پرواسی پںجّابی ساہِت دا ادھِئَن کرن سمیں بھاویں پرواسی دی پرِبھاشا تۄں لَے کے پرواسی پںجّابی ساہِت وِچ مانوی سرۄکاراں اتے اِس دے بِرتاںت-شاشتر آدِ اُپّر ودھیرے چرچا ہۄئی ہَے پرںتُّۄ اِس دے ادھِئَن سمیں آلۄچک نُۄں آئُںدِییاں سمسِّیاواں دی دْرِشٹی تۄں اجے تکّ وِچار نہِیں کِیتی گئی۔ ہتھلے لیکھ وِچ اِسے لئی اسِیں پرواسی ساہِت ادھِئَن دے مسلِیاں اُپّر آپݨا دھِیان کیںدْرِت کِیتا ہَے۔

سبھ تۄں پہِلاں ادھِئیتا ساہمݨے اِہ سمسِّیا آئُںدی ہَے کِہ اُہ جِس دیش دے پرواسی ساہِت دا ادھِئَن کر رِہا ہۄوے اُس نُۄں اُس دیش دے سماج-سبھِیاچارک٬ اِتِہاسک اتے راجنِیتِک پِچھۄکڑ دی سمُچّی جاݨکاری پْراپت ہۄوے۔ پرںتُّۄ اجِہی جاݨکاری جاں تاں الپماتر ہَے جاں پھِر ناںہ دے برابر٬ اِس لئی اسِیں کہِ سکدے ہاں کِہ پرواسی ساہِت دا ہُݨ تکّ کِیتا گِیا ادھِئَن ادھُۄرا ہَے۔ جۄ آلۄچک ساہِت دی خُدمُختار ہۄںد منّدے ہن اُنہاں نُۄں شائِد اِہ کتھن ناں جچے پرںتُّۄ جۄ ادھِئَن کرتا اِہ منّدا ہَے کِہ ساہِت دا اِتِہاس٬ سماج-سبھِیاچار اتے راجنِیتی دا نذدِیکی رِشتا ہَے اتے پِچھلے تۄں بغَیر پہِلے دا ادھِئَن سمبھّو نہِیں٬ اُس لئی اِہ کتھن کۄئی ہَیران کرن والا نہِیں۔ پرواسی تے پںجّاب دے وِدواناں نیں اِس پاسے سُچیت پدھّر ’تے اجے کۄئی کھۄج-کارج نہِیں کِیتا۔ اِہ کمّ اینا سَۄکھا وی نہِیں۔ جِنّے دیشاں وِچ پںجّابی ساہِت رچِیا جا رِہا ہَے٬ اُنہاں سارِیاں دے سماج- سبھِیاچارک٬ اِتِہاسک اتے راجنِیتِک پِچھۄکڑ جانݨ لئی لمّی گھالݨا دی لۄڑ ہَے۔ جِنّی دیر اِہ ادھِئَن اُپلبدھ نہِیں ہۄ جاںدا اُنِیں دیر تکّ کِیتا ادھِئَن ٹُٹّوِیں جِہی رُۄپ-ریکھا بݨائُݨ تکّ ہی سِیمت رہیگا۔

اِتھّے پرواسی پںجّابی لیکھکاں دے اُس ’رۄسے‘ اُپّر وِچار کرنا وی جائِذ ہَے کِہ اُنہاں نُۄں ’پرواسی‘ ہی کِئۄں کِہا جاںدا ہَے۔ ’پرواسی‘ کۄئی اپشبد نہِیں پر پھِر وی درشن دھِیر ورگے لیکھک وی اِس شبد اُپّر کِںتُّۄ کردے ہن۔ اِک تھاں آپݨی اِںٹروِئۄُ وِچ ناولکار دا کتھن ہَے٬ ”پںجّابی ساہِت پںجّابی ساہِت ہَے تے اُہدی نِرکھ-پرکھ دے ماپ-تۄل وی ساہِتک ہی ہۄݨے چاہِیدے ہن ناں کِہ کۄئی ہۄر کسوٹّی۔ اُہ بھاویں پںجّاب وِچ لِکھِیا جا رِہا ہَے٬ بھاویں پںجّابۄں باہر تے بھاویں باہرلے دیشاں وِچ۔ ساڈے آلۄچک پںجّابی ساہِت نُۄں اِہ پرواسی ساہِت ہَے٬ اِہ اِستری ساہِت ہَے٬ اِہ دلِت ساہِت ہَے٬ اِہ پیںڈُۄ ساہِت ہَے٬ اِہ نِکّی کِسانی دا ساہِت ہَے٬ اِہ شہِری ساہِت ہَے تے پتا نہِیں ہۄر کِنِّییاں کُ وںڈِّییاں وِچ وںڈّی بَیٹھے ہن تے کاہدے لئی۔”