जुलाई 28, 2025

writingDetail.created_by
By: बलदेव सिंघ धालीवाल

पंजवें पड़ाअ दे नकशां दी सपशट निशानदेही करदी पंजाबी कहाणी

साल 2020 दी पंजाबी कहाणी बारे सोचदिआं जिहड़ा नुकता सभ तों वध्ध धिआन खिच्चदा है उस दा सबंध पंजाबी कहाणी विच्च वापरे अजिहे गुणातमिक रूपांतरन नाल है जिहड़ा पंजवें पड़ाअ दी सपशट निशानदेही करन वाला है। उस नुकते बारे होर चरचा करन तों पहिलां दो अहिम गल्लां सपशट कर देणीआं लाज़मी हन। पहिली तां इह कि नवें पड़ाअ दा इह अरथ हरगिज़ नहीं हुंदा कि इसदी प्रतीनिधता करन वाली नवीं पंजाबी कहाणी पहिले पड़ावां दी कहाणी नालों कलातमक तौर ’ते लाज़मी ही बिहतर होवेगी, हां वख्खरी जां विलख्खण सुभाअ वाली ज़रूर होवेगी। दूजे शबदां विच्च इह नवीं कहाणी आपणे समकाली वसतू-यथारथ दी पछाण कर सकण अते उस दी पेशकारी करन विच्च वधेरे समरत्थावान होवेगी। दूजी गल्ल इह कि सिरफ इक्क साल दी कहाणी-समग्गरी नाल पंजवें पड़ाअ दे सारे नकशो-निगार समग्गरता विच्च उजागर कर सकणे संभव नहीं, इस लई इशारे-मातर गल्ल ही संभव हो सकेगी।

नवें नें हमेशा पुराणे दी कुख्ख विच्चों ही पैदा होणा हुंदा है, इस लई पंज-छे साल पहिलां चौथे पड़ाअ दी कहाणी विच्चों ही अजिहे गुणां-लछ्छणां दी आहट सुणाई देण लग्ग पई सी। इसे करके अजिहीआं कुझ कहाणीआं दे संग्रहि दा नां वी मैं सोच-समझ के ‘आहट’ ही रख्खिआ सी। चौथे पड़ाअ दे कुझ वधेरे सुजग्ग कहाणीकार वसतू-चोण वजों उस ‘निऊ नारमल’ दी पछाण करन लग्ग पए सन जिस नें पंजवें पड़ाअ दी बुनिआद बणना सी। मिसाल वजों नव-नारीवाद दे प्रसंग विच्च वेखणा होवे तां 2017 विच्च छपी हरप्रीत सेखा दी कहाणी ‘हाऊस वाईफ’ नूं पहड़िआ, वाचिआ जा सकदा है जिस विच्च परवास दीआं प्रसथितीआं दे दबाअ अधीन मरद आपणी नवीं नारीमुखी भूमिका नाल इकसुर होण दी जद्दोजहिद कर रिहा नज़र आउंदा है। इसे तरहां किसानी दे हवाले नाल गल्ल समझणी होवे तां बलविंदर सिंघ गरेवाल दी कहाणी ‘डबोलीआ’ दा किसानी-अवचेतन वाला नौजवान पातर नहिर विच्च लाशां लभ्भण वाला गोताखोर बण के नवीं जीवन-जाच दा हत्थ फड़ी रख्खण लई हंभले मार रिहा दिसदा है।

विशवीकरन दे मूंह-ज़ोर वरतारे साहवें चौथे पड़ाअ दे अजिहे सुजग्ग कहाणीकार इह सुनेहा दिंदे जापदे सन कि पंजाबीओ जे नव-बसतीवाद जां विशवीकरन दा प्रतीउत्तर पैदा करन दी थां उस दे ‘रउं-रुख’ ही चल्लणा है तां इस ‘निऊ नारमल’ नूं वी झेलणा पवेगा। जे इह नहीं झेलणा तां इस ‘निऊ नारमल’ नूं पछाण के किसे चंगे बदल दी तलाश करनी पवेगी, तां ही ज़िंदगी गौरवमई बण सकेगी।

