू कोल मैं बैठी आं। उहदा फि਼कर नां करो तुसीं।”

उसदे ज़ोर देण ‘ते उह लागले ढाबे ‘ते रोटी खाण तुर गए। रोटी खा के परते तां पिता दे सिरहांदी बैठी मां उठ्ठ के खलो गई अते उसदीआं अख्खां ‘च तैर आइआ पाणी बेवस्स हो के उहदे चिहरे ‘ते ‘टिप्प! टिप्प!’ वरहन लग्गा।

“जाओ पुत्त! कोई टैकसी लै आओ! तुहाडा बापू पूरा हो गिआ।” उसने बुल्ल्ह चित्थदिआं आपणी भुब्ब अंदरे डक्क लई।

फिर अत्थरू पूंझदिआं कहिण लग्गी, “पूरा तां इह उदों ई हो गिआ सी जदों तुसीं रपोट लै के आए सी। पर मैं तुहानूं जाण-बुझ्झ के नहीं सी दस्सिआ। मैं सोचिआ जे तुहानूं हुणे दस्स दित्ता तां तुसीं उंज ही देह लै के पिंड नूं तुर पैणा एं! फिर रोण कुरलाउण विच पए मेरे लालां नूं पता नहीं कदों रोटी दा टुक्क नसीब होणा एं! तुहाडीआं भुख्खीआं विलकदीआं आंदरां दा सोच के ही मैं तुहानूं रोटी खाण तोरिआ सी।”

एनी आख के उसने अमर नूं बाहों फहड़ के अग्गे कीता, “आ! हुण आपणे तुर गए पिओ दा मूंह वेख लै।” उसने पती दे चिहरे ‘ते दित्ता कप्पड़ा चुकिआ अते उसदे सदा लई सौं गए शांत चिहरे नूं निहारदी नें अमर नूं छोटे बाल वांग आपणी छाती नाल घुट्ट लिआ। मां दी उमर उदों इकताली-बताली साल दी सी अते पिओ दी पंजताली-छिआली साल। उहदा सुहाग उहनूं सदा लई छड्ड के तुर गिआ सी। पती तों बिनां उस अग्गे दूर तक्क ब्रिहा दी मारूथल वांग भुज्जदी विछी जि਼ंदगी पई सी। उहदा जहान लुट्टिआ गिआ सी।

अमर सिंघ मां दी तसवीर वल्ल इक वार फेर झात मारी। मां दे चिहरे ‘ते आपणे बच्चिआं ख़ातर दुख्ख दे उस अणतोले ते अणमिणे भार नूं सहि जाण दी ताकत दा जलौअ चमकदा दिखाई दित्ता।

“बीबी! रब्ब आपणे टब्बर दा ही किउं अजिहा इमतिहान बार बार लैंदा है!” उह फेर फुट्ट फुट्ट के रोण लग्गा।

शाम उत्तरदी नाल बाकी सारा टब्बर शहिरों मुड़ आइआ। उहनां नूं बस्स तों उत्तरदिआं ते चहिकदिआं वेख के आपणे घर दे मोड़ ‘ते खलोते उहनां दे कामे शीरे नूं उहदी मां दातो नें आखिआ, “वेखीं पुत्त शीरिआ! किते कुछ पुछ्छ-दस्स नां बहीं सरदार नूं। गल्ल नां कर दीं कोई। बदशगनी हुंदी ए। तैनूं वी सवेरे गल्ल सुणन ‘च भुलेखा लग्गा जापदै। ऐवें झूठी अवाई ही उड्ड गई जापदी ए। साड़े दे मारे किसे शरीक दी करतूत लग्गदी ए इह तां। जे कोई गल्ल हुंदी, आंदरां नें इहनां दीआं। इहनां दी ख़ुशी ऐं थोड़ा डुल्ल्ह डुल्ल्ह पैणी सी! अड़िआ! सत्थर विछ जाणे सी।”

“बीबी, मैनूं तां भुलेखा लग्गा होऊ; पर प्रोफ़ैसर दे पिओ नें आप इह गल्ल नंबरदार कोल कीती लग्गदी ए। घड़ी कु होई मैनूं नंबरदार नें आप पुछ्छिआ सी, “उए ‘फ़तहि’ दे घर सभ सुख-सांद ऐ नां!” मैं की दस्सदा, चुप्प रिहा। पर गल्ल है जरूर कोई नां कोई। भाऊ अमर सुंह वी लंमा पिआ होइऐ सवेर दा। बुझिआ, बुझिआ। अग्गों महाराज जाणे!”

“वे शीरिआ! तूं एथे फिरदैं माल-डंगर नूं कीहने सांभणैं।” नेड़े आ के सुरजीत कौर नें पुछ्छिआ तां उह कहिंदा, “चाची पठ्ठे कुतर के पा वी आइआं। भाऊ तां लंमे पिआ सी। मैं आखिआ; उहदे उठ्ठदिआं तक्क घरों गेड़ा मार आउंदां। बस्स ओधर नूं ई चल्लिआ वां।”

“सरदारनी! वधाईआं होण। सुणिऐं अज्ज-भलक ई कनेडा जा रहे ओ।” नां चाहुंदिआं वी पिंड विचों सुणिआं सच्च अध्ध-पचध्धा दातो दे मूंहों निकल गिआ। उह डर गई कि अगली गल्ल वी किते मूंहों नां निकल जावे। पर गुरमेल दे मख़ौल नें उसदे डर नूं नप्प लिआ।

“भाऊ शीरे दा भाबी बिना मन ओदर जांदा ए। घड़ी-मुड़ी घर नूं भज्जदा ए। नवां-नवां विआह होइऐ नां!”

शीरा उहनां दे पिछ्छे पिछ्छे तुर पिआ।

घर आ के ख़रीदीआं वसतां वाले लिफ़ाफ़े उहनां बैड्ड ‘ते रख्खे। सुरजीत कौर नें छेती छेती पतीले विच चाह धरन लई कुड़ीआं नूं हदाइत कीती। रोटीआं वाली चंगेर वेखी। दुपहिरे अमर सिंघ दे खाण लई पा के रख्खी रोटी उंझ दी उंझ पई सी।

“मैं आखिआ तुसीं ठीक तां ओ। डाकटर वल्ल गए वी सी कि सवेर दे इंझ ही मंजे ‘ते पए जे। रोटी वी नहीं खाधी। हो की गिऐ तुहानूं? कोई गल्ल है ज़रूर। तुसीं दस्सदे नहीं मैनूं।”

अमर सिंघ नें उठ्ठ के बैठदिआं आकड़ भंनी ते चिहरे ते बनावटी मुसकान लिआंदी, “लै है! कमली नां होवे। मैनूं की होणा एं। डाकटर बिहारी कोल गिआ सां। उस हाज़मे दी दवाई दित्ती ऐ। ओथे दुकान ‘ते ई उहदा मुंडा आइआ, दुपहिर दी रोटी लै के। असीं दोवें ई सां। होर मरीज़ कोई नहीं सी। मैनूं कहिंदा, “आ अमर सिअहां! हुण फुलका छक के ई जाईं।” मैं बड़ी नांह-नुक्कर कीती। उस दो फुलके बदो बदी मेरे हत्थ ‘ते रख्ख दित्ते ते उत्ते आलू मूंगरिआं दी सबज़ी पा ‘ती।”

एने चिर विच छिंदर चाह बणा के लै आई। दोवें छोटे बच्चे दूजे कमरे विच टी वी ला के बहि गए।

चाह पी के सुरजीत कौर नें पलासटिक दे वड्डे लिफ़ाफ़े विचों ख़ाकी काग़ज़ दा छोटा लिफ़ाफ़ा बाहर कढ्ढिआ ते उस विचों तिल्ले नाल महड़ी लिश लिश करदी सुनहिरी जुत्ती बाहर कढ्ढ के हत्थां विच फहड़ के निहारन लग्गी।

“आह वेखो खां भला पैरीं पा के। तुहाडे मेच आउंदी ऐ कि नहीं। मैं अमरीक लई लै के आई आं। इक्को मेचा ए तुहाडा पिओ-पुत्तां दा। तुहाडी जुत्ती दा मेचा काग़ज़ ‘ते वाह के लै गई सां। जे ठीक नां होई तां भाई कहिंदा सी सवेरे वटा लिजाइओ। तुहानूं तां विहल ई नहीं लग्गदी। मैं आखिआ, मेरा पुत्त आखू; मैं दो ई तां चीज़ां मंगीआं सी झुग्गे ‘चों। काला चादरा ते तिल्ले वाली जुत्ती। मेरे मां-पिओ उह वी नां लिआए। मैं तां तरीज़ां वाला बणिआं बणाइआ चिट्टा कुड़ता वी लै आई आं उहदे पाउण वासते। भावें उहने सिर मुना लिऐ पर मैं तां लै आई आं आह काली पग्ग वी। वेखीं मेरे पुत्त नें पाई जदों पैरीं तिल्लेदार लिश लिश करदी जुत्ती ते चिट्टे कुड़ते नाल काला चादरा ला के बंनही काली पग्ग सिर ‘ते तां डुल्ल्ह डुल्ल्ह पऊगा नूर उहदे चिहरे तों।”

अमर सिंघ नें उहदा दिल रख्खण लई पहिलां जुत्ती हत्थां विच फहड़ के टोह के वेखी। फिर पैरीं अड़ाई ते लाह के उहदे हत्थ विच फड़ा के कहिंदा, “मेचे ऐ। कप्पड़े वी सोहणे नें। पर कमलीए! ओथे दे मौसम विच इह कप्पड़े नहीं पैंदे। नां ही रवाज आ इहो जिहे कप्पड़िआं दा। कीहने पाउणे नें एह कप्पड़े!”

