परवासी पंजाबी साहित दा अधिऐन करन समें भावें परवासी दी परिभाशा तों लै के परवासी पंजाबी साहित विच मानवी सरोकारां अते इस दे बिरतांत-शाशतर आदि उप्पर वधेरे चरचा होई है परंतू इस दे अधिऐन समें आलोचक नूं आउंदीआं समस्सिआवां दी द्रिशटी तों अजे तक्क विचार नहीं कीती गई। हथले लेख विच इसे लई असीं परवासी साहित अधिऐन दे मसलिआं उप्पर आपणा धिआन केंद्रित कीता है।
सभ तों पहिलां अधिएता साहमणे इह समस्सिआ आउंदी है कि उह जिस देश दे परवासी साहित दा अधिऐन कर रिहा होवे उस नूं उस देश दे समाज-सभिआचारक, इतिहासक अते राजनीतिक पिछोकड़ दी समुच्ची जाणकारी प्रापत होवे। परंतू अजिही जाणकारी जां तां अलपमातर है जां फिर नांह दे बराबर, इस लई असीं कहि सकदे हां कि परवासी साहित दा हुण तक्क कीता गिआ अधिऐन अधूरा है। जो आलोचक साहित दी ख़ुदमुख़तार होंद मंनदे हन उनहां नूं शाइद इह कथन नां जचे परंतू जो अधिऐन करता इह मंनदा है कि साहित दा इतिहास, समाज-सभिआचार अते राजनीती दा नज़दीकी रिशता है अते पिछले तों बग़ैर पहिले दा अधिऐन संभव नहीं, उस लई इह कथन कोई हैरान करन वाला नहीं। परवासी ते पंजाब दे विदवानां नें इस पासे सुचेत पध्धर ‘ते अजे कोई खोज-कारज नहीं कीता। इह कंम एना सौखा वी नहीं। जिंने देशां विच पंजाबी साहित रचिआ जा रिहा है, उनहां सारिआं दे समाज- सभिआचारक, इतिहासक अते राजनीतिक पिछोकड़ जानण लई लंमी घालणा दी लोड़ है। जिंनी देर इह अधिऐन उपलबध नहीं हो जांदा उनीं देर तक्क कीता अधिऐन टुट्टवीं जिही रूप-रेखा बणाउण तक्क ही सीमत रहेगा।
इत्थे परवासी पंजाबी लेखकां दे उस ‘रोसे’ उप्पर विचार करना वी जाइज़ है कि उनहां नूं ‘परवासी’ ही किउं किहा जांदा है। ‘परवासी’ कोई अपशबद नहीं पर फिर वी दरशन धीर वरगे लेखक वी इस शबद उप्पर किंतू करदे हन। इक थां आपणी इंटरविऊ विच नावलकार दा कथन है, ”पंजाबी साहित पंजाबी साहित है ते उहदी निरख-परख दे माप-तोल वी साहितक ही होणे चाहीदे हन नां कि कोई होर कसवट्टी। उह भावें पंजाब विच लिखिआ जा रिहा है, भावें पंजाबों बाहर ते भावें बाहरले देशां विच। साडे आलोचक पंजाबी साहित नूं इह परवासी साहित है, इह इसतरी साहित है, इह दलित साहित है, इह पेंडू साहित है, इह निक्की किसानी दा साहित है, इह शहिरी साहित है ते पता नहीं होर किंनीआं कु वंडीआं विच वंडी बैठे हन ते काहदे लई।”1 भावुकता विच लेखक अजिहा कुझ कहि सकदा है परंतू आलोचक लई साहित दा अधिऐन करन समें उपरोकत वरग वंड करनी ही पैंदी है। पंजाबी साहितकार अते आलोचक नूं आपणा-आपणा खेतर तैअ करके इक-दूजे दे खेतर विच दख़ल देण तों गुरेज़ करना चाहीदा है। दूसरी गल्ल कि परवासी नूं नांह-मुख्खी शबद ही किउं मंनिआ जावे? शिंदर. स. थांदी दे इस कथन नूं सवीकार कर लैणा चाहीदा है कि परवासी / डाइसपोरा समुच्चे तौर ‘ते हां-मुख्खी संबोधन सवीकार कर लिआ गिआ है।”2