परिवरतन दा इह जाणिआ-पछाणिआ सिधांत है कि जदों प्रसथितीआं बदलण लगदीआं हन तां गिणातमिक (कुआंटीटेटिव) वखरेवें नज़र आउण लग्ग जांदे हन। फिर इक्क सिखर ’ते पहुंच के उह वखरेवें, पाणी दे भाफ़ बणन वांग, गुणातमक (कुआलीटेटिव) तबदीली दे वाहक बण जांदे हन तां युग-परिवरतन दी बुनिआद बण जांदे हन। युग-परिवरतन नाल नवां युग-चिंतन उभ्भरदा है जिस नाल मनुख्ख अते समाज दी विशव-द्रिशटी बदल जांदी है। मिसाल वजों पिछले कुझ सालां तों विशवीकरन दे अंत दी चरचा होण लग्गी है। प्रसिध्ध चिंतक डा. भुपिंदर बराड़ दा आपणे लेख ‘वरतमान समां अते बुध्धीजीवी दी भूमिका’ (हुण, जनवरी-अप्रैल 2020) विच्च इह कहिणा है कि “इह दौर गलोबलाईजेशन दा नहीं। इहनूं किहा जांदा है डी-गलोबलाईजेशन। अमरीका अते होर कई मुलकां विच्च हुण अति उतशाही आरथिक राशटरवाद फेर तों हंभले मार रिहा है। ... इह वी विशवविआपी सोच बण गई ऐ, राशटर दी राखी दे नां ’ते हर चीज़ नूं सुरख्खिआ दे नज़रीए तों वेखणा। ... हर चीज़ दा ‘सुरख्खिआतमीकरन’ इस समें दी इह सोच, (सत्ता दी) सोच दा हिस्सा बणदी जा रही ऐ।”

विशवीकरन दा मानवी रूप वाला चिहरा, कि इस नाल संसार विच्च सहिभावी आदान-प्रदान वधेगा, नंगा हो चुक्का है। असल रूप विच्च विशवीकरन सरमाएदार पछ्छमी मुलकां लई इकपासड़ विकास दा धारनी, नव-बसतीवाद ही सी जिसने अंत नूं केंदरमुख्ख नव-राशटरवाद दी विशव-द्रिशटी नूं ही उभारना सी। उही वापरिआ जिसदा डर सी, पर हुण इस सज्जे-पख्खी विंग दे पापूलिसट अते उतशाही आरथिक राशटरवाद दे विरुध्ध उत्तर-बसतीवादी जां धरतमुख्ख ते बहुवंने सभिआचारक विकास दा लोक-पख्खी माडल वी तेज़ी नाल उभ्भर रिहा प्रतख्ख नज़र आउंदा है। इनहां दोहां विशव-द्रिशटीआं दी तिख्खी कशमकश विच्चों ही अजोका साहितक प्रवचन, जिस विच्च पंजवें पड़ाअ दी पंजाबी कहाणी वी इक्क अहिम वंनगी वजों शामिल है, पैदा हो रिहा है।

अजोकी पंजाबी कहाणी प्रमुख्ख तौर ’ते उदारीकरन दे दौर दी उपज, मध्धवरगी विशव-द्रिशटी राहीं लिखी जा रही है। इह नवां मध्धवरग निरोल उपभोगी जां परजीवी नहीं, जिवें कि कट्टड़ मारकसी नज़रीए तों इस नूं परिभाशत कीता जांदा रिहा है, सगों इसदे उलट भरी-पूरी ज़िंदगी नूं जिऊण दी लोचा रख्खण वाला उद्दमी, भविख्खमुखी, अते उदारवादी मानववाद दा धारनी वरग है। आपणी अजिही हां-पख्खी परिभाशा इह वरग महिज़ सवै-कथनी बिरतांत दुआरा नहीं बलकि आपणे विहारक कारजां राहीं उभार रिहा है। नव-नारीवाद, नव-दलितवाद, पार-राशटरवाद तां पहिलां ही इस नवें मध्धवरग दी बिरतांत-चेतना दा भरवां अंग बणे होए हन, हुण किसानी संघरश नें मज़दूर-किसान दे नवें राजसी अवचेतन अते मानवी सरोकारां नूं वी नवें सिरिउं परिभाशत करना शुरू कर दित्ता है। पहिलां करोना-काल दे संकट नें नवें मध्धवरग नूं धरतमुख्ख जां कुदरतमुख्ख होण लई नवें प्रेरक दित्ते हन अते हुण राजसी चेतना वाले किसान संघरश नें इस नूं बहु-परिपेखी (मलटी परसपैकटिवनैस्स) जीवन-जाच दा माडल दे दित्ता है। इस नाल किसे वी तरहां दे इक्क परिपेखी केंदरवाद, भावें उह राजसी, समाजिक, धारमिक, सभिआचारक आदि किसे वी प्रकार दा होवे, विरुध्ध नाबर हो के सोचण अते संघरशशील होण नूं बल मिलिआ है।

इस प्रकार दी प्रगतीशील मध्धवरगी रचना-द्रिशटी वाले समरत्थ नवें पंजाबी कहाणीकारां, जिनहां नाल पंजवें पड़ाअ दी पंजाबी कहाणी नूं हुलारा मिलिआ है, विच्च प्रमुख्ख नां हन: सांवल धामी, त्रिपता के सिंघ, दीपती बबूटा, सरघी, अरविंदर कौर धालीवाल, पवित्तर कौर माटी, सुखपाल सिंघ थिंद, गुरमीत पनाग, संदीप समराला, सुरिंदर सोहल, ख़ालिद फ़रहाद धारीवाल, साबिर अली साबिर, गुरमीत आरिफ़, दीप देविंदर आदि।

