इह आलोचना-पुसतक डा. गुरमीत कल्लरमाजरी नें 2001 विच संपादित कीती। इस विच 14 नामवर विदवानां दे लेख शामल हन। कुझ विदवानां दे मुख्ख विचार अंकित कर रिहां :
डा. करमजीत सिंघ नें आपणे लेख दे आरंभ विच मेरे पहिले तिंन संग्रिहां ‘ते झात पुआई है ते फिर ‘दो टापू’ दीआं कहाणीआं दे विशा-वसतू, पेशकारी ते शिलप नूं पड़चोलण बाअद लिखिआ है, ‘जरनैल सिंघ नें ‘दो टापू’ कहाणी संग्रिह राहीं इक वड्डी पुलांघ पुट्टी है ते उसने पंजाबी कहाणी साहित विच आपणा सथान सुरख्खिअत कर लिआ है।’
डा. धनवंत कौर अनुसार, ‘पछ्छम दे विअकतीवाद वल्लों ऐलानी आज़ादी साहवें रिशतिआं दी तिड़क रही सांझ दा प्रतख्खण जरनैल सिंघ दी कहाणी चेतना नूं कुझ अहिम मुद्दिआं ‘ते केंद्रित करदा है’:
(1) सांझ ते सुतंतरता दा किहड़ा अंदाज़, किहड़ा अनुपात सावें संतुलित रिशतिआं दा जनमदाता हो सकदा है?
(2) बंदे दा सवैमाण किस ओड़क ‘ते पहुंच के बंदे नूं बंदे नाळो तोड़ दिंदा है?
(3) इक संतुलित शख़सीअत दी उसारी लई किंना कु विशवास, किंना कु माण, किंनी कु खुल्ल्ह जां किंनी कु ईमोशनल टेक लोड़ींदी है?
इह प्रशन जरनैल सिंघ दे कालपनिक वेरविआं दे आरपार फ़ैले विखाई दिंदे हन। डा. बलदेव सिंघ धालीवाल कहाणीआं दा विसत्रित विशलेशण करदिआं लिखदा है, ‘जरनैल सिंघ दीआं कहाणीआं समुच्चे रूप विच इह रचना विवेक सिरजदीआं हन कि वड्डा मसला पूरबी जां पछ्छमी संसक्रिती दे सरवोतम जां तुछ्छ होण दा नहीं बलकि अती विकसित पूंजीवादी प्रबंध विच मनुख्ख दे किसे वी तरहां दे सभिआचार नाळो टुट्ट के वसतू रूप विच परिवरतत हो जाण दा है।’
डा. सरबजीत सिंघ नें कहाणीआं दी बारीकी नाळ पुण छाण कीती है। उसदा कथन है, ‘विकसित पूंजीवाद दी जिस आज़ादी दा विशव भर विच राम रौळा खड़ा कीता गिआ है, उस नूं जरनैल सिंघ नें परिसथितीआं दे संदरभ विच समझण लई संवाद उतपंन कीता है… भाशा दे प्रतीकीकरन राहीं उसने जीवन दी सूझ ते सुहज नूं सहिज ते सूखम बणा दित्ता है। भाशा दे पख्खों सुचेचता ते उसदी गंभीर ते संजीदगी नाळ वरतों, बदेशी पंजाबी कहाणी दे सुघ्घड़ हो जाण दी गवाही भरदी है।
डा. सुखपाल सिंघ थिंद : ‘कहाणी ‘दो टापू’ दी कथा चेतना समुच्चीआं जुगतां दे संदरभ विच समूहमुखी बंधेजी बणतरां अते निरोल निज्जमुखता दे आपसी टकराउ अते तणाउ विच आपणा संतुलन तलाशदी जापदी है।’
डा. जगबीर सिंघ अनुसार ‘दो टापू’ परवासी साहित दी प्रमाणिक टैकसट होण दे नाळ नाळ विशव पंजाबी सहित दी वी मुल्लवान प्रापती है।’
पाकिसतान दे नामवर कहाणीकार इलिआस घुंमण नें ‘दो टापू’ किताब दा शाहमुखी ‘च लिपीआंतरण कीता ते इसनूं ‘पंजाबी भाशा अते सभिआचार विभाग, लाहौर ‘तों छपवाइआ। (2001)
हिंदी ‘च अनुवाद साहितकार सोमा सबलोक नें कीता। किताब छापी सी ‘चेतना प्रकाशन, लुधिआणा’ नें। (2004)
टुर गिआ मित्तर पिआरा लैरी हाईन