पंजाबी आलोचना दे खेतर विच पकिसतानी पंजाबी साहित नूं छड्ड के पंजाब तों बाहर होरनां देशां विच रचे जांदे साहित लई परवासी शबद वरतिआ जांदा है। थोहड़े समें तों अंगरेज़ी दा शबद डाइसपोरा वी प्रचलित हो रिहा है। कुझ विदवानां नें जिनहां विचों (नदीम परमार इक है) नें आपणे भाशणां विच इह प्रचार करन दा यतन कीता कि परवास मनुख्ख आपणी मरज़ी नाल धारन करदा है परंतू डाइसपोरा ज़बरी दित्ता गिआ परवास है। परंतू अंगरेज़ी विच अजिहा कोई वखरेवां नहीं। दोनां तरहां नाल आपणी धरती तों उठ्ठ के किते होर वसण नूं डाइसपोरा किहा गिआ है। इस लई असीं शबद परवासी ही वरतांगे। गरीक शबद डाइसपोरा दा मूल अरथ है ‘बिखरना जां खिलरना’ जो यहूदीआं दे परवास लई वरतिआ जांदा रिहा है। पर हुण इह किसे वी देश तों विसथापत हो के किसे होर देश विच वस जाण लई वरतिआ जाण लग्गा है। विसथापत होण दा कारन राजनीतिक, आरथिक, इछ्छत जां अणइछ्छत वी हो सकदा है। इस लई असीं परवासी शबद नूं ही उच्चित समझदे हां जो हुण तक्क वरतिआ जा रिहा है। वैसे कागज़ां विच NRI ( Non-Resident Indian), PIO ( A Person of Indian Origion) वी वरतिआ जांदा है अते हुण दोहरी नागरिकता दे हुंदिआं OIC ( Overseas Citizenship of India) वरतिआ जाइआ करेगा, परंतू साहितक खेतरां विच परवासी शबद नूं ही मानता मिली है।
दी धरती तों ढाई करोड़ लोक विशव दे इक्क सौ दो दे करीब देशां विच जा के वसे हन। पंजाबीआं दी गिणती इनहां विच 25 लख्ख दे करीब मंनी जांदी है। सभ तों पहिलां सिख्ख भाईचारा परवासी बणिआ, हिंदू पंजाबी 1911 ई. दे करीब अमरीका विच गए। हुण वी इक्क तां सिख्ख भाईचारा गिणती पख्खों वधेरे है अते दूसरे देशां दीआं सरकारां धारमिक घट्ट गिणती नूं वख्खरी मानता दिंदीआं हन, इस लई सिख्ख पछाण दा मसला वधेरे उभ्भर के साहमणे आउंदा है जद कि पंजाबी लेखक पंजाबी पछाण उप्पर वधेरे बल दिंदे हन। उनहां अनुसार धारमिक पछाण उप्पर बल देण नाल कई नवें संकट वी उभरे हन। इत्थे असीं नाटककार आतमजीत दे ‘परवासी पंजाबी ज़िंदगी: सीमावां ते संभावनावां’ परचे विच विअकत विचारां नूं संखेप विच देणा चाहांगे। आतमजीत नें जित्थे परवासीआं दी साहित रचना दीआं सीमावां ते संभावनावां नूं देखदिआं होइआं पंजाबीआं दीआं पदारथक ते राजसी-सरकारी खेतर विच प्रापतीआं नूं गौलणयोग मंनिआ है अते नवीं पीहड़ी नूं पछ्छमी जीवन नाल गहिरा संवाद रचाउदिआं वेख के इक नवें सभिआचार दे उथान दी संभावना विअकत कीती है उत्थे पंजाबी भाईचारे दे दो संकटां वल्ल वी साडा धिआन खिच्चिआ है। पहिला कि पंजाबी सभिआचार पख्खों भाईचारा तणाउ-पूरन सथिती विचों लंघ रिहा है। दूसरा पंजाबी भाईचारे नें आपणे आप नूं धारमिक पख्खों ज़िआदा संगिठत कीता है, जिस लई समानांतर संगठनां दी अणहोंद कारन नवें संकट उभ्भरे हन।