اِہ آلۄچنا-پُستک ڈا. گُرمِیت کلّرماجری نیں 2001 وِچ سمپّادِت کِیتی۔ اِس وِچ 14 نامور وِدواناں دے لیکھ شامل ہن۔ کُجھ وِدواناں دے مُکھّ وِچار اںکِّت کر رِہاں :

ڈا. کرمجِیت سِںگھّ نیں آپݨے لیکھ دے آرمبھّ وِچ میرے پہِلے تِنّ سںگّْرِہاں ’تے جھات پُیائی ہَے تے پھِر ’دۄ ٹاپُۄ‘ دِییاں کہاݨِییاں دے وِشا-وستُۄ٬ پیشکاری تے شِلپ نُۄں پڑچۄلݨ بائد لِکھِیا ہَے٬ ’جرنَیل سِںگھّ نیں ’دۄ ٹاپُۄ‘ کہاݨی سںگّْرِہ راہِیں اِک وڈّی پُلاںگھ پُٹّی ہَے تے اُسنے پںجّابی کہاݨی ساہِت وِچ آپݨا ستھان سُرکھِّئت کر لِیا ہَے۔‘

ڈا. دھنوںتّ کَۄر انُسار٬ ’پچھّم دے وِئکتِیواد ولّۄں اَیلانی آذادی ساہویں رِشتِیاں دی تِڑک رہی ساںجھ دا پْرتکھّݨ جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی چیتنا نُۄں کُجھ اہِم مُدِّیاں ’تے کیںدْرِت کردا ہَے‘:

(1) ساںجھ تے سُتںتّرتا دا کِہڑا اںدّاذ٬ کِہڑا انُپات ساویں سںتُّلِت رِشتِیاں دا جنمداتا ہۄ سکدا ہَے؟

(2) بںدّے دا سوَیماݨ کِس اۄڑک ’تے پہُںچّ کے بںدّے نُۄں بںدّے نالھۄ تۄڑ دِںدّا ہَے؟

(3) اِک سںتُّلِت شخسِیئت دی اُساری لئی کِنّا کُ وِشواس٬ کِنّا کُ ماݨ, کِنّی کُ کھُلّہ جاں کِنّی کُ اِیمۄشنل ٹیک لۄڑِیںدی ہَے؟

اِہ پْرشن جرنَیل سِںگھّ دے کالپنِک ویروِیاں دے آرپار فَیلے وِکھائی دِںدّے ہن۔ ڈا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال کہاݨِییاں دا وِستْرِت وِشلیشݨ کردِیاں لِکھدا ہَے٬ ’جرنَیل سِںگھّ دِییاں کہاݨِییاں سمُچّے رُۄپ وِچ اِہ رچنا وِویک سِرجدِییاں ہن کِہ وڈّا مسلا پُۄربی جاں پچھّمی سںسّکْرِتی دے سروۄتم جاں تُچھّ ہۄݨ دا نہِیں بلکِہ اتی وِکسِت پُۄںجِیوادی پْربںدھّ وِچ منُکھّ دے کِسے وی ترہاں دے سبھِیاچار نالھۄ ٹُٹّ کے وستُۄ رُۄپ وِچ پرِورتت ہۄ جاݨ دا ہَے۔‘

ڈا. سربجِیت سِںگھّ نیں کہاݨِییاں دی بارِیکی نالھ پُݨ چھاݨ کِیتی ہَے۔ اُسدا کتھن ہَے٬ ’وِکسِت پُۄںجِیواد دی جِس آذادی دا وِشو بھر وِچ رام رَۄلھا کھڑا کِیتا گِیا ہَے٬ اُس نُۄں جرنَیل سِںگھّ نیں پرِستھِتِییاں دے سںدّربھ وِچ سمجھݨ لئی سںوّاد اُتپنّ کِیتا ہَے… بھاشا دے پْرتِیکِیکرن راہِیں اُسنے جِیون دی سُۄجھ تے سُہج نُۄں سہِج تے سُۄکھم بݨا دِتّا ہَے۔ بھاشا دے پکھّۄں سُچیچتا تے اُسدی گمبھِّیر تے سںجِّیدگی نالھ ورتۄں٬ بدیشی پںجّابی کہاݨی دے سُگھّڑ ہۄ جاݨ دی گواہی بھردی ہَے۔