उपरोकत समुच्चे संदरभ नूं धिआन विच्च रख्खदिआं मैं इस साल प्रकाशित होए कुझ इक्क कहाणी-संग्रिहां दा रता उचेच नाल ज़िकर करना ज़रूरी समझदा हां। ‘आपणे आपणे मरसीए’ (सरघी) संग्रहि दीआं कहाणीआं नारी दे प्रसंग विच्च ‘निऊ नारमल’ नूं चुणौतीपूरन ढंग नाल निहारन वालीआं हन। इनहां नाल पंजाबी नारीवाद दा नवां मुहांदरा उजागर हुंदा है। मरद-विरोध दी थां उह औरत-मरद दोहां नूं ही पितरकी केंदरवाद दा मक्कड़जाल तोड़न लई वंगारदी है अते गौरवमई सवै-पछाण दा विहारक माडल सुझाउंदी है।

‘फुल्लां दी फसल’ (सुखपाल सिंघ थिंद) नवें मध्धवरगी पंजाबी बंदे दी मानवमुखी भांत दे नवें परिवरतन लई छटपटाहट दा बिरतांत सिरजण वालीआं कहाणीआं दा संग्रहि है। अजोकीआं राजसी पारटीआं दी नव-पूंजीवादी तरज़ दी मौकाप्रसती वाली राजसी घड़मस्स विच्च किसे नवें बदल दी चाहत नाल लबरेज़ उस दे पातर इक्क पासे सवै-निरीखण दी कुठाली विच्च तप तप निखरदे हन अते दूजे पासे नवें जिऊण-जोग राहां दी खोज विच्च निरंतर भटकदे होए उद्दम दा पल्ला वी फड़ी रख्खदे हन।

‘उरफ रोशी जल्लाद’ (जसवीर सिंघ राणा) दीआं कहाणीआं ‘दमित चेतना’ दे प्रतीनिध हाशीआगत पातरां दी सथापती विरुध्ध घिरणा अते घुटन नूं इस तरहां पेश करदीआं हन कि पाठक नूं ‘निऊ नारमल’ दौरान कुझ वी जिऊण-जोग नज़र आउणो हट जांदा है। विवसथा दा ‘जल्लादपुणा’ निमन वरगां दे पैरां हेठों आखरी फट्टा खिच्च रिहा नज़र आउंदा है। मोड़वें रूप विच्च पाठक अंदर इस सभ कुझ नूं बदलण दी जुसतजू होण लगदी है।

‘हारीं नां बचनिआं’ (गुरमीत कड़िआलवी) राहीं कहाणीकार पंजाब दे पेंडू दलित अते निमन किसानी वरगां दे तणाअ अते अक्रोश नूं गाल्ह जिही गलपी शैली राहीं पेश करके, बेशरमी दी हद्द तक ढीठ अते मक्कार हो चुक्की शासक-श्रेणी नूं झंजोड़न दा यतन करदा है।

‘सिआसत खेड, सिआसत’ (जिंदर) दीआं कहाणीआं ‘निऊ नारमल’ दी चादर नाल इक्को समें पैर अते सिर ढक सकण दी विअरथ कोशिश कर रहे मध्धवरगी पातरां दी तरलोमछ्छी मानसिकता दा बिरतांत सिरजदीआं हन।

‘मिल गिआ नैकलस’ (कुलजीत मान) दीआं कहाणीआं परवासी संवेदना दे प्रसंग विच्च बहुपख्खी पछाणां नाल दो-चार हुंदिआं आपणे जीवन दे केंदरी फोकस तों थिड़क रहे बंदे दी होंद अते होणी दे मसलिआं नूं उजागर करदीआं हन।

समुच्चे तौर ’ते इनहां संग्रिहां विचलीआं कहाणीआं किसे इक्क जां दूजे पख्खों पंजाबी समाज दे ‘निऊ नारमल’ जां नवीआं बेतरतीब प्रसथितीआं दे प्रसंग विच्च गौरवमई मनुख्खी पछाण नाल जिउं सकण लई दिनों-दिन घट रही सपेस नूं वख्ख वख्ख कोणां तों खहड़ के निहारदीआं हन। घर तों लै के विशव तक हरेक पध्धर उत्ते केंदरवादी सत्ता ‘निऊ नारमल’ नूं कुदरती बणा के आपणा राजसी प्रवचन उसारदी है पर पंजवें पड़ाअ दी कथा-द्रिशटी उस बदलाव नूं सिआसी अते विचारधारक सिध्ध करदिआं डीकोड करन दा यतन वी करदी है अते विरोध विच्च नाबरी दा प्रवचन वी सिरजदी है।