3 आतमजीत इत्थे धारमिक संकटां दी गल्ल कर रिहा है। परंतू अजिहा नहीं कि परवास विच भाशाई साहितक जां राजनीतिक संगठन नहीं हन। सगों मानता धारमिक घट्ट गिणतीआं नूं मिली है। हां आतमजीत दे इस कथन नाल कोई विरोध नहीं हो सकदा कि, ”परवास कर रहे सारे पंजाबीआं दी समाजिक, आरथिक, विदिअक अते उमर संबंधी पिठ्ठ-भूमी वी अड्ड-अड्ड है। उनहां दे परवासी होण दा समां वी इक नहीं ते नां ही दुनीआं दे किसे इक खित्ते विच जा के वसे हन। इसे तरहां उस मुळक जां शहिर दे हालात ते उत्थे पंजाबी परवासीआं दी संखिआ वी इको जिही नहीं जित्थे उनहां नें आपणा टिकाणा बणाइआ है। इस विभिंनता कारन पंजाबीआं दी परवासी ज़िंदगी नूं किसे वी इक ज़ावीए तों देख सकणा जां उस बारे कोई इकहरी पहुंच बण सकणी बहुती संभव नहीं है।”4 इसे मसले नूं गंभीरता नाल लैंदिआं डा. बलकार सिंघ नें सुझाअ दित्ता है कि इस मसले दे हल्ल लई इक मिश्रित पहुंच अपणाउण दी लोड़ है। डा. बलकार सिंघ दी आलोचना विच अजे मूल अंगरेज़ी शबद पचाउण दी प्रकिरिआ जारी है, परंतू उसदा विचार महत्तवपूरन है। ”पंजाबी डाइसपोरा अजिहा Rumming man` है जिसदा संसार आपणे मूलवास / भाईचारिआं तों परे ‘फैलिआ संसार’ समझिआ जा सकदा है, जिस विच उह इक अनुवादे मनुख्ख (translated) जून भोगदा है। जिस नूं समझण लई दोहरे परिपेखां (Double perspectives) दी लोड़ बण जांदी है। इस मनुख्ख दा यथारथ अजिहा है जिस नूं नां तां मात-भूमी केंद्रित करके समझिआ जा सकदा है अते नां ही राशटरी चेतनावां विच महिदूद कीता जा सकदा है, नां ही नसली अते नवीआं सभिआचारक नीतीआं विच रख्खिआ जा सकदा है, नां ही घर दी हिफाज़ती नोशन राहीं समझिआ जा सकदा है, नां ही One people` दी असीं विच बलकि जिस नूं सारे ही मिलगोभता अते In-between` अंदर ही समझिआ जा सकदा है।”5 इत्थे हुण तक्क हुंदे सारे अधिऐनां नूं रद्द करके दोहरे जां मिशरत परिपेखां तों परवासी साहित दा अधिऐन करन दी पैरवी कीती गई है। परंतू पहिले अधिऐनां नूं रद्द करन दी बजाइ मिशरत अधिऐन सानूं अगांह तोर सकदा है।
असल विच दो सभिआचारां दे दो समूह जदों इक थां वसदे होण तां पहिलां वसे समूह दा हत्थ उप्पर हुंदा है। फिर वी दोनां दे दवंद विचों बहुत कुझ टुट्टदा भज्जदा है ते बहुत कुझ नवां उसरदा है। परवासी साहित बाहरों आइआं दे सरोकारां दा प्रगटावा है इस लई मूल निवासी उस विचों खारज हुंदा है जां फिर उसनूं विरोधी मंन के चितरिआ जांदा है। परवासी पंजाबी साहित नाल इंज ही