ڈا. سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ : ’کہاݨی ’دۄ ٹاپُۄ‘ دی کتھا چیتنا سمُچِّییاں جُگتاں دے سںدّربھ وِچ سمُۄہمُکھی بںدھّیجی بݨتراں اتے نِرۄل نِجّمُکھتا دے آپسی ٹکرائۄ اتے تݨائۄ وِچ آپݨا سںتُّلن تلاشدی جاپدی ہَے۔‘

ڈا. جگبِیر سِںگھّ انُسار ’دۄ ٹاپُۄ‘ پرواسی ساہِت دی پْرماݨِک ٹَیکسٹ ہۄݨ دے نالھ نالھ وِشو پںجّابی سہِت دی وی مُلّوان پْراپتی ہَے۔‘

پاکِستان دے نامور کہاݨِیکار اِلِیاس گھُمّݨ نیں ’دۄ ٹاپُۄ‘ کِتاب دا شاہمُکھی ’چ لِپِییاںترݨ کِیتا تے اِسنُۄں ’پںجّابی بھاشا اتے سبھِیاچار وِبھاگ٬ لاہَۄر ’تۄں چھپوائِیا۔ (2001)

ہِںدّی ’چ انُواد ساہِتکار سۄما سبلۄک نیں کِیتا۔ کِتاب چھاپی سی ’چیتنا پْرکاشن٬ لُدھِیاݨا‘ نیں۔ (2004)

ٹُر گِیا مِتّر پِیارا لَیری ہائیِن

لَیری ہائیِن نالھ سمپّرک ٹُٹّ چُکّا سی۔ تکرِیبن سال بائد اُسدی پتنی نۄوا دا پھۄن آئِیا۔ اُسنے دسِّیا کِہ اُنہاں نیں رِہائِش بدل لئی سی۔ “پر تُسِیں اینا چِر پھۄن کِئۄں ناں کِیتا؟” میرے پْرشن دے اُتّر وِچ نۄوا نیں جۄ دسِّیا٬ سُݨ کے میرا ساہ سُۄتِیا گِیا۔ لَیری نُۄں کَیںسر سی۔ اُہ بِماری نالھ جُۄجھِیا سی پر ہار گِیا۔ ہُݨ اُہ کُجھ دِناں دا مہِمان سی۔ میرے کہِݨ ’تے نۄوا نیں پھۄن لَیری نُۄں پھڑا دِتّا۔ کمذۄری کارن اُسنُۄں بۄلݨ وِچ تکلِیپھ ہۄ رہی سی۔ اُس ولّۄں آکھے ’ہائ سمال بردّر‘ دے شبداں وِچلے سنیہ نُۄں مہِسُۄسدِیاں مَیں بھاوُک ہۄ گِیا… مَیں ہمدردی دے شبد آکھے۔ کُجھ کُ دِناں بائد دُکھدائی خبر آ گئی۔ نۄوا نیں مَینُۄں پھِئۄُنرل (سسکار) دا پْرۄگرام نۄٹ کروا دِتّا۔ پھلُۄ ہۄݨ کرکے میری سِہت ٹھِیک نہِیں سی۔ پر مَیں جاݨ دا اِرادا بݨا لِیا تے آکھ دِتّا٬ “ذرُۄر آواںگا۔”

پر تِیجے دِن سویرے جدۄں پھِئۄُنرل ’تے جاݨ لئی تِیار ہۄݨا سی٬ من نیں ہۄر ہی دلِیل گھڑ لئی٬ ’دۄ گھںٹّے جاݨ, دۄ گھںٹّے آئُݨ, ڈھائی گھںٹّے دا پھِئۄُنرل پْرۄگرام٬ میرا پھلُۄ ودھ جائیگا… ۔‘ مَیں جاݨ دا پْرۄگرام کَیںسل کر دِتّا۔ من وِچ لَیری نالھ جُڑِییاں یاداں گھُمّدِییاں رہِییاں… کُجھ گھںٹِّیاں بائد میری آتما مَینُۄں کۄس رہی سی٬ ’بںدِّیا! پھلُۄ دی تُۄں دوائی لَے رِہاں۔ اِہ کںٹّرۄل ’چ اےَ۔ تیری سِہت نُۄں کُجھ نہِیں سی ہۄݨا۔ اجّ جدۄں اُس مِتّر پِیارے دی آتما دی شاںتی بابت ارداس وِچ شامل ہۄݨا سی٬ اُس نالھ گُۄڑھی دۄستی دِییاں یاداں٬ اُسدے رِشتیداراں تے دۄستاں مِتّراں نالھ ساںجھِییاں کرنِییاں سن٬ تُۄں گھیسل وٹّ گِئَں۔ تُۄں بہُت وڈّی گلتی کِیتی اےَ۔‘