उहदा हाउका निकल गिआ।

“लै शुभ शुभ बोलो। मेरा पुत्त पाऊ, होर कीहने पाउणे नें। उह कहिंदा सी छुट्टी वाले दिन, किसे दिन-दिहार ‘ते, गुरदवारे गिआं कप्पड़े पाए जा सकदे नें। पाए जा सकदे नें तां ई उहने लिआउण लई आखिऐ। तेरी सुरत नूं वी पता नहीं की हो गिऐ!”

उह लिफ़ाफ़े खोल्ह खोल्ह होर लिआंदीआं चीज़ां ते कप्पड़े वी विखाई जा रही सी। पर अमर सिंघ वेखदा होइआ वी वेख नहीं सी रिहा। सुणदा होइआ वी सुण नहीं सी रिहा।

लिफ़ाफ़े मुड़ तों सांभ के दोवें मावां-धीआं रात दे टुक्क-पाणी लई चौंतरे विच जा वड़ीआं। अमर सिंघ उठ्ठ के हवेली विच शीरे नूं माल-डंगर नूं पठ्ठा-दत्था पाउण दी हदाइत करन लई वसों वाले विहड़े दे दरवाज़े तों बाहर ही निकलण वाला सी कि अग्गों अंदर नूं आउंदा शीरा टक्कर गिआ।

“भाऊ! प्रोफ़ैसर दे घरों मुंडा आइआ सी, हुणे। कहिंदा सी वीहां कु मिंटां तक्क कनेडा तों फ़ोन आउण वालै।”

इस वारी फ़ोन सुणन गए नूं प्रोफ़ैसर दे पिओ नें कोई सवाल नहीं सी कीता। उहनूं आउंदे-जांदिआं बिट बिट झाकदा ई रिहा सी। प्रोफ़ैसर दी मां नें ठंढा हाउका भर के आपणे आप नाल गल्ल करन वांग किहा सी, “वाहिगुरू! तूं ई एं सभ दा!”

फ़ोन ‘ते जरनैल नें हदाइत कीती सी कि उहने एअरलाईन वालिआं नाल गल्ल कर लई है ते टिकटां दे पैसे वी तार दित्ते नें। उह सवेरे जलंधर जा के एअर लाईन दे दफ़तरों पासपोरट ते वीज़े दिखा के टिकटां चुक्क लवे। विसाखी तों इक्क दिन छड्ड के फ़लाईट सी। दो दिन रहि गए सन जाण विच।

इह दो दिन उस लई अग्ग दा दरिआ सन, तर के लंघण लई। अंदर मच्चदे भाबड़ दी कोई छोटी जिही लाट वी बाहर नहीं सी निकलण देणी।

उसने घर आके ख़बर दित्ती तां गुरमेल भंगड़ा पाउण लग्ग पिआ, “उए बल्ले, वीर जी बल्ले! ओ बल्ले, कनेडा बल्ले! उए काला हबशी बल्ले, मेरी भैण दा प्राहुणा बल्ले!”

हरिंदर चिड़ के झूठी मूठी रोण दा नाटक करन लग्गी ते, “ऊंअ ऊं!” कर के गुरमेल दी पिठ्ठ विच मुक्कीआं मारन लग्गी। पर उह हस्सी गिआ, नच्ची गिआ ते बोली गिआ।

छोटे दोवां भैण-भरावां नूं नच्चदिआं टप्पदिआं वेख के छिंदर नूं पेके परिवार तों विछड़ जाण दे ग़म नें फेर आण घेरिआ ते उहदीआं अख्खां छंम छंम वरहन लग्ग पईआं। “किनां चाअ चहड़िऐ इहनां नूं वड्डी भैण नूं छड्ड के तुर जाण दा। मैनूं तां तोड़ के सुट्ट चले ओ नां पिछ्छे। तुसीं तां सारे कठ्ठे हो के बहिंदे ते मिलदे रवहोगे। पर मैं तां नहीं होवांगी नां तुहाडे विच। ख़ुशीआं-ग़मीआं वेले कल्ल्ही बहि के रोइआ करांगी एथे विछड़ी कूंज वांग कुरलाउंदी होई। जे रहिंदी जि਼ंदगी विच पंज-सत्त वार पूरे दे पूरे टब्बर नूं किधरे मिल वी लऊं तां की मिलणा होइआ! ठीक कहिंदे नें; बंदे नूं आपणी ख़ुशी नाल ई हुंदै, किसे दे दुख्ख नाल नहीं।”

उह हुबकीं रोण लग्गी। मापिआं ते भैणां-भरावां नाल विछोड़े नूं कलप के, उह जिस दिन दी आई सी, गल्ल गल्ल ‘ते अख्खां भर के डोल्हण लग्ग पैंदी सी।

सुरजीत कौर नें बुक्कल विच लै लिआ, “कमली धी! तेरा दुख-सुख भला साडा किउं नां होइआ! हुण वेख इह तां दुनीआं दा रवाज जिहा ई बण गिऐ। टब्बरां दे टब्बर बाहर तुर गए नें। धीआं-पुत्त, कोई किते, कोई किते। कई तां कई कई मुलकां विच वंडे होए नें। जट्ट छट्टा दे के जिवें बी खिलारदा ए। जीआं दा छट्टा दित्ता पिऐ। धीए मेरीए विछड़ण-मिलण दी तां रीत बणी आई ए। तूं तां अंम्रित छकिऐ, पाठ वी करदी एं। सानूं मत्तां देण वाली एं। साडा किते तैनूं छड्ड के जाण तों मन नहीं ओदरदा भला! पर की करीए! औंतरे कनूंन ई एहो जिहे नें। विआही कुड़ी मापिआ नाल जा नहीं सकदी! नहीं तां डड्डीए असीं कलेजे नालों लाह के तैनूं इंझ सुट्ट के कदी वी नां जांदे।”

मां वी बुसकण लग्गी। मावां-धीआं नूं रोंदिआं वेख अमर सिंघ नें वी चार अत्थरू उहनां दे बहाने नाल वहा लए। पर उस वल्ल किसे दा धिआन नां गिआ।

मावां-धीआं आपस विच रुझ्झीआं होईआं सन। मां धी दा मत्था चुंम रही सी। लाड लडा रही सी। ते अगला प्रोगराम समझा रही सी।

“लै! तूं आह कप्पड़े अटैची विच पा मेरी डड्ड। मैं रोटी टुक्क दा आहर करां। फिर सारे रल के पैकिंग करदे आं। दिन ते झुग्गे ‘चों कल्ल्ह दा रहि गिआ। सवेरे छिंदर दा प्राहणा आउंदै तां उहनूं पिछ्छों दा सारा कंम-कार ते जि਼ंमेवारी चंगी तरहां समझा दिओ।” सुरजीत कौर पहिलां वड्डी धी नूं ते पिछ्छों पती नूं संबोधित होई।

दूजे कमरे विच चल्लदे टैलीवीयन दी उच्ची कीती आवाज़ इस कमरे तक्क वी गूंज पा रही सी। “सोचना किआ! जो भी होगा, देखा जाएगा!”

छिंदर मां वल्लों समझाइआ समान ते कप्पड़े अटैचीआं विच पाउण लग्गी।

अमर सिंघ मन नूं टिकाणे करन लई मंजी ‘ते बहि के पाठ करन लग्गा।

छिंदर नें धिआन कीता, उहदा पिओ उखड़िआ-उखड़िआ पाठ कर रिहा सी। पाठ करदा-करदा भुल्ल जांदा। फिर मुढ्ढों-सुढ्ढों शुरू करदा। फिर भुल्ल जांदा। फिर शुरू करदा। उहदा तां अंदर पाटण नूं आइआ पिआ सी। लुकाइआ होइआ अंगिआर मच्च के बाहर फटण नूं काहला सी। की करे उह! दुख्ख उहदे अंदरों बाहर निकल के वहिणा चाहुंदा सी। उहनूं कोई निकास नहीं सी मिल रिहा। उह अंदर ही गळ-गळ तक्क, मूंह-मूंह तक्क, सिर-सिर तक्क अकहि ते असहि अगन-पीड़ा विच डुब्ब चल्लिआ सी। एदां तां उह झुलस के, दम घुट्ट के मर जाएगा।

विचों ही पाठ छड्ड के उसने छिंदर नूं वाज मारी, “ पुत्त! ऐथे बहि जा मेरे कोल। मैं तेरे नाल बड़ी ज़रूरी गल्ल करनी एं।”

उह मन नाल घुलण लग्गा, ‘दस्सां कि नां दस्सां इहनूं?’

“भा जी, तुहानूं हो की गिऐ? दस्सदे किउं नहीं?” धी नें पिओ दा हत्थ मोह ते तरस नाल घुट्ट लिआ।

“गल्ल ऐंज ए” उस नें गळा खंघूरिआ। मन नाल फिर फ़ैसला कीता।

“चल्ल छड्ड, कोई गल्ल नहीं।”

पाठ भुल्ल के उह तां इमीग्रेशन अधिकारी नाल गल्ल-बात विच लग्गा होइआ सी। तरले करदा, “इक तां साडा पुत्त साडे नाल धक्का कर गिआ। हुण तुसीं तां धक्का नां करो।” पर अफ़सर तां मंन ही नहीं सी रिहा। उसने होर दो बंदिआं नूं वी कोल बुला लिआ सी। अफ़सर नें किसे वल्लों कीती सि਼काइत वाला काग़ज़ उहनां नूं फड़ाइआ। उह बोली जा रिहा सी, “जी एह तां साडे शरीक दी करतूत ए। साडा खाळ दा झगड़ा ए उहदे नाल!” उह तिंने घुसर-मुसर करन तों बाअद नांह विच सिर हिला के कहिण लग्गे, “तुहाडा होवेगा झगड़ा पर गल्ल उहने ठीक लिखी ए। असीं पता कर लिऐ सारा फ़ोन ‘ते। अमरीक दी मौत हो चुक्की ए। जदों तुहानूं सपौंसर करन वाला ही इस दुनीआं ‘च नहीं रिहा तां तुसीं कनेडा विच दाख़ल होण दा अधिकार आपणे आप गवा बैठे ओ!”

