सभ तों खतरनाक हुंदा है, साडे सुपनिआं दा मर जाणा। ...
अवतार सिंघ पाश इक्क जझारू ते इनकलाबी कवी सी, जिस नें इक्क सधारन परिवार विच्च पैदा हो के कविता दे खेतर विच्च अजिहीआं अमिट्ट पैड़ां छड्डीआं, जो रहिंदी दुनीआं तक रहिणगीआं। पंजाब दे ज़िल्हा जलंधर दे पिंड तलवंडी सलेम दी धरती ’ते उग्गे इस बूटे नें बहुत सारीआं इनकलाबी रचनावां दे ज़रीए लोकां दा राह दसेरा बणके मारग दरशन कीता।
अवतार पाश दा जनम 9 सतंबर 1950 नूं पिंड तलवंडी सलेम ज़िल्हा जलंधर विखे मेजर सोहण सिंघ संधू अते माता स्रीमती नसीब कौर दी कुख्खों होइआ। उस दा पूरा नाम अवतार सिंघ संधू सी। जिस तरहां हर मां-बाप दी दिली तमंना हुंदी है कि उनहां दा पुत्तर आरथिक तौर ’ते सुरख्खिअत होवे ते चंगा पहड़े, लिखे; ठीक उसे तरहां पाश दे पिता नें वी पाश नूं मिडल सकूल पास करन तों बाअद जूनीअन टैकनीकल सकूल कपूरथला विखे पहड़न ला दित्ता। पर पाश तां होर ही विचारधारा दा पांधी सी। कपूरथले रहिंदे ही उह उस वेले दे इनकलाबी राहां दा पांधी बण गिआ। उस नें बी.ए., गिआनी अते जे.बी.टी. करन उपरंत कुझ समां पत्तरकारी कीती। पाश नें सरकारी नौकरी करन दी बजाए लागले पिंड विच्च इक्क प्राइमरी सकूल खोल्ह लिआ। पर आरथिक मुशकिलां अते राजनीतिक सरगरमीआं कारन इह सकूल बहुता चिर नां चल्ल सकिआ। पंजाबी साहित लई पाश इक्क संजीदा अते जुझारवादी कवी साबत होइआ है। उस दी कविता सच्च दी प्रतीक सी। पाश पंजाबी विच्च तत्ते लहू दी कविता सिरजण वाला प्रमुख्ख कवी होण करके लोकां विच्च जोश भरन वाला विअकती सी। उस दी कविता झूठ दीआं परतां नूं उधेड़ के सच्च साहमणे लिआउण वाली अते नवीं चेतना भरन वाली सी। पाश नें काफ़ी कावि-संग्रहि पंजाबी साहित नूं भेंट कीते हन, जिनहां विच्च लोह कथा, उडदिआं बाज़ां मगर, साडे समिआं विच्च, खिलरे होए वरके, असीं लड़ांगे साथी अते इक्क जीवनी फलाइंग सिख्ख वी लिखी। उस दी हरेक कविता कलातमकता भरपूर है। उह लिखदा है-
असीं चाहुंदे हां आपणी तली ’ते
कोई इस तरहां दा सच्च
जिवें गुड़ दी पत्त विच्च कण हुंदा है ...
पाश दी कविता दा केंदरी चरित्तर सथापती दा विरोध, मज़दूरां दे हक्कां दी राखी अते इनकलाब प्रती चेतना दा पसार है।उह आपणे आले-दुआले प्रती गुस्से दा इज़हार वी काविक शैली दुआरा करदा है, जिस कारन उस दी कावि-धारा तों प्रभावित हो के बहुत सारे कवी मैदान विच्च आए। आपणी इक्क कविता ‘इनकार’ विच्च उस सुहजवादी ते प्रगतीवादी रुमांटिकता नूं रद्द करदा है, जिसदा जीवन दे सच्च जां यथारथ नाल कोई सरोकार नहीं। पाश लिखदा है:
मेरे तों आस नां करिओ कि मैं खेतां दा पुत्त हो के
तुहाडे चगळे होए सवादां दी गल्ल करांगा
जिनहां दे हहड़ विच्च रुहड़ जांदी है
साडे बच्चिआं दी तोतली कविता
ते साडीआं धीआं दा कंजक जिहा हासा।
पाश दे प्रेरना सरोत स्री गुरू गोबिंद सिंघ जी ते शहीद भगत सिंघ वरगे महान नाइक सन, जिस कारन उसदीआं रचनावां वी क्रांतीकारी सुर विच्च हन, उह लिखदा है:
जदों बंदूक नां होई, उदों तलवार होवेगी
जदों तलवार नां होई, लड़न दी लगन होवेगी
लड़न दी जांच नां होई, लड़न दी लोड़ होवेगी
ते असीं लड़ांगे साथी, कि लड़न बांझो कुझ वी नहीं मिलदा …
1988 दे अरंभ विच्च पाश अमरीका तों आपणे वीज़े दे नवीनीकरन वासते पंजाब आइआ होइआ सी। दिल्ली रवाना होण तों इक्क दिन पहिलां 23 मारच 1988 नूं पंजाब दे इस जुझारू कवी नूं उसदे पिंड सलेमपुर दे खूह उत्ते उसदे दोसत हंस राज नाल तिंन दहिशतगरदां वल्लों गोलीआं मार के उसदा कतल कर दित्ता गिआ। उस दी मौत नें उस नूं ‘शहीद कवी’ दा दरजा दे के सदा लई अमर कर दित्ता। पाश आपणी कविता विच्च खुद वी लिखदा है:
“बड़ी कौड़ी बड़ी बेरस मेरे रुज़गार दी कविता”
जीवन अते मौत बारे वी उसदे अलग्ग ही विचार हन। मौत बारे उह लिखदा है:
मरन दा इक्क होर वी ढंग हुंदा है
मौत दे चिहरे तों चुक्क देणा नकाब
अते ज़िंदगी दी चार सौ वीह नूं
शरेआम बे-परद कर देणा।
पाश दीआं बोलीआं पंजाबी सभ्भिआचार नूं दरसाउंदीआं विखाई दिंदिआं हन:
मींह मंगिआ तों मींह नां मिलदा
सुक्कीआं सड़न ज़मीनां।
तेल दे घाटे इंजण खहड़ गए
कंम नां आउण मशीनां।
तूड़ी खांदे ढग्गे हार गए
गभ्भरू लग्ग गए फ़ीमा।
मड़क तेरी नूं कौण खा गिआ
चोबर जट्ट शकीना।
पाश दी मौत मगरों उसदीआं कुझ प्रकाशत अते अण प्रकाशत रचनावां वी मिलीआं हन, जो इस प्रकार हन। पाश दीआं चिठ्ठीआं, पाश दी डाइरी (अणप्रकाशत), ढाणी रजिसटर (अणप्रकाशित), पिता वल्लों ख़त (अणप्रकाशित), भैण वल्लों ख़त (अणप्रकाशित), खिलरे होए वरके (कावि संग्रहि)। इस तों इलावा पाश नें रोहीले बाण, सिआड़ अते ऐंटी 47 परचे वी कढ्ढे।
* * * * *