होइआ है। भावें हुण वाले पड़ाअ ‘ते आ के मूल वासीआं दे विचारां ते भावनावां नूं वी समझण दा यतन कीता गिआ है। जरनैल सिंघ दी कहाणी ‘टावरज़’ इसदा सशकत उदाहरण है। परवासी साहित दी पेशकारी विच ज़ुलम, पख्खपात अते विभिंनता दे नाल-नाल सवै-द्रिड़ता ते समनवै अते पछाण नूं इको समें जगहा मिलदी है। अजही क्रिआ-प्रतीकिरिआ तों ही परवासी चेतना दा विकास हुंदा है। परवासी प्रसथितीआं ही परवासी चेतना पैदा करदीआं हन ते चेतना परवासी प्रसथितीआं नूं प्रभावित करदी है। ”परवासी चेतना समाज ते मनुख्ख दे अंतर संबंधां दी किरिआ-प्रतीकिरिआ, आदान-प्रदान, विहार-वतीरे, अनुभव ते प्रतख्खण दे माधिअम राहीं प्रापत हुंदा अजिहा गिआन / सोझी जां चिंतन है जो उसनूं पराई धरती ‘ते ओपरे विअकती होण ते मूल इतिहासक समाजिक कारनां दी अंतरीव जटिल कारजशील नाल प्रीचित करवाउंदा है।”6 इनहां कारनां करके ही परवासी अधिऐन वधेरे मन दीआं मनोविगिआनक अते रहस्समई गतीविधीआं नूं धिआन दा केंदर बणाउंदा है। इह उनहां लोकां दा साहित बणदा है जो सरीरक तौर ‘ते सथापित हन परंतू मानसिक तौर ‘ते विसथापित। अजिहे लोकां दा दूसरीआं नसलां, राजां नाल संबंध वी आपणी तरहां दे गुंझलदार बणदे हन। आलोचक नूं अजिहे गुंझलदार अंतर संबंधां दी सोझी होणी चाहीदी है तां ही उह परवासी साहित नूं समझ सकेगा ते इसदा सही मुलांकण कर सकेगा।
दो जां वधेरे सभिआचारां दी डाइलैटिकस वख्ख-वख्ख पीहड़ीआं लई वधेरे अरथ रख्खदी है। परवासीआं दी दूजी पीहड़ी मू਼ल जां मुख्ख-धारा दे नेड़े हुंदी है। उह अपणाए सभिआचार दी सिख्खिआ प्रणाली अनुसार आपणे आप नूं ढालदी है, उह उथों दी भाशा नूं आतमसात करदी है अते मुख्ख-धारा दीआं आदतां ग्रहिण करदी है। इउं उह विदवानां दे कहिण अनुसार सत्ता वल्लों आपणे अनुकूल करन दे संदां राहीं ढळदी चली जांदी है। पंजाबी भाईचारे नाल जे अजिहा कुझ हुंदा है तां कोई अलोकार नहीं। हरजीत अटवाल नें पहिली वार अजिही प्रकिरिआ नूं हां-मुख्खी मंनिआ है। आपणे नवें नावल ‘साऊथाल’ दे सरवरक उप्पर उस दी इह टिप्पणी बड़ी सारथक है कि, ”मेरी ज़िंदगी दा वड्डा हिस्सा ‘साऊथाल’ ‘च गुज़रिआ। मेरा वड्डा अनुभव परवास दा ही है। हुण तां इह मैनूं आवास लगदा है ते भारत परवास। पर नाल ही मेरा अनुभव पंजाब दा वी है, पिंडां दी ज़िंदगी दा वी। वड्डा दुखांत इही है कि असीं इथों दा सभिआचार अपणा नहीं सके। असीं इस नूं अपणाउण दी कोशिश ही नहीं कीती। इवें सभिआचार अपणाए वी नहीं जा सकदे। आपां इह कहि सकदे हां कि इत्थे आ के असीं पछ्छमी सभिआचार दे नेड़े तेड़े रहे हां। साडे बच्चे साडे सभिआचार तों दूर ज़रूर गए हन। उनहां नें वी पछ्छमी सभिआचार नूं पूरी तरहां नहीं अपणाइआ, सगों उनहां नें इक नवें सभिआचार नूं पैदा कीता। उनहां भारती सभिआचार दा अंगरेज़ीकरन कर दित्ता है। जिस दी आपणी ही खूबसूरती है।”7