पाठ छड्ड के अख्खां मीटी गुंम-सुंम बैठे नूं छिंदर नें मोढे तों फहड़ के हलूणिआं,“नहीं, गल्ल तां कोई है ज़रूर। भा जी दस्सो वी।”

“पुत्त! तूं मेरी अंम्रितधारी धी एं। वड्डी वी एं, सिआणी वी एं। तेरे ‘ते गुरू महाराज दी मिहर वी ए। तेरे तों बिना इह गल्ल किसे होर नाल कर वी नहीं सकदा। आपणे गुरू नूं हाज़र-नाज़र समझ के वाअदा कर कि इह गल्ल आपणी मां नूं नहीं दस्सणी।”

“की, गल्ल की ए? छेती दस्सो। दस्सो वी नां कुझ।”

“पहिलां वाअदा कर कि गल्ल दा धूं बाहर नहीं कढ्ढैंगी।”

“वाअदा रिहा; पर तुसीं गल्ल तां दस्सो” छिंदर नें उसदे दोवें मोढे घुट्ट लए।

“गल्ल एह वे पई, तेरे वीर अमरीक दा ऐकसीडैंट हो गिआ परसों। उसदे सिर ‘च सट्ट लग्गी ए।”

“हैंअ!” कुड़ी नें डाड मारनी चाही पर अमर सिंघ नें उहदे मूंह ‘ते हत्थ रख्ख दित्ता, “कमली नां बण। उंझ ठीक-ठाक ऐ उह। ख़तरे वाली गल्ल नहीं। कुझ दिन हसपताल विच रहिणा पऊ। फि਼कर नां कर। जरनैल सुंह नें दस्सिऐ कि फि਼कर वाली मूलों कोई गल्ल नहीं। अगले हफ़ते तक्क हसपताल ‘चों छुट्टी मिल जाऊ। पर फिर वी आपणीआं आंदरां नें। फि਼कर तां आउंदै ई ए नां! तेरी मां दा इक तां दिल बड़ा हौळा ए। उहने सुण लिआ तां कुझ हो नां जाए । दिन तां सारे दो नें विचों जाण विच। सांभदे फिरांगे कि तिआरी करांगे। तूं वेखिआ नहीं जदों उह पहिली वार बाहर नूं तुरिआ सी तां तुसीं आप ई दस्सदीआं सो कि किवें उह बेहोश हो के डिग्ग पई सी। दंदलां पै पै जांदीआं सन। ऐतकीं जदों उह तुरिआ तां किवें कई दिन फेर याद कर कर विलकदी रही सी। तैनूं आपणे गुरू दी सहुं, जे किसे नाल गल्ल करें।”

कुड़ी दीआं अख्खां विचों परल परल अत्थरू किरन लग्गे, “भा जी, वीर मेरा ठीक ठाक ए नां उंझ? मेरे सिर ‘ते हत्थ रख्ख के सहुं खाओ।” उसने आपणा सिर अग्गे कीता।

“जदों मैं तैनूं आपणे गुरू नूं जामन बणा के किहै कि उह ठीक-ठाक ऐ तां तूं मंनदी किउं नहीं।”

“नहीं, मेरे सिर ‘ते हत्थ रख्ख के दस्सो। गुरू तां लोकां नें मंनण लई नहीं सहुं खाण नूं ई रख्खिऐ!”

“लै” उसने कंबदा होइआ हत्थ उसदे सिर ‘ते धर दित्ता, “कुझ नहीं होइआ तेरे वीर नूं। अग्गे वी तां इक्क वार उहने बांह ‘ते सट्ट लवा लई सी ते ओना चिर दस्सिआ नहीं सी सानूं, जिंनां चिर सट्ट ‘ते फ़तहि नहीं सी पा लई। राज़ी हो के ई ख़बर दित्ती सी। उहदा खि਼आल सी कि असीं ऐवें फि਼कर करांगे। उहने तां हुण वी आपणे ताए नूं किहा सी कि सानूं नां दस्से, पर ताए तेरे दे मूंहों सभाउकी फ़ोन ‘ते गल्ल निकल गई। वीर तेरा विचारा तां सगों एस गल्लों परेशान एं कि उहदे मां-बाप ते भैण-भरा पहिली वार कनेडा आ रहे नें ते उह इस हालत विच उहनां नूं एअरपोरट ‘ते लैण वी नहीं आ सकदा! तूं हुण पल्ले गंढ बंनह लै कि किसे नाल गल्ल नहीं करनी। ओथे जा के तां आपे पता लग्ग जाणै। पर जदों पुत्त ठीक ठाक वेख लिआ, आपे तसल्ली हो जू मां दी। पर एथे तां फि਼कर बणिआं रहू ओने दिन सभ लई।”

उहने इक वार फिर धी दे सिर ‘ते हत्थ रख्खिआ, “वाहगुरू! सच्चिआ पातशाह! मिहर दा हत्थ रख्खीं सभ दे सिर ‘ते। भुल्लां बख़शीं सभ दीआं।” मंजे ‘ते कोल आण बैठी धी नूं उसने उत्तों दी बांह वळ के गळ नाल घुट्ट लिआ, “सिख्खी सिदक काइम रख्खीं धीए!”

धी दे गळ लग्ग के ते दुख्ख दा कुझ हिस्सा उहदे सिर ‘ते रख्ख के उसने आपणे आप नूं थोहड़ा हौळा हो गिआ महिसूस कीता।

“पुत्त! गल्ल इह आपां बाहर तां की टब्बर विच वी नहीं निकलण देणी। जे लोकां नूं पता लग्ग गिआ तां फिर तिआरीआं करांगे कि मुंडे दी सुख्ख-सांद पुछ्छण वालिआं नूं चाहवां पिआउंदे जवाब दिंदे फिरांगे! नाले तेरी मां दे दिल दा तां तैनूं पता ई ए।”

“चल्ल अकेला, चल्ल अकेला। तेरा मेला पीछे छूटा राही चल्ल अकेला!”

उह खिझ गिआ ते विच दूजे कमरे विच बैठे गुरमेल नूं उच्ची आवाज़ विच झिड़किआ।

“ओ तुख़मां! टी वी बंद कर उए। इक तां एस टी वी दी आवाज़ नें पिंड सिर ‘ते चुक्कणा लिआ।”

ओधरों सुरजीत कौर नें आवाज़ दित्ती, “नीं हरिंदर! ऐधर आ। जिदण दी वड्डी भैण आई ए, तूं असलों ई हड्ड हराम हो गई एं। रोटी फड़ा वीर आपणे नूं। फिर पिओ आपणे दे हत्थ धुआ।”

थोहड़ी देर बाअद सुरजीत कौर रोटी वाली थाली फहड़ी अंदर आई, “लओ उठ्ठो! रोटी खाओ गरमा गरम। तुहाडी पसंद दी छोलिआं दी दाल कद्दू पा के बणाई ए। गंढिआं नूं चीर के निंबू वी पाइऐ। हरीआं मिरचां नाल। नाल अंबीआं दी चटणी। कल्ल्ह गुरमेल आपणे बंबी वाले अंब तों लाह के ताज़ीआं अंबीआं लिआइऐ। हुण तां मेरे पुत्त दा लाइआ अंब वी फ़ल देण लग्ग पिऐ सुख्ख नाल।”

अमर सिंघ नें हत्थ धोते ते अणमंने मन नाल थाली फहड़ लई। सारी दिहाड़ी उहने अंन दा दाणा मूंह नूं नहीं सी लाइआ। पिछली रात एस वेले दी रोटी खाधी होई सी। रोटी दी बुरकी तोड़ के मूंह विच पाई ते डूंघीआं सोचां विच उत्तर गिआ। सोचदिआं सोचदिआं ते बुरकीआं चबोलदिआं चबोलदिआं उहनूं पता नां चल्लिआ; उह तां ढाई फुलके खा गिआ सी। आपणे आप ‘ते हैरान होइआ।

ठीक ही सी; नां अंन-पाणी छुट्टदा है नां दुनीआं दे कार-विहार रुकदे नें!

की दुख्ख वी एदां घटदा घटदा घट जांदा ते मुक्क जांदा ए?

उसने इसतों पहिलां आपणे बाबे ते मां-बाप दीआं मौतां ही इस घर विच वेखीआं सन। रोइआ तां उह बाबे दी मौत ‘ते वी सी पर आपणे पिता दी लगभग जवानी ‘च होई मौत ‘ते तां उह बहुत रोइआ सी ते दुख दा कंडा बड़े साल उहदे दिल विच रड़कदा रिहा सी। पर मां दा तुर जाणा तां उहनूं बड़ा सहिज लग्गा सी। हुण तां पिओ दी मौत दा दुख्ख वी धोता गिआ सी। पर किंने साल लंघे सन इसनूं धोण विच! हुण पुत्त दी मौत दा दुख्ख धोण वासते जिंने साल उहनूं चाहीदे सन की ओने साल उहदी जि਼ंदगी दे बाकी है वी सन? नहीं, उहदा दुख्ख भुल्लण लई तां इक्क होर पूरी उमर चाहीदी सी।

कुझ घर छड्ड के दलीप सिंघ दे घर दे बनेरे ‘ते सपीकर वज्ज रिहा सी। उह मुंडा विआह के मुड़े सन।

रोटी-टुक्क तों विहले हो के सारे बिसतरिआं ‘ते जा पए। कुड़ीआं ते मुंडा दूजे कमरे विच ते अमर सिंघ ते सुरजीत कौर आपणे कमरे विच।

“मैं किहा, अमरीक दे भा जी, वहुटी वी हुण दिनां ते हुणी आं। अमरीक नें कोई ख़बर नहीं दित्ती।”