लैरी हाईन नाळ संपरक टुट्ट चुक्का सी। तकरीबन साल बाअद उसदी पतनी नोवा दा फोन आइआ। उसने दस्सिआ कि उनहां नें रिहाइश बदल लई सी। “पर तुसीं एना चिर फोन किउं नां कीता?” मेरे प्रशन दे उत्तर विच नोवा नें जो दस्सिआ, सुण के मेरा साह सूतिआ गिआ। लैरी नूं कैंसर सी। उह बिमारी नाळ जूझिआ सी पर हार गिआ। हुण उह कुझ दिनां दा महिमान सी। मेरे कहिण ‘ते नोवा नें फोन लैरी नूं फड़ा दित्ता। कमज़ोरी कारन उसनूं बोलण विच तकलीफ हो रही सी। उस वल्लों आखे ‘हाइ समाल बरद्दर’ दे शबदां विचले सनेह नूं महिसूसदिआं मैं भावुक हो गिआ… मैं हमदरदी दे शबद आखे। कुझ कु दिनां बाअद दुखदाई ख़बर आ गई। नोवा नें मैनूं फिऊनरल (ससकार) दा प्रोगराम नोट करवा दित्ता। फलू होण करके मेरी सिहत ठीक नहीं सी। पर मैं जाण दा इरादा बणा लिआ ते आख दित्ता, “ज़रूर आवांगा।”
पर तीजे दिन सवेरे जदों फिऊनरल ‘ते जाण लई तिआर होणा सी, मन नें होर ही दलील घड़ लई, ‘दो घंटे जाण, दो घंटे आउण, ढाई घंटे दा फिऊनरल प्रोगराम, मेरा फलू वध जाएगा… ।’ मैं जाण दा प्रोगराम कैंसल कर दित्ता। मन विच लैरी नाळ जुड़ीआं यादां घुंमदीआं रहीआं… कुझ घंटिआं बाअद मेरी आतमा मैनूं कोस रही सी, ‘बंदिआ! फलू दी तूं दवाई लै रिहां। इह कंटरोल ‘च ऐ। तेरी सिहत नूं कुझ नहीं सी होणा। अज्ज जदों उस मित्तर पिआरे दी आतमा दी शांती बाबत अरदास विच शामल होणा सी, उस नाळ गूहड़ी दोसती दीआं यादां, उसदे रिशतेदारां ते दोसतां मित्तरां नाळ सांझीआं करनीआं सन, तूं घेसल वट्ट गिऐं। तूं बहुत वड्डी गलती कीती ऐ।’
अगले दिन मैं फोन ‘ते नोवा तों मुआफ़ी मंगी।
”पर तूं तां किहा सी ज़रूर आवांगा।”
“फलू कारन मेरी सिहत डाऊन है।” मैं सफाई दित्ती।
“इज़ दैट राईट?”
नोवा दी आखी इस गल्ल दे दो भाव-अरथ हन:दूजे बंदे दी गल्ल नूं ‘ओ अछ्छा’ कहिण वांग पुशट करना जां उसदी गल्ल ‘ते शक्क ज़ाहर करना। हो सकदै नोवा दा भाव मेरी गल्ल नूं पुशट करना ही होवे। पर जो भाव मेरी आतमा नें समझिआ उह शक्क वाळा सी। मैं गलत जु सां।
मेरीआं कुझ गलतीआं चेतिआं विचों विसर गईआं हन। पर कुझ मन दीआं डूंघाईआं ‘च उत्तरीआं होईआं हन। उनहां दा चेता आउण ‘ते मेरी आतमा मैनूं कोसण लग्ग जांदी है। लैरी हाईन दी फिऊनरल ‘ते नां जाण दी गलती इस किसम दी है।
कैनेडा दे लंमेरे आरथिक मंदवाड़े कारन देश दा बज्जट बहुत घाटे विच चला गिआ सी। 1993 दीआं फैडरल चोणां विच बहुमत लिबरल पारटी नूं मिळिआ। जौं करेचीअन प्रधान मंतरी बणिआं। अरथचारे दी घाटा पूरती लई सरकारी महिकमिआं दे खरचिआं ‘ते कटौतीआं लग्ग गईआं। बाकी महिकमिआं ‘ते तां थोहड़ीआं ही सन पर फौज दे महिकमे ‘ते वड्डीआं कटौतीआं लग्गीआं। फौज दी नफरी घटाउण दी कारवाई शुरू हो गई। कैनेडा दी भाशा विच इसनूं ‘डाऊनसाईज़िंग’ किहा जांदा है। जिहड़े फौजी रिटाइरमैंट दे लागे सन, उनहां नूं समें तों पहिलां ही रिटाइर कर दित्ता गिआ। सैंकड़े फौजी इकठ्ठी रकम जां थोहड़ी रकम दे के फारग कर दिते गए।
साडी डिटैचमैंट ‘ते जो असर पिआ, उह बाअद ‘च दस्सांगा। पहिलां पहड़ो प्रधान मंतरी करेचीअन दे कारज काल दौरान कैनेडा दी सिआसत विच वापरी विकोलितरी घटना:
कैनेडा दे सूबे किउबैक्क विच वड्डी गिणती फरांसीसी मूल दे कैनेडीअनां दी है। सूबे दी सरकारी भाशा फरैंच है। तकरीबन 85% लोक फरैंच बोलदे हन। सरकारी भाशा होण करके गैर फरांसीसी मूल दे लोकां नूं वी फरैंच सिखणी पैंदी है। फरांसीसी मूल दे सिआसतानदान चिरां तों किउबैक्क वासते ‘डिसटिंकट सोसाइटी’ याअनी निवेकली सुसाइटी दी मंग कर रहे सन।
(चलदा)