इक गल्ल परवासी साहित दी साहितकता बारे वी। विदवान इह गल्ल सवीकार करदे हन कि, ”परवासी पंजाबी साहित मूल रूप विच दसतावेज़ी किसम दा है, जिस विच कदे-कदे साहितकता दी घाट रड़कण लग्ग पैंदी है। इस सभ दे बावजूद इह साहित जीवन संघरश कर रहे लोकां दी दासतान पेश करदा है।”8 परंतू इह गल्ल नहीं भुल्लणी चाहीदी कि जे परवासी साहित आपणे अंतर-राशटरी पध्धर दी साहितकता नूं धिआन विच नहीं रख्खदा तां भविख्ख विच इस दे बहुती देर जीवत रहिण दीआं संभानावां नहीं। डा. भीम सिंघ दहीआ (पूरव वाईस चांसलर, कुरूकशेतर यूनीवरसिटी, अंगरेज़ी दे विदवान) नें इस पासिउं सानूं सुचेत रहिण दी नेक सलाह दित्ती है। उस अनुसार परवासी साहित वी अंतिम तौर ‘ते तां कला है ते इसदे नियमां अधीन ही उसदा मुलांकण कीता जावेगा।9 इस गल्लों सुचेत हो के पंजाबी आलोचकां नूं सतरक रहिणा पवेगा नहीं तां उनहां उप्पर जो उलार होण दे जां कोई होर झूठे-सच्चे दोश लग्गदे हन उह परवासी साहित दे सही मुलांकण विच बाधक सिध्ध होणगे।
अज्ज दा परवासी पंजाबी साहितकार विशव-पध्धरी समस्सिआवां नाल जूझ रिहा है, जिस कारण समस्सिआवां दे नाल-नाल पातर वी परदेसी सथितीआं अनुसार हन, पर इह पातर सारे परवासी गलपकारां दीआं रचनावां विच अंगरेज़ी रळी पंजाबी बोलदे हन। इह इक अणयथारथक सथिती है। जरनैल सिंघ दे कहाणी संग्रिह ‘टावरज़’ दे प्रसंग विच डा. जसवीर जैन इस प्रशन नूं प्रमुख्खता नाल उठाउंदी है। ”पर ‘टावरज़’ अते ‘बरफ़ ते दरिआ’ गैर हिंदुसतानी पातरां नूं लै के कुझ अलग्ग ही कहि रहीआं कहाणीआं हन। इनहां विच भाशा दा बेमेल अख्खरदा है। इक पासे ठेठ पंजाबी है, दूजे पासे अंगरेज़ी दे शबदां दा छिड़काअ है।”10 इस विरोधाभास नूं मैं इस तरहां समझण दा यतन कीता है, ”असल विच जरनैल सिंघ दे पाठक पंजाबी हन पर पातर अंगरेज़ी भाशी। अजिही सथिती विच अंगरेज़ी भाशी पातरां दे मनां दी भाशा नूं लेखक पंजाबी विच अनुवादित कर रिहा है। पातर ते पाठक विचले अंतर नूं केवल इसे तरहां ही मेटिआ जा सकदा सी।”11 इस समस्सिआ दा शाइद कदे वी कोई हल्ल नां मिल सके। इस लई अणयथारथक सथिती नूं वी यथारथक मंनण तों इलावा पंजाबी पाठकां कोल होर कोई चारा नहीं।