“ख़बर हुंदी तां आपे पता लग्ग जांदी। एसे करके तां उह छेती आउण नूं ज़ोर लाउंदै। कहिंदै; वहुटी ढिल्ली होण कर के घर विच जीआं दी लोड़ ए।”

“शुकर ऐ। सच्चिआ पातशाह! तेरा लख्ख लख्ख शुकर! सभ कुझ ठीक-ठाक नजिठ्ठिआ जाए। साडे पैर कनेडा दी धरती ‘ते सुलख्खणे पैण। साडी जहड़ लग्गे।”

कुझ चिर जाण दीआं तिआरीआं दा वेरवा विचारिआ जांदा रिहा। ते फिर डूंघी रात गई नाल दोवें पासा बदल के अख्खां मीच के चुप्प हो गए।

अमर सिंघ बिसतरे ‘ते पिआ बेचैनी विच पासे बदलण लग्गा। उस्सलवट्टे लैंदा, मन भरदा, हिचकीआं रोक के रोंदा। सिरहाणा गिल्ला हुंदा रिहा। द्रिश अख्खां अग्गों लंघदे गए।

उह लसूड़े हेठां मंजी ‘ते लेटिआ होइआ सी। उदास जिहा मूंह लै के अमरीक उहदी मंजी कोल आण खलोता। उह अंदरले घरों ताए जरनैल सिंघ दे हाणी मुंडिआं नाल खेडदा आइआ सी। चाचे-ताए दे पुत्त भरावां विच वंड-वंडाई हो जाण तों पिछ्छों उह पिछले दिनां तों हवेली विच रिहाइश लै आए सन, पर एथे अमरीक दा जी नहीं सी लग्गदा। उह दिन चहड़दिआं अंदरले घर वल्ल भज्ज जांदा। पर उथों उदास हो के घर परतदा। कोई नां कोई सवाल उहदी ज़बान ‘ते हुंदा। उसने अंदरले घर ई जनम लिआ सी। ओथे ही रिहड़ना, तुरना ते तुतलाउणा सिखिआ सी। समझ नहीं सी पैंदी कि हुण उह आपणे कमरे विच रात नूं किउं नहीं सी सौं सकदा। उहदे मां-बाप रात नूं उस घर जांदे किउं नहीं सन। उहदी बी जी उहदी ताई नाल मिल के तंदूरे रोटीआं किउं नहीं लाउंदी। उहनां कोल हवेली विच इक्क बळद, बूरी मझ्झ ते कट्टा ही किउं रहि गए नें। दूजे डंगरां तों विछड़ के इहनां दा जीअ एथे किवें लग्गदा होएगा!

अमर सिंघ उसदे बाल-मन दी उदासी नूं समझदा सी। उसने चुक्क के हिक्क ‘ते बिठा लिआ। लाड लडाउण लग्गा, “अमरीक सुंह सरदार। घोड़े पंज, बंदूकां चार। वाही करदा नहिरों पार।”

अमरीक नूं अचनचेत कुझ चेता आ गिआ।

“भा जी! नवतेज आखदा सी, नहिरों पार वाली जमीन हुण उहनां दी हो गई ए। आपणे कोल खूह वाली जमीन ई रहि गई ए। उह आखदा सी अंदरले पक्के घर वी हुण साडे नहीं रहि गए।”

“कोई नहीं, साडा सोहणा ते शेर पुत्त एथे हवेली ‘च ई पक्के कोठे छत्त लऊगा। नवें ते सोहणे। अंदरला पक्का घर तां गंदा ते पुराणा हो गिऐ।”

अमर सिंघ नें उहदा धिआन पासे पाउण लई लेटे लेटे नें आपणीआं लत्तां इकठ्ठीआं कीतीआं ते अमरीक नूं ढिड्ड तों चुक्क के लत्तां उत्ते बिठा लिआ। अमरीक नें उहदे गोडिआं नूं करिंघड़ी मार लई। उह लत्तां हेठ उत्ते करन लग्गा।

“हूटे, माटे, सोने दी गड्ड घराटे,

माईओ, बुढीओ, भांडे-टींडे सांभ लौ,

अमरीक सुंह दी रेल गड्डी आई जेअ अअ।”

उह लत्तां उच्चीआ करके सिर वल्ल लै आउंदा। अमरीक खिड़ खिड़ हस्सदा।

“भा जी रेल गड्डी की हुंदी आ?”

“तूं बस्स वेखी ऐ नां!”

“हाहो”

“किंनहीआं सारीआं बस्सां जोड़ दईए तां रेल बण जांदी ऐ।”

“आपां रेल गड्डी ‘ते कदों चहड़ांगे?”

“जदों तूं पक्के कोठे पाउण लई जहाज़ ‘ते चहड़ के दूअअअअर गिओं कमाईआं करन तां आपां रेल गड्डी ‘ते चहड़ के तैनूं जहाज़े चहड़ाउण जावांगे।”

अमरीक दा धिआन पिता वल्लों लमका के आखे शबद ‘दूअअअअर’ ते अटक गिआ सी।

“जदों मैं दूअअअअर चला गिआ तां ‘कल्ल्हा मुड़ के किवें आऊंगा?”

अमर सिंघ दी भुब्ब निकलण नूं आई पर उसने इस नूं नकली खंघ विच बदल लिआ। सुरजीत कौर नूं सुत्ती जाण के उसने ‘खंघ’ गळ विच ही घुट्टणी चाही। पर सुरजीत कौर तां जागदी पई सी, “जी पाणी दिआं।”

“नहीं, सौं जा। सुती किउं नहीं अजे ताईं?”

“नींद जिही नहीं आउंदी। जाणीदा, मन नूं टिकाअ जिहा नहीं।”

“अख्खां मीच ते रब्ब दा धिआन धर। ‘वाहगुरू! वाहगुरू!’ आख। नींद आ जू।” ते उसने “वाहिगुरू!” कहिंदिआं पासा परत लिआ।

थोहड़ी देर बाअद सुरजीत कौर दे साहवां दी आवाज़ आउण लग्गी।

उस आपणे आप नूं सवाल कीता, “नींद तां कहिंदे नें सूलां दी सेज ‘ते वी आ जांदी है। पर मैनूं नींद किउं नहीं आउंदी! की मेरी सेज नूं नींद आउण लई अजे होर सूलां दी लोड़ है!”

यतन दे बावजूद नींद नहीं आई। आपणी हिक्क नूं ‘घोड़ा’ बणा के बैठे अमरीक दी निक्की जिही तळी नूं उसने आपणीआं सज्जे हत्थ दीआं उंगलां दे पोटिआं नाल छूहिआ। उह उहदे निक्के जिहे हत्थ ‘ते ‘चूरी कुट्टण’ लग्गा।

“दहीं दी फुट्टी, चूरी कुट्टी।

हाळीओ! पाळीओ! ऐथे मेरा पुत अमरीक सुंह

किते माल-डंगर चारदा ऐ भई उए!

मैं उहदी रोटी लै के आइआं”

ते फिर उह ‘लभ्भ लैण दा’ नाटक करदा उहदीआं वख्खीआं कुतकताउंदा, “लभ्भ लिआ! लभ्भ लिआ!”

अमरीक खिड़ खिड़ हस्सदा उहदी हिक्क ‘ते लोट पोट होण लग्गा।

अमर सिंघ नें मच्चदे कलेजे नूं घुट्टिआ। अमरीक नूं ‘लभ्भण’ लई आपणी हिक्क नूं टोहिआ। उह तां एथे किधरे वी नहीं सी। उह ‘लभ्भण’ लग्गा। पर उह तां उहनां दे टब्बर दी रोटी ‘लभ्भण’ किते ‘दूअअअअर’ निकल गिआ सी। उह उहनूं कित्थों लभ्भदा!

अमरीक नूं लभ्भदिआं लभ्भदिआं उह हनेरे विच दौड़ रिहा सी कि गुरदवारे विचों सपीकर ‘ते बाबे दी आवाज़ गूंज उठ्ठी, “वाहिगुरू जी का ख़ालसा, वाहिगुरू जी की फ़तहि! ख़ालसा जी! सवेरे विसाखी दे शुभ-दिहाड़े ‘ते जमरौद दे किल्हे ‘ते केसरी झंडे झुलाउण वाले शहीद बाबा बलकार सिंघ दी याद विच रख्खे गए श्री आखंड-पाठ साहिब दे भोग सवेरे दस वजे पैणगे। उपरंत दीवान सज्जणगे। सभ माई भाई नूं बेनती है कि स्री आखंड-पाठ साहिब दे भोग समें हुंम-हुमां के दरशन दिओ ते शहीद सिंघां ते गुरू घर दीआं ख़ुशीआं प्रापत करो। वाहिगुरू जी का ख़ालसा! वाहिगुरू जी की फ़तहि!”

उहनां दे पिंड दे शहीदां दी याद विच हर साल विसाखी दा मेला लग्गदा सी। आखंड पाठ दा भोग पैंदा। दीवान लग्गदा। रात नूं आतिशबाज़ी चल्लदी। लोक घरां दे बनेरिआं ‘ते दीवे बालदे। जदों महाराजा रणजीत सिंघ नें सदीआं तों भारत ‘ते हहड़िआए तुफ़ानां वांग हमलावर हुंदे आए अफ़ग़ानां नूं उहनां दे घर दीआं बरूहां तों अंदरवार पिछ्छे धक्क के हरी सिंघ नलूए दी अगवाई विच जमरौद दे किल्हे ‘ते कबज़ा कीता सी तां उहनां दे पिंड दा बाबा बलकार सिंघ नलूए दे नाल ही उस जंग विच लग्गे ज़ख़मां कारन शहीदी पा गिआ सी। पर शहीद होण तों पहिलां जमरौद दे किल्हे ‘ते पंजाबीआं दा झंडा झुलदा वेख गिआ सी। जमरौद दे किल्हे ‘ते झंडा झुल्लदा वेख के पहिली वार पंजाब हुलास नाल भर गिआ सी। पंजाबीआं नूं पहिली वार आपणा घर ‘आपणा घर’ लग्गण लग्गा सी। ज़ंजीरां विच जकड़िआ पिछ्छे खलोता हिंदुसतान हसरत नाल इस झंडे वल्ल वेख रिहा सी।

पंजाबीआं वांग अमर सिंघ दे गिराईंआं दे मन विच वी इह हसरत सदा रड़कदी रहिंदी सी कि काश! उहनां दा ‘घर’ सुरख्खिअत रहिंदा तां ख़बरे उहनां नूं ‘रोटी लभ्भण लई’ होरनां दे दर-घर वल्ल नां वेखणा पैंदा!