इनहां तों इलावा जिहड़े कुझ होर उलेखयोग कहाणी-संग्रहि प्रकाशत होए हन, उनहां दा वेरवा इस प्रकार है: मैं गौतम नहीं हां (बलवीर कौर रीहल), रंग मजीठी (राकेश रमन), इशक मलंगी (ख़ालिद हुसैन), सिलसिले (किरपाल कज़ाक), होणीआं अणहोणीआं (सरवण मिनहास), बंदा समुंदर नहीं हुंदा (जोगे भंगल), तेरां चिराग (बलजीत सिंघ ढिल्लों), दिशा बदलदी हवा, खुरदीआं पैड़ां (हरभजन सिंघ खेमकरनी), पूरन अपूरन (कुलदीप सिंघ बेदी), छिकली (राजविंदर सिंघ राजा), नाईन वंन वंन (सुरिंदर कौर बिंनर), मुठ्ठी विच्च किरदी रेत (मनमोहन सिंघ बासरके), सज्जरे सूरज दी लाली (यश्शपाल गुलाटी), बेबे तूं भुल्लदी नी (कमलजीत सिंघ बनवैत), अंधे का नाउ पारखू (हमदरदवीर नौशहिरवी), घोड़ा डाकटर (अवतार ऐस्स संघा), इक्क टक्क होर (सुरिंदर सिंघ राए), बोसकी दा पजामा (करम सिंघ मान), हनेरे विचला चानण (गगनदीप शरमा), सुपने दे कैदी (अली अनवर अहिमद), जोगी सप्प तराह (नैन सुख), खरा सच्च (मलिक शाह सवार नासिर), उडीक (डा. ऐम्म. अबरार), भुख्ख (साबिर अली साबिर) आदि।

इस साल जिनहां कुझ कहाणीआं नें आपणे नवेकले गलपी हुनर करके मेरा उचेचा धिआन खिचिआ उनहां दा ज़िकर कुझ विसथार नाल करदे हां:

हरप्रीत सिंघ चनूं दी कहाणी ‘सत्थर’ (सिरजणा, अप्रैल-जून) अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं पंजाब दे ‘निऊ नारमल’ दा बिरतांत बड़े विशाल कैनवस राहीं सिरजदी है। कहाणी लंबड़दार अमर सिंघ दे खानदान अते किला-नुमा हवेली दे पोटा पोटा करके खतम हो जाण दी हिरदेवेधक वारता है। इस पतन दे वंन-सुवंने कारनां दा बिआन करन वाले अनेकां उप-कथानक हन पर सभ तों बुनिआदी वजहा है कि अरध-जगीरू सोच वाली पंजाबी जीवन-जाच नें नव-पूंजीवादी विवसथा दीआं फेटां अग्गे ठहिर नहीं सी सकणा। सो कहाणी दे वेरविआं अनुसार पंजाब दा उंना कु हिस्सा जां जीवन ही बचदा है जिंना कु समें नाल बदल के नवीं जीवन-जाच अपनाउण विच्च सफल हो जांदा है। ‘सत्थर’ दा मैटाफ़र जिवें बिरतांतकार नें समुच्ची कहाणी विच्च फैलाइआ है उह उसदी बिरतांतकारी दा सिखरी हासिल है। फरीद बाणी दी तरज़ उत्ते तुसीं इस कहाणी विच्च महिसूस करदे हो कि काल किवें सभ प्राणवंतां नूं मौत विच्च बदलदा तुरिआ जांदा है। वेरवे (डिटेल) किवें कहाणी बुणतर दी जान जां आतमा बणदे हन, इह प्रयोग इस कहाणी दी बिरतांतकारी दा हुनरी जलवा है।

हरप्रीत सेखा दी कहाणी ‘उह रात’ (प्रवचन, जनवरी-मारच) उत्तम-पुरखी नारी-रूप बिरतांतकार राहीं पंजाब दे विदिआरथी-परवास नाल जुड़े इक्क अहिम मुद्दे दा बिरतांत सिरजदी है। इह मुद्दा जोबन-रुत्त दे भावुक विगोचिआं दा है। पंजाब/भारत दी राजसी विवसथा दुआरा मूलों अणगौले कीते गए विदिआरथी-रुज़गार दे मसले कारन मध्धवरगी नौजवान पीहड़ी आपणे निज्जी यतनां नाल चंगी रोटी दा आहर तां किवें नां किवें कर लैंदी है पर इसदी कीमत वजों उस नूं आपणे अती करीबी रिशतिआं दी बली वी देणी पैंदी है। इस कहाणी दी ख़ूबी इह बणदी है कि परवासी मुटिआर पातर दे अवचेतनी संसार विच्च रिझदे-तड़पदे वलवलिआं अते डरां, विगोचिआं नूं बहुत ही मनोविगिआनक छोहां वाली गलपी-भाशा राहीं प्रगटाइआ गिआ है।