अरध-जागीरदारी सथितीआं तों पैदा होई मानसिकता अते उत्तर-आधुनिक सथिती विचों पैदा होई मानसिकता दे टकराउ अते इस तों निकले नतीजिआं बारे परवासी साहित विच काफ़ी चरचा होई है। इनहां सथितीआं विचों ही भारती मरद दा बच्चिआं, औरतां अते परिवार प्रति रवई्ईआ निशचित हुंदा है। भारती नारी वी सहिज रूप विच अजिही सथिती नूं सवीकार नहीं करदी। इनहां सथितीआं विचों उपजे कलेशां नूं बच्चिआं, औरतां, बज़ुरगां दे संदरभ विच परवासी लेखकां नें आपणीआं रचनातमिक किरतां दा हिस्सा बणाइआ है। पंजाब दी धरती नाल उदरेवें दा रिशता वी किसे नां किसे रूप विच हर लेखक दी रचना दा हिस्सा है। कुझ आलोचकां अनुसार परवासी तां लिखदे ही आपणे उदरेवें नूं दूर करन लई हन। असल विच उदरेवें नूं तिआगण दी सलाह देण वाले आलोचक उदरेवें दी ख़सलत तों असलों वाकिफ़ नहीं लग्गदे। डा. केसर सिंघ केसर नें पंजाबी लोकगीतां दे उदरेवें दे संदरभ विच रेमंड विलीअमज़ दे हवाले नाल इस सरवकाली सच्च नूं रेखांकित करदिआं लिखिआ है कि, ”उदरेवें दे कारन वख्खो-वख्खरे हो सकदे हन। पर उदरेवां सदीवी ते सरव-विआपक है। आधुनिक सोच दा मालक उदरेवें नूं उतली उपभावुकता कहि के इस उत्ते नक्क चाहड़दा है, खिझ्झदा है, पर जे उह आपणे अंदर झाती मार के वेखे तां उह वी आपणे पिंड, शहिर, देश जां घर तों ओदरिआ होइआ महिसूस करेगा। रेमंड विलीअमज़ दा कथन है: Nostalgia it can be said, is universal and persistant, only other man`s nostalgia offend.` (The Country and the City, P-12 )12
पछाण दा संकट, वियोगी सथिती, हाशीआ ग्रसत होंद अते नसली वितकरे दे मसले आपस विच जुड़े होए हन। परवास विच इनहां मसलिआं नूं विअकतीगत तौर ‘ते नजिठ्ठिआ नहीं जा सकदा इस लई समूहां विच रहिण दी लोड़ वी महिसूस हुंदी है। फराइड नें टरोटर दे हवाले नाल मनुख्ख दीआं चार मूल प्रविरतीआं मंनीआं हन। 1. सवै-होंद काइम रख्खण दी प्रविरती 2. भोजन पाणी दी लोड़ पूरी करन दी प्रविरती 3. काम प्रविरती अते 4. इज्जड़ प्रविरती। फराइड अनुसार अख़ीरली प्रविरती पहिलीआं तिंनां दे विरोध विच है।13 परंतू परवासी माहौल विचली पंजाबी भाईचारे दी इह चौथी प्रविरती वधेरे शकतीशाली रूप विच प्रगट हुंदी है। पर इसदे कारन, सांझे टब्बरां नूं बणाए रख्खण दी ज़िद है। इसे लई औरत दी, बच्चिआं दी, बज़ुरगां दी विअकतीगत सुतंतरता उप्पर रोक है। इस तत्थ नूं समझांगे तां पता चल्लेगा कि किउं पंजाबी भाईचारे विच परिवरतनां दी तोर एनी धीमी है।
इत्थे नसली वितकरे बारे थोहड़ी विसत्रित चरचा दी लोड़ महिसूस हुंदी है। आम तौर ‘ते पंजाबी लेखक नसली वितकरे नूं भारती जात-पात दे संदरभ विच, विचारदे हन। इस दी सिर कढ्ढ उदाहरण सवरन चंदन दा नावल ‘कंजकां’ अते दरशन धीर दा नावल ‘हाशीए’ किहा जा सकदा है। आलोचक नूं समझणा चाहीदा है कि नसली वितकरे अते जातपात विच बहुत वड्डा अंतर है। इक विच रंग भेद दा वितकरा है तां दूजे विच जनम तों ही मनुख्ख नूं नीवां करार दे दित्ता जांदा है। हां! वितकरा दोहां दा सांझा सूतर है। पर दोनों इक नहीं। तिंन वरण मिल के कुल्ल किरती लुकाई नूं शूदर