‘गुरदवारा शहीदां’ शहीद बाबा बलकार सिंघ ते जमरौद दे किल्हे ‘ते उहनां दी जित्त दे माण दा प्रतीक सी। पिंड वालिआं लई इतिहासक गौरव दा निशान। सदीआं तों रुलदे ते डिग्गे ढठ्ठे पंजाब दे सिर ‘ते पग्ग धरन वाली धिर दा जलौअ। पिंड वालिआं दी वड्डी धिर अते धरवासा। इस शहीदी दा माण ही सी कि ‘जमरौद दा किल्हा’ उहनां दी गल्ल-बात विच अकसर सिर उच्चा चुक्क के खलो जांदा सी। जदों बाबे चहड़त सिंघ नें मिसटर रीड नूं ललकारिआ सी, “याद रखीं मिसटर रीड! मैं परतांगा कनेडा, किसे नां किसे दिन। आज़ाद मुलक दे आपणे जहाज़ ‘ते। रोटी लई लिलकड़ीआं लैण नहीं; तेरीआं अख्खां विच अख्खां पा के झाकण लई। तेरे बराबर दी धिर बण के।” तां उस अंदरों उदों उहदे शहीद बाबे बलकार सिंघ दा भरोसा ही बोलिआ सी जिहड़ा सदीआं तों पंजाब ‘ते चहड़ के आउंदे धाड़वीआं नूं दिल-जिगरे नाल वंगार रिहा सी, “आ उए! अहिमद शाह अबदाली! तूं वी आ नादरशाह! मैं आइआ हां तुहाडे नाल बराबर दी धिर बण के जूझण लई। तुहाडीआं अख्खां विच अख्खां पा के झाकण लई। आज़ाद देश दा आज़ाद बासि਼ंदा।”

पिंड दे मेले ‘ते सुणी शहीदी-वार अमर सिंघ दे जि਼हन विच गूंजी। बाबा बलकार सिंघ जमरौद दे जंग विच घातक ज़ख़म लग्गण तों बाअद आपणे साथीआं नूं कहि रिहा सी, “मेरा चिख़ा-सिंघासण आख़री विच किल्हे बणाणा। मेरा मूंह काबल वल्ल रख्खणा जद लंबू लाणा। मैं नाल तुहाडे होवांगा तुसीं नहीं घबराणा।”

“शहीद सिंघो! मेरे नाल होवो। मेरे अंग-संग। सच्चे पातशाह! मेरी टेक बणो। मैं आपणे मन ‘ते लद्दे पहाड़ दा भार झल्ल सकां।”

पता नहीं कदों ते किवें पल कु लई अख्ख लग्गी। जागोमीटी जिही विच उहनूं महिसूस होइआ उह धरती विच होए छेक विच डिग पिआ है। हेठां डिगणों बचण लई उह बंने नूं हत्थ पाउंदा है। हत्थ छुटक छुटक जा रहे हन। उहदे सिर उपर खलोता शहीद बाबा बलकार सिंघ, उहदा बाबा चहड़त सिंघ ते उहदी आपणी मां उस वल्ल वेख के मुसकरा रहे हन। उह उहनां कोल तरला लैंदा है कि उसदीआं बाहवां तों फहड़ के उहनूं ज़मीन विच ग़रकणों बचा लैण। पर उह उसदी सहाइता करन दी थां खिड़खिड़ा के हस्सण लग्ग पैंदे हन। डर के उसदी अख्ख खुल्ल्ह गई।

दिने उठ्ठ के नहाउंदिआं, पाठ करदिआं नूं रोटी तिआर हो गई। एने चिर विच छिंदर दे प्राहुणे गुरमुख नें वी आण ‘फ़तहि’ गजाई। उह पासपोरट ते होर लोड़ींदे काग़ज़-पत्तर लै के वसों वाले विहड़े दे दर तों बाहर होण लग्गे तां अग्गे सुरजीत कौर शगन करन लई पाणी दी गड़वी फहड़ी साहमणे खलोती सी।

“आउंदे होए टैम लग्गा तां तरनतारन वी बाबे दे मत्था टेक आइओ। सुख्ख मंगिओ सारे टब्बर दी। सुख्ख-सुखां नाल सारे कंम नेपरे चहड़न। प्रशाद वी कराइओ।” गल्ल करदी नें दरवाज़े ‘चों हवेली वल्ल वेखिआ तां ख़ुश हो गई। साहमणे शीरा हरे दी टोकरी भरी पशूआं नूं पठ्ठे पाउण लग्गा सी। हत्थ दे इशारे नाल शीरे नूं रोक के कहिण लग्गी, “खलो जाह हैथे। इहनां नूं लंघ लैण दे। हरे दा भरिआ टोकरा अग्गों मत्थे लग्गणा चंगा शगन एं।”

शीरा रुक गिआ। कोल जाण ‘ते उसने दोवां नूं ‘सति स्री आकाल’ आखी ते बड़ी नीझ नाल अमर सिंघ दे चिहरे वल्ल वेखण लग्गा। पिंड विच उड्ड चुक्की ख़बर उह अमर सिंघ दे चिहरे तों पहड़ना चाहुंदा सी।

“की विंहदैं उए मेरे मूंह तों?” अमर सिंघ दा सवाल सुण के डौर-भौर होए शीरे दे मूंहों सहिवन निकलिआ, “भाऊ जी, मैनूं तां कुझ नहीं दीहदा।”

उहनां दा वारतालाप सुण के गुरमुख हस्स पिआ।

पिंडों बाहरवार शहीदां दे गुरदवारे आखंड पाठ दा भोग पैण वाला सी। सपीकर ‘ते नावें महल्ले दे सलोक गूंज रहे सन।

“चिंता ता की कीजीऐ, जो अनहोणी होइ।”

अमर सिंघ नें मन ही मन सवाल कीता, “सच्चे पातशाह! की अजे होर अनहोणी होणीं बाकी एं?”

विरले टावें लोक पिंडों निकल के गुरदवारे वाली पही ‘ते तुरे जा रहे सन। रंग-बरंगे कप्पड़िआं विच मेला वेखण जांदे बच्चिआं दी टोली उहनां साहमणिओं गली विचों निकल के गुरदवारे वाले राह पै गई।

साहमणें फि਼रनी ‘ते तुरे आउंदे किसे बंदे नूं वेख के उह गुरमुख नाल इस अंदाज़ विच गल्लीं रुझ्झ गिआ कि अगले नाल अख्ख ही नां मिलाउणी पए। पर नंबरदार जिवें वळ भंन के उहदे साहमणे आण खलोता, “अमर सिअहां! की भाणा वापर गिआ!”

उह हरफ़ल गिआ। आपणे आप नूं सांभिआ।

“काहदा भाणा? की होइऐ? कुझ वी नहीं। की गल्ल करदा एं तूं नंबरदारा!”

नंबरदार वी ठठंबर गिआ।

“कुछ नहीं। मैं तां ऊं ई पुछ्छिआ सी कि अज्ज मेला ए ते तूं किधरे बाहर जाण दी तिआरी कस्सी जापदी ए!”

“नंबरदारा! बंदे नूं मेला वेखण तों बिनां होर वी तां सौ कंम धंदे हुंदे नें। हूंअ!” उहदे बोलां विच खिझ, भैअ ते हैरानी मिली होई सी।

की किते नंबरदार नूं गल्ल दा पता तां नहीं लग्ग गिआ? इह तां दलीप सुंह दा यार ऐ। किते नां दस्स देवे!

उसने सिर झटकिआ ते सावधान हो के काग़ज़-पत्तरां वाला छोटा बैग़ टोहण लग्गा।

जलंधरों मुड़ के आउंदे होए उह तरनतारन गुरदवारे मत्था टेकण लई रुक गए सन। प्रशाद चहड़ा के मत्था टेकिआ। अरदास कीती, “पंजवें पातशाह! भाणे नूं मिठ्ठा कर के मंंनण दा बल आपणे इस निमाणे सेवक नूं वी बख़श।” फेर लग्गिआ, उसतों किंनी भारी भुल्ल हो गई सी, “सच्चिआ पातशाह! तूं की नहीं कर सकदा। मुरदा-घर विच बेजान पए मेरे पुत्तर दे साह चल्लणे शुरू कर देह। असीं जा के वेखीए ते उह अग्गों अख्खां खोल्ह लवे!”