जतिंदर हांस दी कहाणी ‘गंदलां’ (सिरजणा, अकतूबर-दसंबर) विच्च उतमपुरखी धी-रूपी बिरतांतकार राहीं उस दे ‘डैडी’ दी अधखहड़ उमरे विखाई दोहरी पिआर-चाहत नाल तिड़के परिवारक रिशतिआं दा दुखांत पेश कीता गिआ है। कहाणी दी बिरतांतकारी दा सभ तों उघ्घड़वां लछ्छण पातरां दे विवहार नूं उनहां दीआं मनोगुंझलां दे प्रसंग विच्च चितरना है। बिआन दी नाटकीअता वी कहाणी नूं दिलकश बणाउंदी है।

बलबीर परवाना दी कहाणी ‘कतरा कतरा मौत’ (राग, जनवरी-अप्रैल) उत्तम-पुरखी पत्तरकार-रूपी बिरतांतकार राहीं उस दे सहिकरमी, आम वरकर गुरदीश दी घुटनभरी परिवारक ज़िंदगी अते अंत गुरदीश दी मौत दा बिरतांत पेश करदी है। इसदी बिरतांतकारी दा सुहज प्रसथितीआं दे ढुक्कवें प्रसंग विच्च कीती गुरदीश दी चरित्तर-उसारी विच्चों झलकदा है।

सरघी दी कहाणी ‘रबाब’ (राग, मई-दसंबर) उत्तमपुरखी, नानक दे सच्चे नाम-लेवा अते मरदाने दी बरादरी नाल सबंधित पहड़े-लिखे ज़हीन विअकतितव वाले नौजवान, बिरतांतकार राहीं अकादमिक अदारिआं विचले भ्रिशट माहौल दा बिरतांत सिरजदी है। निसचे ही अजिहे माहौल विच्च नौजवान नूं बेआबरू हो के जिऊणा पैंदा है। विअंग-कथनी भावें किते किते बिरतांत दे दारशनिक अते रमज़ी सुभाअ नूं ठेस पहुंचाउण वाली है पर कहाणी विच्च नानक-मरदाने दे जीवन-फ़लसफ़े नूं उजागर करन वाले लोक-बिरतांत दी सब-टैकसट (अंतर-पाठमूलकता) वजों वरतों दा सफ़लता नाल कीता गिआ प्रयोग कहाणी दी शकती बणदा है।

गुरमीत कड़िआलवी दी कहाणी ‘दरोणाचारीआ’ (सिरजणा, जून-मारच) उत्तम-पुरखी, अधिआपक-रूप पातर राहीं पंजाब दे अकादमिक अदारिआं विच्च फैले जात-पाती मानसिकता दे कोहड़ दा बिरतांत पेश करदी है। आपणी कथित जट्टवादी सोच अते विहार राहीं इक्क कंमचोर अधिआपक कुलवंत सिंघ सारे सकूल दा माहौल खराब करन दा यतन करदा है। पर विअंग दी गल्ल इह है कि पंदरां अगसत नूं दलित भाईचारे दे इक्क कुशल अते मिहनती अधिआपक दी थां सरकारी सनमान कुलवंत सिंघ नूं मिलदा है। विअंग-कथनी अते अतिकथनी दे अंशां वाली पातर-उसारी भावें बिरतांत नूं कुझ उच्ची सुर वाला बणाउंदी है पर दलित-दमन दे भखदे मुद्दे नूं लोड़ींदे इतिहासक-मिथहासक गलपी वेरविआं नाल उभारन दी जुगत कहाणी दी शकती बणदी है।

गुरमीत पनाग दी कहाणी ‘आहौत रूथ’ (राग, मई-दसंबर) उत्तम-पुरखी, कनेडा वासी पंजाबी औरत, बिरतांतकार राहीं इक्क ‘फ़कीर रूह’ वाली बज़ुरग रूथ दा बिरतांत पेश करदी है। जरमन नाज़ीवाद दे नसली प्रकोप दा शिकार होई यहूदी रूथ भावें जलावतनी दौरान आपणा बहुत कुझ गुआ चुक्की है पर संकट समें वी भरातरीभाव वाली मानववादी सोच नूं उस नें बचा रख्खिआ है अते इस सोच राहीं ही उह विशव विच्चों नसली-भेदभाव मिटाउण नूं आपणा जीवन-उदेश बणा लैंदी है। कहाणी दी शकती जित्थे इक्क पासे पार-राशटरी मानवी सरोकारां नूं उभारन विच्च है उत्थे दूजे पासे रूथ जिही जटिल पातर दी बहु-परती चरित्तर-उसारी करके वी है।