गरदान दिंदे हन। उनहां तों सारा कंम करवाउंदे हन पर फिर वी ध्रिकारन लई उनहां दे प्रछावें तों वी डरदे हन। पंजाबी लोकां दी इह धारणा वी कालपनिक है कि दलित बंदा परवास विच वितकरे नूं उस तरहां महिसूस नहीं करदा जिवें जाइदाद वाले पंजाबी करदे हन। जां दलितां नूं पंजाब जां पिछ्छे दीआं रिशतेदारीआं नाल कोई लगाअ नहीं। इह आपणे आप विच अणविगिआनक अते हवाई सोच है। दलित वी आपणीआं जहड़ां लाई रख्खण लई परिवार दे किसे इक जीअ नूं पंजाब विच ज़रूर छड्डदे हन। उह वी आपणीआं रिशतेदारीआं दे मोह लई हर साल भारत फेरी मारन आउंदे हन। आपणे पिआरिआं दीआं असथीआं उह वी कीरतपुर जां हरदुआर ही पाउंदे हन। आलोचकां नूं चिर तों बणाए इनहां विचारां नूं बदलणा चाहीदा है। उनहां नूं मानवी आधारां ते ही आपणीआं धारणावां नूं विसतार देणा चाहीदा है। हरचंद सिंघ बेदी दा नसली वितकरे दे संदरभ विच इह कथन मंनणयोग है कि, ”जट्टपरक मानसिकता वाले लेखकां नें इस मसले नूं वधेरे दुहराउ प्रदान कीता है।”14
धरम तों बाअद किसे वी परवासी समूह दा चिंनह भाशा हुंदी है। देश वांग परदेस विच वी किउंकि धारमिक घट्ट गिणती नूं मानता मिली है, इस लई पंजाबी भाशा नूं वी उनहां नाल जोड़िआ गिआ है अते उनहां नें इस भाशा विच आपणे धारमिक साहित दा खूब प्रचार प्रसार वी कीता है। विशेश तौर ‘ते तकनीकी जाणकारी दा जिंना सद-उपयोग उह कर रहे हन, उह कोई होर पंजाबी समूह नहीं कर रिहा। पंजाब वांग परवास विच वी साहितक गतीविधीआं दा संचालन धरम-निरपख्ख ते प्रगतीवादी दिख्ख वाले संगठन कर रहे हन। अख़बारां दी इस पासे भूमिका महत्तवपूरन है। परंतू रघबीर सिंघ सिरजणा नें पंजाबी भाईचारे दी आपणी भाशा प्रती द्रिशटी दी काण नूं वी साहमणे लिआंदा है। उस अनुसार विदेशी सरकारां नें गिणती दे आधार ‘ते पंजाबी पहड़ाई दा प्रबंध तां कीता होइआ है परंतू, ”त्रासदी इही है कि दूजीआं घट्ट गिणतीआं दे उलट परवासी पंजाबी इस विवसथा दा पूरा लाहा लैण विच अकसर नाकाम रहिंदे हन।…परवासी पंजाबी आपणे बच्चिआं नूं पंजाबी पहड़ाउण दी थां कोई होर यूरपीअन भाशा पहड़ाउणा वधेरे पसंद करदे हन।”15
अख़ीर ‘ते असीं परवासी भाईचारे दी भविख्ख दी सेध बारे वी कुझ कहिणा चाहांगे। इस विचार नाल तां असीं सहिमत नहीं कि उदरेवें, भू-हेरवे, पीहड़ी-पाड़े अते सभिआचारक संकट दे भविख्ख विच मसले, मसले ही नहीं रहिणगे, बलकि साडी इह सोची समझी धारणा है कि इनहां मसलिआं नूं सोच समझ राहीं सिरजणातमक सेध देण दी ज़रूरत है। भाईचारे नूं आउंदी हर समस्सिआ नूं बाहरमुख्खी सोच राहीं विशलेशत करके आपणी वख्खरी पछाण बणाई रख्ख के वी अगांह वधण दीआं योजनावां बणाउणीआं पैणगीआं। ”इह ज़रूरी है कि पंजाबी समुदाइ आतम विशवाश नाल परिवरतन दीआं शकतीआं नूं संभालण किउंकि इनहां नूं रोक नहीं सकदे।