परिकरमा करदिआं कई वार इह भरम होइआ कि अमरीक साह लैण लग्ग पिआ है! इह सोचदिआं उहदे पैर काहले वगण लग्गदे। जी करे उड्ड के घर पहुंच जावे। सुरजीत कौर तों गल्ल लुकाउण दी माफ़ी मंग के उहनूं दस्से कि उहनां दा पुत्त जि਼ंदा हो गिऐ।

मंजी साहिब दे कोलों लंघदिआं सपीकर विच किसे ढाडी दी आवाज़ आ रही सी, “ ‘शहीद की जो मौत है, वोह कौम की हयात है। हयात तो हयात, येह मौत वी हयात है।’ शहीद कदे मरदे नहीं। उहनां दी मौत कौमां दी जिंदगी बण जांदी है। जि਼ंदगी तां जि਼ंदगी हुंदी ही ए सगों उहनां दी तां मौत वी जि਼ंदगी बण जांदी है। उह मर के वी सदा लई जिऊंदे हो जांदे नें।”

खि਼आल आइआ। उहदा पुत्त वी ‘शहीद’ हो गिऐ। पर उहदे पुत्त दी कौंम विच तां सारे छे कु जीअ ही शामल सन! चार एथों वाले ते दो कनेडा विचले। एडी कु ‘कौम’ लई मरन वाला ‘शहीद’ किहड़े ‘ख़ाते’ दा ‘शहीद’ हुंदा है!

पिंड अप्पड़दिआं तक्क तरकालां पै गईआं सन। शहीदां दे गुरदवारे वाला मेला विझ्झड़ गिआ सी। लोक घरां नूं परत गएे सन। उह राह विच मिलण वालिआं तों नज़रां चुरा के दूरों ही इस अंदाज़ विच हत्थ खड़ा कर दिंदा जिवें उहदे कोल रुक के गल्ल करन दा टाईम नां होवे। अगला वी उस नाल गल्ल करन लई उचेच नां करदा।

अमरीक दी मौत दी ख़बर प्रोफ़ैसर दे घर तों तुरदी तुरदी मेले दीआं लोक-मिलणीआं दी बहुतात कारन अज्ज बहुत सारे लोकां दी ज़बान ‘ते आ गई सी। सभ नूं कंनो कंन इह ख़बर वी हो गई सी कि इक्क दिन छड्ड के उह कनेडा जाण वाले सन। सारा पिंड उहनां दे दरद विच भिज्जा पिआ सी। आख़र पिंड दे पुत्त दी मौत होई सी! पर घरदिआं वल्लों पुत्त दी मौत नूं लुकाउण दा कारन जाण के कोई जणा उहनां दी दुख़दी रग़ नूं नहीं सी छेड़नी चाहुंदा। अमर सिंघ पिंड तों अख्खां चुरा रिहा सी ते पिंड उसतों टेढ वट्ट रिहा सी। दोवें धिरां इक-दूजे दीआं अख्खां विच अख्खां पाउण तों डरदे सन।

घर पहुंचदिआं नूं उसने वेखिआ, सुरजीत कौर थाली विच मिट्टी दे दीवे रख्ख के उहनां विच सरहों दा तेल पा रही सी। रवाइत अनुसार विसाखी वाले दिन बनेरिआं ‘ते दीवे जगाउण दा रिवाज तां उहनां दे पिंड विच सदीआं तों चल्लिआ आ रिहा सी।

हनेरा उत्तरदिआं छिंदर, हरिंदर ते सुरजीत कौर दीवे लै के कोठे ‘ते चहड़ गईआं। गुरमेल सदा वांग टी वी अग्गे बैठा होइआ सी।

कोठे ‘ते दीवे जगा के उत्तरदिआं ही सुरजीत कौर नें ऐलान कर दित्ता, “कुड़े छिंदर! पहिलां तेरे भा जी ते गुरमुख सुंह नूं रोटी खवा लईए। फेर बाहर शहीदां दे गुरदवारे दीवे जगा आवांगीआं।”

गुरमुख सिंघ आइआ होण करके उहनां नें उचेच वजों ज़रदा बणाइआ होइआ सी ते नाल वेसण दीआं घर तळीआं पकौड़ीआं वाला नमकीन दहीं। भर के बणाए टिंडिआं दी सबज़ी।

रोटी-टुक्क दा कंम मुका के उहनां नें थाली विच दीवे धरे। विच तीलां वाली डब्बी रख्खी ते ‘वाहिगुरू’ कहि के ‘शहीदां दे गुरदवारे’ नूं जाण लई तुरीआं। अमर सिंघ नें उहनां नूं रोकिआ नहीं पर मन ही मन आखिआ, “कमलीए! काहदीआं सुख्खां मंगदी फिरदी एं!”

जिहड़े गुरदवारे विच सवेरे बंदिआं दी भीड़ सी, इस वेले ओथे गुरदवारे वाला भाई ते होर तिंन-चार कु बंदे ही एधर ओधर तुरे फिरदे सन। उह शाइद लेट हो गईआं सन। शहीद दीआं समाध ‘ते बहुत सारे दीवे पहिलां ही जगदे पए सन।

दीवे जगाउण तों बाअद उहनां नें मत्था टेकिआ। छिंदर नें अरदास करदिआं बाबे शहीदां दे सुख्खणा सुख्खी कि उहदे पिओ दे घर लग्गा ‘बूटा’ हरिआ-भरिआ ते राज़ी ख़ुशी रहे। उहदा वीर ठीक हो जावे तां उह बाबे दे बग़ीचे विच बूटा लावेगी। आप पाणी दे के सिंजिआ करेगी, आपणी हत्थीं पालेगी। हुण उहने एथे ही तां रिहा करना सी। फेर उहदे मन विच अचनचेत फुरना फुरिआ; किते उसदे वीर नूं रणजीत दा सराप नां लग्गा होवे! उहने मन बणाइआ कि उह सवेरे ही रणजीत नूं लिखेगी ते उहनूं आखेगी कि उहदे वीर नूं माफ़ कर देवे। उसदी भुल्ल बख़श देवे।

हुण तक्क तां गुरदवारे विच आतिशबाज़ी चल्लण दा टाईम वी हो गिआ सी! आतिशबाज़ी चल्लणी हुंदी तां एथे रौणक होणी सी। सुरजीत कौर नें भाई नूं पुछ्छ ही लिआ, “बाबा जी, ऐतकीं असतबाजी नहीं चलाउणी?”

“नहीं बीबी जी।”

“किउं?”

बाबा असली गल्ल लुका गिआ। की दस्सदा उहनां नूं!

“प्रधान साहब दा हुकम ऐं।”

‘हुकम’ तां भावें प्रधान दलीप सिंघ दा ही सी पर कीता गिआ सी कमेटी ते पिंड दी सांझी सलाह नाल ही। पिंड दे जवान पुत्त दी मौत होई सी। आतिशबाज़ी किउंकि पहिलां ही लिआंदी होई सी, इस लई फ़ैसला होइआ सी कि अमर सिंघ हुरां दे कनेडा तुर जाण तों बाअद ही आतिशबाज़ी चलाई जाए।

घर नूं तुिरआं आउंदिआं सुरजीत कौर कहिंदी, “प्रधान नूं की काली कीड़ी पै गई! आपणा घर ई भरना लिआ सू। गुरदवारे लई साल पिछ्छों असतबाजी चलाउण दा ख़रचा वी इहनूं दुख़दा!”

साहमणे उहनां दे कामे शीरे का घर सी। छिंदर दा धिआन गिआ, शीरे हुरां दे घर दे बनेरे ‘ते वी दीवे नहीं सन जगदे पए। अग्गे तां इसतरहां कदी नहीं सी होइआ। फिर उसने पिंड वल्ल दूर तक्क झाती मारी। दूजी पत्ती विच दूर करके कुझ घरां दे बनेरिआं ‘ते दीवे जगदे पए सन। पर उहनां दी आपणी पत्ती दे बहुते घरां दे बनेरिआं ‘ते हनेरा सी।

“हैं बी जी, इह की गल्ल होई। किंनहे घरां नें ऐतकीं दीवे नहीं बाले!”

“सुख्ख होवे सही! किसे दे घर कोई भाणा नां वापर गिआ होवे! पर कोई गल्ल हुंदी तां पता लग्ग जाणा सी। माड़ी गल्ल किते लुकी थोड़ा रहिंदी ए कमलीए!”

लंघदिआं उहनां उचेचे तौर ते गली विच झाती मार के दलीप सिंघ के विआह वाले घर वल्ल वी वेखिआ। उहनां दे बनेरे ‘ते वी कोई दीवा नहीं सी बलदा पिआ।

घर जा के जदों उहनां इह गल्ल बाकी टब्बर नूं दस्सी तां गुरमेल हस्सण लग्गा, “असल ‘च नां पतै की गल्ल होई हुणी आं। ताए दे मुंडे दे नशई्ई ते डरग्गी होण दा पता उहदे सहुरिआं नूं लग्ग गिआ होणैं। उहनां कुड़ी तोरन तों नांह कर ‘ती होणी एं। मुंडा चिट्टा बरंग घर वापस आ गिऐ। घर तां सोग पिऐ; कित्थों चलावे विचारा असतबाजीआं!”

उह ते हरिंदर हत्थ ते हत्थ मार के हस्सण लग्ग पए।

“वे फिटे-मूंह तेरा। चज्ज दी गल्ल नहीं तेरे मूंहों नहीं निकलदी। बदशगनीआं गल्लां किउं मूंहों कढ्ढदे ओ। सुख्ख नाल अगले दा घर वस्सिऐ। ताइआ ए तुहाडा। भावें सौ लड़-भिड़ पैण; आपणे तां आपणे ई हुंदे नें। ते तूं नीं! बुध्ध बलेट जिहीए! हर गल्ल ‘ते तौड़ी मार के तेरा हस्सणा ज़रूरी ए!”