1 بھاوُکتا وِچ لیکھک اجِہا کُجھ کہِ سکدا ہَے پرںتُّۄ آلۄچک لئی ساہِت دا ادھِئَن کرن سمیں اُپرۄکت ورگ وںڈّ کرنی ہی پَیںدی ہَے۔ پںجّابی ساہِتکار اتے آلۄچک نُۄں آپݨا-آپݨا کھیتر تَیء کرکے اِک-دُۄجے دے کھیتر وِچ دخل دیݨ تۄں گُریذ کرنا چاہِیدا ہَے۔ دُۄسری گلّ کِہ پرواسی نُۄں ناںہ-مُکھّی شبد ہی کِئۄں منِّیا جاوے؟ شِںدّر. س. تھاںدی دے اِس کتھن نُۄں سوِیکار کر لَیݨا چاہِیدا ہَے کِہ پرواسی / ڈائِسپۄرا سمُچّے تَۄر ’تے ہاں-مُکھّی سمبّۄدھن سوِیکار کر لِیا گِیا ہَے۔”2

پںجّابی آلۄچنا دے کھیتر وِچ پکِستانی پںجّابی ساہِت نُۄں چھڈّ کے پںجّاب تۄں باہر ہۄرناں دیشاں وِچ رچے جاںدے ساہِت لئی پرواسی شبد ورتِیا جاںدا ہَے۔ تھۄڑھے سمیں تۄں اںگّریذی دا شبد ڈائِسپۄرا وی پْرچلِت ہۄ رِہا ہَے۔ کُجھ وِدواناں نیں جِنہاں وِچۄں (ندِیم پرمار اِک ہَے) نیں آپݨے بھاشݨاں وِچ اِہ پْرچار کرن دا یتن کِیتا کِہ پرواس منُکھّ آپݨی مرذی نال دھارن کردا ہَے پرںتُّۄ ڈائِسپۄرا ذبری دِتّا گِیا پرواس ہَے۔ پرںتُّۄ اںگّریذی وِچ اجِہا کۄئی وکھریواں نہِیں۔ دۄناں ترہاں نال آپݨی دھرتی تۄں اُٹھّ کے کِتے ہۄر وسݨ نُۄں ڈائِسپۄرا کِہا گِیا ہَے۔ اِس لئی اسِیں شبد پرواسی ہی ورتاںگے۔ گرِیک شبد ڈائِسپۄرا دا مُۄل ارتھ ہَے ’بِکھرنا جاں کھِلرنا‘ جۄ یہُۄدِییاں دے پرواس لئی ورتِیا جاںدا رِہا ہَے۔ پر ہُݨ اِہ کِسے وی دیش تۄں وِستھاپت ہۄ کے کِسے ہۄر دیش وِچ وس جاݨ لئی ورتِیا جاݨ لگّا ہَے۔ وِستھاپت ہۄݨ دا کارن راجنِیتِک٬ آرتھِک٬ اِچھّت جاں اݨئِچھّت وی ہۄ سکدا ہَے۔ اِس لئی اسِیں پرواسی شبد نُۄں ہی اُچِّت سمجھدے ہاں جۄ ہُݨ تکّ ورتِیا جا رِہا ہَے۔ وَیسے کاگذاں وِچ NRI ( Non-Resident Indian), PIO ( A Person of Indian Origion) وی ورتِیا جاںدا ہَے اتے ہُݨ دۄہری ناگرِکتا دے ہُںدِّیاں OIC ( Overseas Citizenship of India) ورتِیا جائِیا کریگا٬ پرںتُّۄ ساہِتک کھیتراں وِچ پرواسی شبد نُۄں ہی مانتا مِلی ہَے۔

دی دھرتی تۄں ڈھائی کرۄڑ لۄک وِشو دے اِکّ سَۄ دۄ دے کرِیب دیشاں وِچ جا کے وسے ہن۔ پںجّابِییاں دی گِݨتی اِنہاں وِچ 25 لکھّ دے کرِیب منّی جاںدی ہَے۔ سبھ تۄں پہِلاں سِکھّ بھائیِچارا پرواسی بݨِیا٬ ہِںدُّۄ پںجّابی 1911 ای. دے کرِیب امرِیکا وِچ گئے۔ ہُݨ وی اِکّ تاں سِکھّ بھائیِچارا گِݨتی پکھّۄں ودھیرے ہَے اتے دُۄسرے دیشاں دِییاں سرکاراں دھارمِک گھٹّ گِݨتی نُۄں وکھّری مانتا دِںدِّییاں ہن٬ اِس لئی سِکھّ پچھاݨ دا مسلا ودھیرے اُبھّر کے ساہمݨے آئُںدا ہَے جد کِہ پںجّابی لیکھک پںجّابی پچھاݨ اُپّر ودھیرے بل دِںدّے ہن۔ اُنہاں انُسار دھارمِک پچھاݨ اُپّر بل دیݨ نال کئی نویں سںکّٹ وی اُبھرے ہن۔ اِتھّے اسِیں ناٹککار آتمجِیت دے ’پرواسی پںجّابی ذِںدّگی: سِیماواں تے سمبھّاوناواں‘ پرچے وِچ وِئکت وِچاراں نُۄں سںکھّیپ وِچ دیݨا چاہاںگے۔ آتمجِیت نیں جِتھّے پرواسِییاں دی ساہِت رچنا دِییاں سِیماواں تے سمبھّاوناواں نُۄں دیکھدِیاں ہۄئِیاں پںجّابِییاں دِییاں پدارتھک تے راجسی-سرکاری کھیتر وِچ پْراپتِییاں نُۄں گَۄلݨیۄگ منِّیا ہَے اتے نوِیں پِیڑھی نُۄں پچھّمی جِیون نال گہِرا سںوّاد رچائُدِیاں ویکھ کے اِک نویں سبھِیاچار دے اُتھان دی سمبھّاونا وِئکت کِیتی ہَے اُتھّے پںجّابی بھائیِچارے دے دۄ سںکّٹاں ولّ وی ساڈا دھِیان کھِچِّیا ہَے۔ پہِلا کِہ پںجّابی سبھِیاچار پکھّۄں بھائیِچارا تݨائۄ-پُۄرن ستھِتی وِچۄں لںگھّ رِہا ہَے۔ دُۄسرا پںجّابی بھائیِچارے نیں آپݨے آپ نُۄں دھارمِک پکھّۄں ذِیادا سںگِّٹھت کِیتا ہَے٬ جِس لئی سماناںتر سںگّٹھناں دی اݨہۄںد کارن نویں سںکّٹ اُبھّرے ہن۔3 آتمجِیت اِتھّے دھارمِک سںکّٹاں دی گلّ کر رِہا ہَے۔ پرںتُّۄ اجِہا نہِیں کِہ پرواس وِچ بھاشائی ساہِتک جاں راجنِیتِک سںگّٹھن نہِیں ہن۔ سگۄں مانتا دھارمِک گھٹّ گِݨتِییاں نُۄں مِلی ہَے۔ ہاں آتمجِیت دے اِس کتھن نال کۄئی وِرۄدھ نہِیں ہۄ سکدا کِہ٬ ”پرواس کر رہے سارے پںجّابِییاں دی سماجِک٬ آرتھِک٬ وِدِئک اتے اُمر سمبّںدھّی پِٹھّ-بھُۄمی وی اڈّ-اڈّ ہَے۔ اُنہاں دے پرواسی ہۄݨ دا سماں وی اِک نہِیں تے ناں ہی دُنِییاں دے کِسے اِک کھِتّے وِچ جا کے وسے ہن۔ اِسے ترہاں اُس مُلھک جاں شہِر دے ہالات تے اُتھّے پںجّابی پرواسِییاں دی سںکھِّیا وی اِکۄ جِہی نہِیں جِتھّے اُنہاں نیں آپݨا ٹِکاݨا بݨائِیا ہَے۔ اِس وِبھِنّتا کارن پںجّابِییاں دی پرواسی ذِںدّگی نُۄں کِسے وی اِک ذاوِیئے تۄں دیکھ سکݨا جاں اُس بارے کۄئی اِکہری پہُںچّ بݨ سکݨی بہُتی سمبھّو نہِیں ہَے۔”4 اِسے مسلے نُۄں گمبھِّیرتا نال لَیںدِیاں ڈا. بلکار سِںگھّ نیں سُجھاء دِتّا ہَے کِہ اِس مسلے دے ہلّ لئی اِک مِشْرِت پہُںچّ اپݨائُݨ دی لۄڑ ہَے۔ ڈا. بلکار سِںگھّ دی آلۄچنا وِچ اجے مُۄل اںگّریذی شبد پچائُݨ دی پْرکِرِیا جاری ہَے٬ پرںتُّۄ اُسدا وِچار مہتّوپُۄرن ہَے۔ ”پںجّابی ڈائِسپۄرا اجِہا Rumming man` ہَے جِسدا سںسّار آپݨے مُۄلواس / بھائیِچارِیاں تۄں پرے ’پھَیلِیا سںسّار‘ سمجھِیا جا سکدا ہَے٬ جِس وِچ اُہ اِک انُوادے منُکھّ (translated) جُۄن بھۄگدا ہَے۔ جِس نُۄں سمجھݨ لئی دۄہرے پرِپیکھاں (Double perspectives) دی لۄڑ بݨ جاںدی ہَے۔ اِس منُکھّ دا یتھارتھ اجِہا ہَے جِس نُۄں ناں تاں مات-بھُۄمی کیںدْرِت کرکے سمجھِیا جا سکدا ہَے اتے ناں ہی راشٹری چیتناواں وِچ مہِدُۄد کِیتا جا سکدا ہَے٬ ناں ہی نسلی اتے نوِییاں سبھِیاچارک نِیتِییاں وِچ رکھِّیا جا سکدا ہَے٬ ناں ہی گھر دی ہِپھاذتی نۄشن راہِیں سمجھِیا جا سکدا ہَے٬ ناں ہی One people` دی اسِیں وِچ بلکِہ جِس نُۄں سارے ہی مِلگۄبھتا اتے In-between` اںدّر ہی سمجھِیا جا سکدا ہَے۔”5 اِتھّے ہُݨ تکّ ہُںدّے سارے ادھِئَناں نُۄں ردّ کرکے دۄہرے جاں مِشرت پرِپیکھاں تۄں پرواسی ساہِت دا ادھِئَن کرن دی پَیروی کِیتی گئی ہَے۔ پرںتُّۄ پہِلے ادھِئَناں نُۄں ردّ کرن دی بجائ مِشرت ادھِئَن سانُۄں اگاںہ تۄر سکدا ہَے۔

اسل وِچ دۄ سبھِیاچاراں دے دۄ سمُۄہ جدۄں اِک تھاں وسدے ہۄݨ تاں پہِلاں وسے سمُۄہ دا ہتھّ اُپّر ہُںدّا ہَے۔ پھِر وی دۄناں دے دوںدّ وِچۄں بہُت کُجھ ٹُٹّدا بھجّدا ہَے تے بہُت کُجھ نواں اُسردا ہَے۔ پرواسی ساہِت باہرۄں آئِیاں دے سرۄکاراں دا پْرگٹاوا ہَے اِس لئی مُۄل نِواسی اُس وِچۄں کھارج ہُںدّا ہَے جاں پھِر اُسنُۄں وِرۄدھی منّ کے چِترِیا جاںدا ہَے۔ پرواسی پںجّابی ساہِت نال اِںج ہی ہۄئِیا ہَے۔ بھاویں ہُݨ والے پڑاء ’تے آ کے مُۄل واسِییاں دے وِچاراں تے بھاوناواں نُۄں وی سمجھݨ دا یتن کِیتا گِیا ہَے۔ جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی ’ٹاورذ‘ اِسدا سشکت اُداہرݨ ہَے۔ پرواسی ساہِت دی پیشکاری وِچ ذُلم٬ پکھّپات اتے وِبھِنّتا دے نال-نال سوَے-دْرِڑتا تے سمنوَے اتے پچھاݨ نُۄں اِکۄ سمیں جگہا مِلدی ہَے۔ اجہی کْرِیا-پْرتِیکِرِیا تۄں ہی پرواسی چیتنا دا وِکاس ہُںدّا ہَے۔ پرواسی پْرستھِتِییاں ہی پرواسی چیتنا پَیدا کردِییاں ہن تے چیتنا پرواسی پْرستھِتِییاں نُۄں پْربھاوِت کردی ہَے۔ ”پرواسی چیتنا سماج تے منُکھّ دے اںتّر سمبّںدھّاں دی کِرِیا-پْرتِیکِرِیا٬ آدان-پْردان٬ وِہار-وتِیرے٬ انُبھو تے پْرتکھّݨ دے مادھِئم راہِیں پْراپت ہُںدّا اجِہا گِیان / سۄجھی جاں چِںتّن ہَے جۄ اُسنُۄں پرائی دھرتی ’تے اۄپرے وِئکتی ہۄݨ تے مُۄل اِتِہاسک سماجِک کارناں دی اںتّرِیو جٹِل کارجشِیل نال پْرِیچِت کروائُںدا ہَے۔”