…पंजाबी परवासीआं दा योगदान पंजाबी समाज ‘ते अमिट्ट है अते आउण वाले समें विच वी रहेगा। जे उह इक सभिआचारक पछाण काइम करन विच सफ़ल रहे तां पंजाबी प्रंपरा अते सभिआचार फैलेगा। उनहां दी असफलता पंजाबी सभिआचार दी शकती दी असमरत्था दा वी प्रतीक है। याद रख्खण वाली गल्ल इह है कि जो लिफदे नहीं उह टुट्ट जांदे हन।”16
उपरोकत चरचा पंजाबी साहित आलोचना दे खेतर तों बाहर रहि गए मसलिआं नूं वी रेखांकित कर रही है अते नाल ही इस खेतर विच प्रचलित हो चुक्कीआं भुलेखा पाऊ धारनावां नूं वी साहमणे लिआउंदी है। इसदे आधार ‘ते असीं कहि सकदे हां कि हुण तक्क दी परवासी साहित आलोचना समुच्ची साहित दी आलोचना वांग अधूरी है किउंकि इह साहित केंद्रित नां रहि के चहेते साहितकारां उप्पर केंद्रित हो के रहि गई है। सानूं साहित नाल प्रतीबध्ध आलोचना दी लोड़ है। इस लई परवासी आलोचक दे नाल नाल आलोचना दी भूमिका वधेरे निरणाइक होवेगी जो अजे पैदा होणी है।
हवाले ते टिप्पणीआं:
1. शबद, सपलीमैंट नंबर 2, पंना-28.
2. ”But a broad conceses has developed which sugests that diasporas are on the whole a possitive asset.. (Punjabi Diaspora and Homeland Relations), iternet तों।
3. जगदीप सिंघ, परवासी पंजाबी साहित पुनर संवाद, ‘परवासी पंजाबी ज़िंदगी : सीमावां अते संभावनावां (आतमजीत), पंना-39.
4. उही, पंना-28.
5. डा. बलकार सिंघ, डाइसपोरा ते पंजाबी बिरतांत, पंना-15.
6. अकाल अंम्रित कौर, परवासी पंजाबी गलप : नवें पासार, पंना-42.
7. हरजीत अटवाल, साऊथाल, सरवरक.
8. डा. करमजीत सिंघ अते डा. हरसिमरन सिंघ रंधावा, टावरज़ वसतू विधी ते द्रिशटी, पंना-26.
9. उही, पंना-194-195.
10. जगदीप सिंघ, परवासी पंजाबी साहित पुनर संवाद, पंना-9.
11. ”We have to admit that literature including the diasporic, is ultimately an art, not journalism and politics, nor Sociaology and Psychology, nor Linguistics and Anthropology, but rather a combination of all these subjected finally to the laws of story-telling. Diasporic Studies Theory and Literqature(ed. Gurupdesh Singh), The Dynamics of Diasporic Discource : An Overview, P-10.
12. करमजीत सिंघ, देस दुआबा, मुखबंध, पंना-15.
13. सिगमंड फराइड, सभिअता वर कि सराप (अनु. हरजीत सिंघ मांगट), पंना-56.
14. परवासी पंजाबी साहित दे मसले, पंना-14.
15. जगदीप सिंघ, परवासी पंजाबी साहित पुनर संवाद, ‘बदेशां विच पंजाबी दी सथिती’ (रघबीर सिंघ सिरजणा), पंना-43.
16. परमजीत सिंघ जज्ज, परवासी पंजाबी इतिहासक ते समाजिक संदरभ, पंना-197.