अमर सिंघ नें नां बच्चिआं नूं रोकिआ-टोकिआ ते नां सुरजीत कौर नूं। उह दरशक वांग सारे वरतारे नूं निहार रिहा सी।

अगलेरे दिन सारा टब्बर समान बंनहीं जाण लई तिआर बैठा सी। गुरमुख राती आपणे पिंड गिआ सी ते सवेरे वड्डी वैन किराए ‘ते कर के लै आइआ सी। उहदे मां-बाप वी कनेडा तुरदे कुड़मां नूं विदा करन लई पहुंच गए सन। प्रोफ़ैसर सवेरे सवेरे मिल गिआ सी। पिंड दा होर कोई बंदा उचेचे तौर ‘ते मिलण नहीं सी आइआ। अमर सिंघ हुरां नूं भरम वी सी ते इस गल्ल दी तसल्ली वी कि पिंड दे होर लोकां तों उह आपणे जाण दी गल्ल लुकाई रख्खण विच सफ़ल हो गए सन। छिंदर सभ दे गळ लग्ग लग्ग के भुब्बां मार के रो रही सी। तुरन लग्गे तां शीरा वी अमर सिंघ दे गल लग्ग के रो पिआ। अमर सिंघ दा वी रोण निकल गिआ। पर इस रोण नूं सभ नें धरती ते जहड़ां नालों टुट्टण दे वैराग नाल जोड़ लिआ। शीरे दी मां चुंनी नाल अत्थरू पूंझदी आख रही सी, “सरदारनी! तैनूं सत्ते ख़ैरां! सानूं गरीबां नूं भुल्ल नां जावीं जा के।”

वैन विच्च सवार होण लई सारा टब्बर घरों बाहर निकले तां सज्जे-खब्बे वाले दो चार गवांढी घरां दे जीअ वी बाहर निकल आए। जिवें उह उडीकदे ही पए सन। ख़बरे उहनां दे कंन विच हवा नें उहनां दी तिआरी दी ख़बर चो दित्ती सी। सारिआं दीआं अख्खां छलक पईआं। अमर सिंघ नें पछतावे वजों गवांढीआं नूं किहा, “जाण लई कंम धंदे विच ई एने रुझ्झे रहे आं कि तुहानूं जाण बारे दस्सणा वी भुल्ल गए।”

सुरजीत कौर नें तरला लिआ, “पिछ्छों छिंदर नूं आपणी धी कर के ई जाणिओं। इहदा आसरा बणिओं”

गवांढण नें छंम छंम रोंदी छिंदर नूं गलवक्कड़ी विच घुट्ट लिआ।

वैन घट्टा उडाउंदी तुर पई। हौली हौळी उड्डदी धूड़ बहिण लग्गी। छिंदर दीआं सिसकीआं थंमीआं। छिंदर आपणे सस्स-सहुरे नाल अंदर वल्ल हो तुरी। गुरमुख नें दिल्ली तक्क नाल जाणा सी। फिरनी ‘ते खलोते दातो ते शीरा अजे वी दूर उड्डदी धूड़ वल्ल वेख रहे सन। आपणे दरवाज़े ‘च खलोती गवांढण वल्ल वेख के दातो नें किहा, “महाराज! किसे दुशमण नाल वी इहो जिही नां करे!”

“भैणां! कौण साहिब नूं आखे, ऐं नहीं ऐंज कर!” गवांढण नें वी अख्खां भर लईआं।

दिल्ली तों जहाज़ नें उडाण भरी तां अमर सिंघ नें तसल्ली दा साह लिआ। तसल्ली इस गल्ल दी सी कि उह अमरीक दी मौत दी भिणक परिवार दे कंनां विच पैण तों बिनां टब्बर नूं जहाज़े चहड़ा लिआइआ सी। इस हिंमत लई उसने प्रमातमां दा शुकराना कीता। फिर अख्खां खोल्हीआं ते लंमा हाउका लिआ, “चल्लो! इक्क मोरचा तां फ़तहि होइआ।”

लागे बैठी सुरजीत कौर नें हैरानी नाल उस वल्ल वेखिआ, पर चुप्प रही।

कनेडा पहुंचे तां एअरपोरट तों बाहर निकलण तों पहिलां इमीग्रेशन अफ़सर नें उहनां नूं इक्क पासे सद्द के कैबिन विच बिठा लिआ। उसने अमर सिंघ दे हत्थों दसतावेज़ फहड़ लए ते किंनहां चिर कंपिऊटर ‘ते एधर ओधर उंगलां मारदा रिहा। अमर सिंघ दे कंन शां!शां! करन लग्गे। दिल दी धड़कण वध गई। सिर विच धुंद ते धूंआं इकठ्ठा हो गिआ। इस धुंद विच दूर किधरे उहदे दादे नें बाहवां उच्चीआं चुक्क के इमीग्रेशन अफ़सर नूं ललकार मारी, “याद रखीं मिसटर रीड! मैं परतांगा कनेडा, किसे नां किसे दिन…।” अगलीआं सतरां उहदे संघ विच ही अड़ीआं रहि गईआं ते फिर उहदी चीक निकल गई। उच्चीआं कीतीआं बाहवां टुट्ट के उहदे पट्टां ‘ते ढहि पईआं सन।

सिर झटक के अमर सिंघ नें कागज़-पत्तर पड़ताल रहे अफ़सर ‘ते नज़रां गड्ड लईआं। जापिआ; उह हुणे उहनां नूं वापस मुड़ जाण दा हुकम चाहड़ देवेगा। आप मुहारे उहदे हत्थ जुड़ गए। उह बुड़बुड़ाइआ, “सच्चिआ! पातशाह! हर मैदान फ़तहि बख़शीं।”

अफ़सर नें उस वल्ल गहु नाल वेखिआ ते फेर आपणे कंम विच रुझ्झ गिआ। फिर कुझ छोटे छोटे सवाल-जवाब होए। जिंनां चिर उहनां नूं इमीग्रेशन दी प्रकिरिआ विचों गुज़रना पिआ, अमर सिंघ दे साह सूते रहे। पर अजिहा कुझ वी नां होइआ जिसदा उहनूं भैअ सी।

कंम मुका के इमीग्रेशन अफ़सर नें कागज़ उहनां दे हत्थ फड़ाए। मुसकराइआ ते खड़ा हो के बड़ी गरमजोशी नाल अमर सिंघ नाल हत्थ मिला के किहा, “वैलकम टू कनेडा!”

फिर खलोते खलोते ही उहनां नूं बाहर जाण दा राह समझाइआ।

ओथों विहले हो के अग्गे निकले तां अमर सिंघ नें फिर किहा, “चल्लो! इह मोरचा वी फ़तहि हो गिआ। हुण आपां समझो, आ गए कनेडा।”

उहनां आपणा समान पटे तों लाहिआ ते टरालीआं विच लद्द के एअरपोरट दी अंदरली हदूद तों बाहर आ गए। साहमणे जरनैल सिंघ ते उहदे दोवें पुत्त उहनां नूं लैण आए होए सन। सुरजीत कौर ते दोवें बच्चे उहनां दे आसे पासे, एधर ओधर अमरीक नूं भाल रहे सन। जरनैल सिंघ दा वड्डा लड़का अग्गे वध के सुरजीत कौर हत्थों टराली फहड़न लग्गा तां सुरजीत कौर नें चिंता नाल पुछ्छिआ, “नवतेज! अमरीक कित्थे ए? उह नहीं आइआ?”

नवतेज नें पुछ्छदीआं नज़रां नाल जरनैल सिंघ वल्ल वेखिआ। जरनैल सिंघ नें सवालीआ नज़रां अमर सिंघ वल्ल मोड़ीआं। अख्खां ही अख्खां विच कुझ संकेत होए। जरनैल सिंघ नें बच्चिआं दे हत्थों उहनां दी टराली फहड़ लई ते अग्गे नूं तुरदिआं अख्ख बचा के हौली जिही एना ई आखिआ, “उह नहीं सी आ सकदा!”

“किउं? की गल्ल? कंम ‘ते गिऐ?” सुरजीत कौर नें काहली नाल पुछ्छिआ। पर जवाब देण वाले एने चिर विच जाण-बुझ्झ के अग्गे निकल गए सन। सुरजीत कौर नें पती दी बांह झंजोड़ी, “मैं किहा जी, अमरीक किउं नहीं आइआ? पुछ्छदे किउं नहीं तुसीं।” “पुछ्छ लैंदे आं, एअरपोरट तों बाहर तां निकल लईए।”

पारकिंग लौट विच लिआंदीआं दो कारां विच जरनैल, नवतेज ते नवरूप हुरीं बिनां कोई गल्ल कीतिआं काहळी काहळी समान लद्दण लग्गे। अमर सिंघ ते गुरमेल वी हत्थ पवा रहे सन। फिर सवारीआं वंडण दा निरणा लिआ गिआ। दोवें बच्चे नवतेज नाल कार विच बहि गए। अमर सिंघ, सुरजीत कौर, जरनैल सिंघ ते नवरूप दूजी कार विच सवार हो गए।

नवरूप कार चला रिहा सी। उस नाल अगली सीट ते जरनैल बैठ गिआ। पिछली सीट ‘ते अमर सिंघ ते सुरजीत कौर नें दस्सण अनुसार बैलटां ला लईआं। सुरजीत कौर दा अंदर तां पहिलां ही काहला पिआ होइआ सी। बैलट लाउण नाल लग्गा जिवें किसे नें नाग़-वळ पा के जूड़ लिआ होवे। बेबसी जिही दी हालत विच सुरजीत कौर नें चीक के पुछ्छिआ, “मैं किहा जी, अमरीक?”

अमर सिंघ बेसुरती जिही दे आलम विच सी। मासटर तेलू राम हत्थले रूल नाल धरती विच छेक करन लई वीरू मिसतरी नूं इशारा रिहा सी। वीरू बोर कर रिहा सी। छेक चौड़ा ते डूंघा होई जा रिहा सी। धरती विचों निकलदी मिट्टी दा पहाड़ बणदा जा रिहा सी। अमर सिंघ नें बोर विच मूंह पा के हेठां लिशकदी पाणी दी टिक्की वेखणी चाही। उहदा पैर तिलक गिआ। धरती विचले हज़ारां मील लंमें टोए विच तिलकदे, डिग्गदे, डुब्बदे दी जरनैल सिंघ नें बांह फहड़ लई , “वीर अमर सिअहां! तुहाडे लई इक चंगी ख़बर वी ए।”

जापिआ; तरनतारन गुरदवारे कीती उसदी अरदास पूरी हो गई है। अमरीक दे साह चल्लण लग्ग पए हन!