हरजीत अटवाल दी कहाणी ‘वरहे गंढ’ (प्रवचन, जनवरी-मारच) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इंगलैंड वसदे इक्क परवासी बज़ुरग जोड़े दे अंतले कशटमई पड़ाअ दा बिरतांत पेश करदी है। पदारथमुखी सोच वाले नूंह-पुत्त नूं मापिआं दी सांभ-संभाल नालों वध्ध फिकर जद्दी घर नूं आपणे नां करवा लैण दा है, पर बज़ुरग पूरे द्रिहड़ इरादे नाल उनहां दी सवारथी चाल नूं फेल करदिआं ‘घर’ नूं आपणा बुढापा सुखाला करन लई वरतण (हैलथ केअर वालिआं नूं देण) दा फैसला करदा है। कहाणी दी शकती इक्क पासे बज़ुरगां दे नवें नज़रीए राहीं वसतू-यथारथ नूं निहारन विच्च है तां दूजे पासे परवासी जीवन नाल सबंधित ढुक्कवें वेरविआं राहीं सहिज-सुभावक सरूप वाला बिरतांत सिरजण विच्च है।

तौकीर चुगताई दी कहाणी ‘मैं तिलक गिआ सां’ (समकाली साहित, अप्रैल-जून) उत्तम-पुरखी, अधखहड़ उमर दे पाकिसतानी पंजाबी, बिरतांतकार राहीं ज़िंदगी दे इक्क अहिम मोड़ दा बिरतांत सिरजदी है। उमर दे इस पड़ाअ उत्ते पहुंच के मनुख्ख दे आले-दुआले बहुत कुझ उस नूं रुआउण वाला वापरदा है पर बेझिजक रोण लई कोई हमदरद-मोढा नहीं मिलदा। अवाज़ारी दा इहसास भोग रहे पातर नूं आपणी पंज-छे वरहिआं दी बालड़ी दा, मां जां दादी वरगा, हमदरद-मोढा मिलदा है तां उह रो के हलका महिसूस करदा है। अती संखेप बिरतांतक फैलाअ वाली इस कहाणी दा सलाहुणयोग पख्ख बंदे दे अहिम असतितवी सरोकारां वल्ल झात पुआउण नाल सबंधित है।

सांवल धामी दी कहाणी ‘महिकदी चूंढी’ (चिराग, अप्रैल-सतंबर) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क पनाहगीर बज़ुरग गुरमीत सिंघ ढेसी दा बिरतांत पेश करदी है। उस दे अवचेतन विच्च इक्को समें, संताली दी वंड दे हवाले नाल, अंगरेज़ हकूमत वल्लों दित्ता दरद पिआ है पर नाल ही इक्क मेम मुटिआर वल्लों, पिआर भरी चूंढी नाल, दित्ता सुखद इहसास वी शामिल है। याद दी कथा-जुगत नाल सिरजी इह बहुत सूख़म कहाणी बड़ी समरत्था नाल ज़िंदगी दे मूल सच्च, कि ज़िंदगी दुख्ख-सुख दा मिलगोभा ही है, वल्ल संकेत करदी है। मनुख्खी अवचेतन विच्च बहुत डूंघे उत्तर के ही अजिहे सच्च तक पहुंचणा संभव हुंदा है।

इनहां उपरोकत वरणित कहाणीआं तों इलावा कुझ होर वी उलेखयोग कहाणीआं हन, जिवें चल्ल टिम हौरटन चल्लीए (गुरमीत कड़िआलवी, हुण, जनवरी-अप्रैल), छण-छण (भगवंत रसूलपुरी, कहाणी धारा, अकतूबर-दसंबर), ज़ीरा आलू (बलबीर परवाना, प्रवचन, जुलाई-सतंबर), वरजित फ़ल (कुलजीत मान, प्रवचन, जनवरी-मारच), क्रिसमिस ईव (संतोख धालीवाल, प्रवचन, जनवरी-मारच), भार (बलबीर कौर संघेड़ा, प्रवचन, जनवरी-मारच), दूरीआं (जिंदर, शबद, जनवरी-मारच), गती (संदीप समराला, शबद, अप्रैल-जून), चीस (अनेमन सिंघ, शबद, अप्रैल-जून), मसत (हरजीत अटवाल, शबद, जुलाई-सतंबर), बेअदबी (बलदेव ढींडसा, शबद, जुलाई-सतंबर), नोवल कमीना वाइरस (केसरा राम, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), रीट्रीट (हरप्रीत सेखा, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), इक्क सच्चे कामरेड दा इकलापा (बलबीर परवाना, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), मैं कोई चाबुक नहीं (हरजीत अटवाल, अख्खर, नवंबर-दसंबर), गहड़ी पठाणा (अजमेर सिध्धू, राग, मई-दसंबर), शाइद दिन चहड़ जांदा (पवित्तर माटी, अख्खर, नवंबर-दसंबर) आदि।