اگلے دِن مَیں پھۄن ’تے نۄوا تۄں مُیافی مںگّی۔

”پر تُۄں تاں کِہا سی ذرُۄر آواںگا۔”

“پھلُۄ کارن میری سِہت ڈائۄُن ہَے۔” مَیں سپھائی دِتّی۔

“اِذ دَیٹ رائیِٹ؟”

نۄوا دی آکھی اِس گلّ دے دۄ بھاو-ارتھ ہن:دُۄجے بںدّے دی گلّ نُۄں ’اۄ اچھّا‘ کہِݨ واںگ پُشٹ کرنا جاں اُسدی گلّ ’تے شکّ ذاہر کرنا۔ ہۄ سکدَے نۄوا دا بھاو میری گلّ نُۄں پُشٹ کرنا ہی ہۄوے۔ پر جۄ بھاو میری آتما نیں سمجھِیا اُہ شکّ والھا سی۔ مَیں گلت جُ ساں۔

میرِییاں کُجھ گلتِییاں چیتِیاں وِچۄں وِسر گئیِیاں ہن۔ پر کُجھ من دِییاں ڈُۄںگھائیِیاں ’چ اُتّرِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اُنہاں دا چیتا آئُݨ ’تے میری آتما مَینُۄں کۄسݨ لگّ جاںدی ہَے۔ لَیری ہائیِن دی پھِئۄُنرل ’تے ناں جاݨ دی گلتی اِس کِسم دی ہَے۔

کَینیڈا دے لمّیرے آرتھِک مںدّواڑے کارن دیش دا بجّٹ بہُت گھاٹے وِچ چلا گِیا سی۔ 1993 دِییاں پھَیڈرل چۄݨاں وِچ بہُمت لِبرل پارٹی نُۄں مِلھِیا۔ جَۄں کریچِیئن پْردھان مںتّری بݨِیاں۔ ارتھچارے دی گھاٹا پُۄرتی لئی سرکاری مہِکمِیاں دے کھرچِیاں ’تے کٹَۄتِییاں لگّ گئیِیاں۔ باکی مہِکمِیاں ’تے تاں تھۄڑھِییاں ہی سن پر پھَۄج دے مہِکمے ’تے وڈِّییاں کٹَۄتِییاں لگِّییاں۔ پھَۄج دی نپھری گھٹائُݨ دی کاروائی شُرُۄ ہۄ گئی۔ کَینیڈا دی بھاشا وِچ اِسنُۄں ’ڈائۄُنسائیِذِںگّ‘ کِہا جاںدا ہَے۔ جِہڑے پھَۄجی رِٹائِرمَیںٹ دے لاگے سن٬ اُنہاں نُۄں سمیں تۄں پہِلاں ہی رِٹائِر کر دِتّا گِیا۔ سَیںکڑے پھَۄجی اِکٹھّی رکم جاں تھۄڑھی رکم دے کے پھارگ کر دِتے گئے۔

ساڈی ڈِٹَیچمَیںٹ ’تے جۄ اسر پِیا٬ اُہ بائد ’چ دسّاںگا۔ پہِلاں پڑھۄ پْردھان مںتّری کریچِیئن دے کارج کال دَۄران کَینیڈا دی سِیاست وِچ واپری وِکۄلِتری گھٹنا:

کَینیڈا دے سُۄبے کِئُبَیکّ وِچ وڈّی گِݨتی پھراںسِیسی مُۄل دے کَینیڈِیئناں دی ہَے۔ سُۄبے دی سرکاری بھاشا پھرَیںچ ہَے۔ تکرِیبن 85% لۄک پھرَیںچ بۄلدے ہن۔ سرکاری بھاشا ہۄݨ کرکے گَیر پھراںسِیسی مُۄل دے لۄکاں نُۄں وی پھرَیںچ سِکھݨی پَیںدی ہَے۔ پھراںسِیسی مُۄل دے سِیاستاندان چِراں تۄں کِئُبَیکّ واستے ’ڈِسٹِںکّٹ سۄسائِٹی‘ یائنی نِویکلی سُسائِٹی دی مںگّ کر رہے سن۔

(چلدا)