सुरजीत कौर हैरान, परेशान सी। अमरीक दी रहस्समई ग़ैरहाज़री नें उहनूं बौंदला छड्डिआ सी। कोई उसदे सवाल दा सिध्धा जवाब किउं नहीं सी दिंदा! उसने जरनैल दे बोलां वल्ल धिआन दित्ता, “तुहाडे लई इक चंगी ख़बर वी ए।” “तां की कोई माड़ी ख़बर वी ए?” सुरजीत कौर दे पिंडे ‘चों सीत निकल गई। पर जरनैल दे बोलां नें उहनूं कोसा कर दित्ता, “तुहाडे घर अज्ज सवेरे पोतरे नें जनम लिऐ।”

उह समझ गई। अमरीक आपणी पतनी कोल होवेगा। ज़च्चे-बच्चे दी देख-भाल लई। एसे करके तां एनी काहळी पाई होई सी आउण दी!

ख़ुशी विच उसने पती दा मोढा घुट्ट लिआ। जेठ नूं किहा, “जी तुहाडे मूंह विच घिओ-शक्कर! वधाईआं होण काके दे वड्डे बापू नूं वी ते छोटिआं नूं वी।”

उहदा चाअ ठल्ल्हिआ नहीं सी जा रिहा। पर उहदी वधाई दा तां किसे नें वी उत्तर नहीं सी मोड़िआ।

उहनां दी भेत-भरी चुप्प नें उहनूं फेर कंबणी छेड़ दित्ती। तसल्ली करन लई उसने फिर पुछ्छिआ, “जी अमरीक आइआ किउं नहीं? की वहुटी ते काके कोल ए?”

हाल दी घड़ी उहनूं टालण लई जरनैल सिंघ नूं ‘हां’ आखणा ढुकवां लग्गा पर उस आखिआ नां। उसने धौण मोड़ के अमर सिंघ वल्ल वेखिआ।

कोई कुझ नहीं बोलिआ। इस रहस्समई ख़ामोशी नें सुरजीत कौर दा मन काहला पा दित्ता।

“मैं बार बार पुछ्छदी आं, अमरीक किउं नहीं आइआ, अमरीक किउं नहीं आइआ? जी, तुसीं दस्सदे किउं नहीं कुझ? हद्द हो गी!”

अमर सिंघ नें डुबडुबाउंदीआं अख्खां नाल जरनैल सिंघ वल्ल वेखिआ।

“दस्सदे आं।” जरनैल सिंघ नें हौळी जिही किहा। उसने नवरूप नूं राह विच पैंदे इक्क पारकिंग लौट वल्ल मोड़ के कार खड़ी करन दा इशारा कीता।

“कार किउं रोक ‘ती? मेरा अमरीक किउं नहीं आइआ? कुझ दस्सो वी? मैं कदों दी भौंकी जांदी आं।” सुरजीत कौर अमर सिंघ नूं हलूण रही सी।

अमर सिंघ नें उस दुआले बांह वळ के किहा, “कमलीए! महाराज गरीबां दी कदी हर मैदान फ़तहि नहीं करदा हुंदा! तेरे अमरीक नें नहीं सी आउणा तैनूं अग्गों लैण। उह तेरे आउण तों पहिलां ई अगले जहान नूं तुर गिऐ!”

बारूद फटिआ; लाटां उठ्ठीआं। पल विच सभ कुझ सड़ के सवाह हो गिआ। जि਼हन विच राख़ उड्डण लग्गी। बोले गए शबदां विच कुझ वी असपशट नहीं सी पर सुरजीत कौर नें फिर वी भुलेखा दूर करना चाहिआ, “की दस्सिआ? कित्थे चला गिऐ मेरा लाल!” उहदी डाड निकल गई।

रोंदिआं अमर सिंघ नें असमान वल्ल हत्थ उच्चा कीता।

अगले पल ही उठ्ठिआ हत्थ नींवां कर के उसने बोर-पाईप दे सिरिआं नूं दोवां हत्थां नाल घुट्ट लिआ। उह धरती हेठले मीलां लंमे खूह विच मुड़ तिलक चल्लिआ सी।

“सुरजीत कुरे! तुर गए नूं तां हफ़ता हो चल्लिऐ। ऐकसीडैंट हो गिआ सी टरक्क दा।” जरनैल सिंघ दे बोल अत्थरूआं नाल भिज्जे होए सन।

सुरजीत कौर पाग़लां वांग पहिलां छाती पिट्टण लग्गी ते फेर अमर सिंघ दा कमीज़ मोढे तों फहड़ के हलूणन लग्गी, “ज़ालमां! तैनूं पता सी एस गल्ल दा? हाइ वे वैरीआ! मैथों किउं लुकाउंदा रिहों। मेरे तां कलेजे विच उदों ई मुक्की वज्जी सी जदों ओदण सवेरे प्रोफ़ैसर दे टैलीफ़ोन सुणन गिआ किंनहां चिर बहुड़िआ नहीं सैं ते फेर चादर लै के लंमां पै गिआ सैं। गल्ल गल्ल ‘ते फिस्स पैंदा सैं। हाइ! नी! छिंदर तेरा वीर! वे लोको, मेरा लाल!”

उह कमलिआं वांग एधर ओधर सिर मारन लग्गी।

“तूं मैथों किउं गल्ल लुकाई? दस्स मैनूं वैरीआ! किउं लुकाई मैथों गल्ल?”

अमर सिंघ रोंदा रोंदा उहनूं समझाउण दी कोसि਼श करन लग्गा, “आपां चोरी आए आं कनेडा। साडे काग़ज़ भरन ते सानूं सांभण वाला तां चला गिआ। जे गल्ल बाहर निकल जांदी तां सानूं अगलिआं कनेडा नहीं सी वड़न देणा।”

अमर सिंघ नें उहदे हत्थ घुट्ट लए।

“वे मैं पुत्त बिनां अग्ग लाउणी सी कनेडा नूं!”

उसने अमर सिंघ नूं कालरां तों फहड़ लिआ ते खिच्च के उसदी कमीज़ दे बटन तोड़दिआं चीक मारी, “पापीआं ‘फ़तहि’ सिअहां! कर लई ऊ कनेडा फ़तहि? पै गई तेरे कलेजे नूं ठंढ?”

चीक मारदिआं ई उह बेहोश हो के अमर सिंघ दे मोढे ‘ते डिग पई।

अमर सिंघ हत्थ विच फहड़िआ झंडा जमरौद दे किल्हे दे बुरज ‘ते टंगण लई साहो-साह होइआ चहड़ाई चहड़ रिहा सी कि उसदे पैर तिलक गए। उह सिर परने डिग्गिआ।

‘सररअ-घररअ! सररअ-घररअ!’’

बुरज दे सिख़रों तिलकिआ उह वरमें नाल धरती ‘च उरार-पार होएे छेक विच तारे नली-चोच नूं लभ्भदा लभ्भदा हेठां ही हेठां ग़रकण लग्गा। उह बथेरे हत्थ पैर अड़ाउण दी कोसि਼श कर रिहा सी पर डूंघे तिलकणे खूह विच डुब्बणों बचण लई उसदे हत्थ-पैर किते वी अड़ नहीं सी रहे। आख़र निढाल हो के उसने यतन करना ही छड्ड दित्ता।

‘सररअ-घररअ! सररअ-घररअ!’

हनेरे ‘च हेठां ही हेठां ग़रकदिआं खि਼आल आइआ धरती दे इस दूजे पासे, पताल दी इस धरती हेठां इक्क धौल सुणींदा है। उह धौल आपणे सिंगां ‘ते ज़रूर उहनूं बोच लवेगा! उहनूं डिग्गदे नूं संभाल लएगा!

पल-छिण विच काले हनेरे खूह विच हज़ारां मीलां दा पैंडा तैअ कर के उह पताल दी धरती ‘ते डिग्गा तां उहनूं सांभण वाला धौल तां किधरे वी नहीं सी!

नां आकाश नां पाताल! उह खि਼लाअ विच लटकिआ होइआ। उहदा आपा सुदरशन चक्कर वांग आपणी धुरी दुआले घुंमी जा रिहा सी ते चल्लदा होइआ उहदे आपणे जिसम नूं ही कट्टी वढ्ढी जा रिहा सी। उहदे आपणे अंग दूजे अंगां ‘ते वार कर रहे सन। तन मन दे टोटे हो के खि਼लाअ विच बोटी बोटी उेड्ड रहे सन। जमरौद दे किल्हे ‘ते झुलाउण लई उहदे हत्थ विच फहड़िआ झंडा लीरां-लीरां, तूंबा-तूंबा हो के खिल्लर गिआ सी। हर वेले धरती दे आर-पार होए छेक विच वेखदीआं रहिण वालीआं उहदीआं ललसाईआं अख्खां चीथड़िआं वांग कट्टे-वढ्ढे जा रहे जिसम विचों बुहड़क के बाहर डिग्गीआं। इसतों पहिलां कि उह टुट्टदीआं, फुट्टदीआं; दो निक्के, कूले गुलाबी नव-जनमें हत्थां नें उहनां अख्खां नूं बोच के आपणीआं तलीआं विच घुट्ट लिआ।

दोवां नरम, नाज़ुक तलीआं विच सांभीआं अख्खां नें नंनहे पारदरशी हत्थां दे पार वेखिआ। मिसटर रीड दा चिहरा विअंगआतमक मुसकराहट नाल लिब्बड़िआ होइआ सी। उहदे पिछ्छे कनेडा दे महांनगर दीआं रौशनीआं रात दे हनेरे नूं चीरन दी कोसि਼श विच लग्गीआं होईआं सन।