इस साल दी कहाणी पहड़दिआं जिहड़े कुझ होर तत्थ उभ्भर के साहमणे आए उह इस प्रकार हन:

- इस साल तीजे पड़ाअ दे मुहतबर कहाणीकारां दीआं कहाणीआं काफ़ी मातरा विच्च छपीआं हन, जिवें गरदावरी, जूली दे वस्स (प्रेम प्रकाश), शबद, जनवरी-मारच, जुलाई-सतंबर), रेशू नंबर वंन (प्रेम गोरखी, सिरजणा, जनवरी-मारच), गुड्ड मारनिंग (जरनैल सिंघ सेखा, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), जिस तन लागै (प्रेम मान, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), ऊधम सिंघ दी जस्सी (मनमोहन बावा, प्रवचन, अप्रैल-जून), साडे हिस्सा दा हिंदुसतान (अतरजीत, प्रवचन, अप्रैल-जून), हैलो पैडी (जसबीर भुल्लर, समकाली साहित, अप्रैल-जून), मोर-घुग्गीआं (मुख़तार गिल्ल, साहितक एकम, जनवरी-मारच), कीड़िआं दा भौण (किरपाल कज़ाक, हुण, जनवरी-अप्रैल), मदारी (सुरिंदर उबराए, आबरू, अकतूबर-दसंबर), डैड नहीं फादर (संतोख धालीवाल, अख्खर, नवंबर-दसंबर), भारत रतन (गुरदेव रुपाणा, हुण, जनवरी अप्रैल) आदि। इह हौसला-वधाऊ गल्ल है कि तीजे पड़ाअ दे इह साडे माणयोग कहाणीकार वी अजे पूरी सरगरमी नाल लिख रहे हन अते इनहां कोल प्रौहड़ गलपी हुनर वी है पर वसतू-चोण तों पता लगदा है कि अनुभव विच्च सज्जरापण नहीं रिहा। इउं जापदा है जिवें पुराणीआं यादां नूं ही माड़ी-मोटी गलपी रंगण दे के सांझीआं कर रहे होण।

- साडे कुझ अहिम कहाणीकार इस साल सदीवी विछोड़ा दे गए हन। वेरवा इस तरहां है: इंदर सिंघ खामोश, दिलीप कौर टिवाणा, जसवंत सिंघ कंवल, ज़ोरा सिंघ संधू, हमदरदवीर नौशहिरवी, आमीन मलिक, राज कुमार गरग, राकेश रमन, भूरा सिंघ कलेर अते शरनजीत कौर।

- मेरे अज़ीज़, नामवर पाकिसतानी पंजाबी चिंतक अते कहाणीकार डा. करामत मुगल दुआरा सांझी कीती जाणकारी अनुसार इस वरहे उध्धर अध्धी दरजन दे करीब मौलिक कहाणी-संग्रहि प्रकाशित होए अते इक्क संपादित कहाणी-संग्रहि ‘रंग बरंगी कहाणी’ (संपा. मलिक शाह सवार नासिर) वी छपिआ है। ढाहां पुरसकार दी हौसला अफ़जाई नाल उध्धर काफ़ी सरगरमी वधी है।

- पाकिसतानी पंजाबी कहाणी नालो नाल लिपीअंतर हो के अजे अलपमातर ही गुरमुखी विच्च पहुंचदी है पर इस साल बैलजीअम वसदे नामवर पाकिसतानी पंजाबी कहाणीकार आग़ा अली मुदस्सर दा महत्तवपूरन कहाणी-संग्रहि ‘कावां दे अत्थरू’ गुरमुखी विच्च वी छपिआ है जिसदा लिपीअंतर नौजवान चिंतक डा. परमजीत सिंघ मीशा नें कीता है।

- परवासी पंजाबी कहाणी दा संसार, कनेडा तों बाहर, भावें तेज़ी नाल सुंगड़ना शुरू हो चुक्का है पर इस वरहे करम सिंघ मान (अमरीका) दा कहाणी-संग्रहि ‘बोसकी दा पजामा’ अते हरजीत अटवाल (यू.के.) दीआं इकठ्ठीआं तिंन कहाणीआं छपणा इस पख्खों कुझ ढारस देण वाला है।

- 2019 लई ढाहां पुरसकार जिनहां दो कहाणी-संग्रिहां दे हिस्से आइआ उनहां दे रचनहार केसरा राम (जनानी पौद), ज़ुबैर अहिमद (पाणी दी कंध) वधाई दे हक्कदार हन।

- इसे तरहां साहितय अकादेमी दा पुरसकार प्रसिध्ध कहाणीकार किरपाल कज़ाक नूं प्रापत होइआ जो कहाणी खेतर लई वड्डे माण वाली गल्ल है।

- इस वरहे करोना दी क्रोपी करके ‘हुण’ वरगे कुझ चंगे रिसालिआं दे अंक जां छप नहीं सके जां बहुत पछड़ के छप सके। इस करके चंगीआं कहाणीआं बहुत घट्ट मातरा विच्च प्रापत हो सकीआं। पर संकट समें वी रिसाले ‘प्रवचन’ नें डलहौजी कहाणी गोशटी: विशेश अंक (जनवरी-मारच) छाप के आपणी सिहतमंद पिरत नूं जारी रख्खिआ है।

- शाहकार कहाणीआं लिखण वाले हरप्रीत सिंघ चनूं नें पैंती-चाली सालां दे वकफ़े मगरों इस साल कहाणी ‘सत्थर’ नाल मुड़ भरवीं दसतक दे के ख़ूब प्रशंसा हासिल कीती है, खुशआमदीद कहिणा बणदा है।

- इस साल करोना दे बावजूद कहाणी-संग्रहि संपादित करन विच्च बहुत सरगरमी वेखण नूं मिली। कुझ उलेखयोग संग्रहि हन: सरवोतम समकाली पंजाबी कहाणी, (नै. बु.्. टरस्सट), टूणेहारी रुत्त - इक्कीवीं सदी दी चोणवीं पंजाबी कहाणी, नवीं रुत्त दे सुपने - साल 2019 दी सरवोतम पंजाबी कहाणी (संपा. बलदेव सिंघ धालीवाल), संकटनामा पंजाब – पंजाब संकट दी चोणवीं पंजाबी कहाणी (संपा. बलदेव सिंघ धालीवाल अते सुरजीत सिंघ), कमरा नंबर 302 अते होर कहाणीआं - विदिआरथी लेखकां दीआं 26 कहाणीआं (संपा. बलवीर कौर रीहल, कुलविंदर सिंघ सग्गी), 31 दलित कहाणीआं (संपा. अनेमन सिंघ), शाइद दिन चहड़ जांदा - किसानी जीवन ’ते केंदरित 25 कहाणीआं (संपा. रवेल सिंघ), 2019 दीआं बेहतरीन कहाणीआं (भाग-1), 2019 दीआं चोणवीआं कहाणीआं (भाग-2) (संपा. सुशील दुसांझ), 2019 दीआं प्रतीनिध कहाणीआं (संपा. सुकीरत)। विशेमूलक वंनगी दे कहाणी-संग्रहि तिआर करना बहुत वधीआ पिरत है ते जारी रहिणी चाहीदी है पर संपादकां नूं आपणी संपादन-द्रिशटी सबंधी रता होर गंभीर होण दी ज़रूरत है। संपादन-कारज बहुत मिहनत अते खोज-कुशलता दी मंग करदा है इस लई इह कारज निरोल मंडी दीआं लोड़ां पूरीआं करन जां निज्जी हउमै नूं संतुशट करन लई नहीं होणा चाहीदा।

पंजाबी कहाणी दे खेतर दीआं इनहां समूह सरगरमीआं दे अधार उत्ते इह किहा जा सकदा है कि करोना दे आफ़ती दौर विच्च वी इह सुखद इहसास देण वाली गल्ल है कि पंजाबी कहाणीकार इतिहासक चुणौती नूं समझदिआं पूरे उतशाह नाल अजोके ‘निऊ नारमल’ दी पछाण करन अते उस नूं गलप-बिंब राहीं पेश करन विच्च जुटे रहे हन। बहुती अजोकी पंजाबी कहाणी उत्तम-पुरखी बिरतांतकार दी विधी नाल लिखी जा रही है पर उत्तम-पुरखी बिरतांतकार राहीं कहाणी कहिण दे प्रसंग विच्च पंजाबी कहाणीकारां नें इस वार वी गंभीर उकाईआं कीतीआं हन। इस गल्ल वल्लों उह अकसर अवेसले हो जांदे हन कि उत्तम-पुरखी बिरतांतकार पातर-रूप हुंदा है, इस लई उस दी भाशा अते विअकतितव उस पातर-विशेश दे अनुकूल ही होणा चाहीदा है। दूजे शबदां विच्च उत्तम-पुरखी बिरतांतकार लेखक दा धुतू नहीं हुंदा।

समुच्चे रूप विच्च किहा जा सकदा है कि पंजवें पड़ाअ दे सपशट नकशां वाली पंजाबी कहाणी नें भावें अजे नवीआं सिखरां तां अगले सालां विच्च छोहणीआं हन पर आपणी बुनिआद बहुत मज़बूत ढंग नाल रख्खी है। इस लई इनहां नवें होणहार कहाणीकारां दा भरवां सवागत करना बणदा है।