6 اِنہاں کارناں کرکے ہی پرواسی ادھِئَن ودھیرے من دِییاں منۄوِگِیانک اتے رہسّمئی گتِیوِدھِییاں نُۄں دھِیان دا کیںدر بݨائُںدا ہَے۔ اِہ اُنہاں لۄکاں دا ساہِت بݨدا ہَے جۄ سرِیرک تَۄر ’تے ستھاپِت ہن پرںتُّۄ مانسِک تَۄر ’تے وِستھاپِت۔ اجِہے لۄکاں دا دُۄسرِییاں نسلاں٬ راجاں نال سمبّںدھّ وی آپݨی ترہاں دے گُںجھّلدار بݨدے ہن۔ آلۄچک نُۄں اجِہے گُںجھّلدار اںتّر سمبّںدھّاں دی سۄجھی ہۄݨی چاہِیدی ہَے تاں ہی اُہ پرواسی ساہِت نُۄں سمجھ سکیگا تے اِسدا سہی مُلاںکݨ کر سکیگا۔

دۄ جاں ودھیرے سبھِیاچاراں دی ڈائِلَیٹِکس وکھّ-وکھّ پِیڑھِییاں لئی ودھیرے ارتھ رکھّدی ہَے۔ پرواسِییاں دی دُۄجی پِیڑھی مُۄل جاں مُکھّ-دھارا دے نیڑے ہُںدّی ہَے۔ اُہ اپݨائے سبھِیاچار دی سِکھِّیا پْرݨالی انُسار آپݨے آپ نُۄں ڈھالدی ہَے٬ اُہ اُتھۄں دی بھاشا نُۄں آتمسات کردی ہَے اتے مُکھّ-دھارا دِییاں آدتاں گْرہِݨ کردی ہَے۔ اِئۄں اُہ وِدواناں دے کہِݨ انُسار ستّا ولّۄں آپݨے انُکُۄل کرن دے سںدّاں راہِیں ڈھلھدی چلی جاںدی ہَے۔ پںجّابی بھائیِچارے نال جے اجِہا کُجھ ہُںدّا ہَے تاں کۄئی الۄکار نہِیں۔ ہرجِیت اٹوال نیں پہِلی وار اجِہی پْرکِرِیا نُۄں ہاں-مُکھّی منِّیا ہَے۔ آپݨے نویں ناول ’سائۄُتھال‘ دے سرورک اُپّر اُس دی اِہ ٹِپّݨی بڑی سارتھک ہَے کِہ٬ ”میری ذِںدّگی دا وڈّا ہِسّا ’سائۄُتھال‘ ’چ گُذرِیا۔ میرا وڈّا انُبھو پرواس دا ہی ہَے۔ ہُݨ تاں اِہ مَینُۄں آواس لگدا ہَے تے بھارت پرواس۔ پر نال ہی میرا انُبھو پںجّاب دا وی ہَے٬ پِںڈّاں دی ذِںدّگی دا وی۔ وڈّا دُکھاںت اِہی ہَے کِہ اسِیں اِتھۄں دا سبھِیاچار اپݨا نہِیں سکے۔ اسِیں اِس نُۄں اپݨائُݨ دی کۄشِش ہی نہِیں کِیتی۔ اِویں سبھِیاچار اپݨائے وی نہِیں جا سکدے۔ آپاں اِہ کہِ سکدے ہاں کِہ اِتھّے آ کے اسِیں پچھّمی سبھِیاچار دے نیڑے تیڑے رہے ہاں۔ ساڈے بچّے ساڈے سبھِیاچار تۄں دُۄر ذرُۄر گئے ہن۔ اُنہاں نیں وی پچھّمی سبھِیاچار نُۄں پُۄری ترہاں نہِیں اپݨائِیا٬ سگۄں اُنہاں نیں اِک نویں سبھِیاچار نُۄں پَیدا کِیتا۔ اُنہاں بھارتی سبھِیاچار دا اںگّریذِیکرن کر دِتّا ہَے۔ جِس دی آپݨی ہی کھُۄبسُۄرتی ہَے۔”7

اِک گلّ پرواسی ساہِت دی ساہِتکتا بارے وی۔ وِدوان اِہ گلّ سوِیکار کردے ہن کِہ٬ ”پرواسی پںجّابی ساہِت مُۄل رُۄپ وِچ دستاویذی کِسم دا ہَے٬ جِس وِچ کدے-کدے ساہِتکتا دی گھاٹ رڑکݨ لگّ پَیںدی ہَے۔ اِس سبھ دے باوجُۄد اِہ ساہِت جِیون سںگھّرش کر رہے لۄکاں دی داستان پیش کردا ہَے۔”8 پرںتُّۄ اِہ گلّ نہِیں بھُلّݨی چاہِیدی کِہ جے پرواسی ساہِت آپݨے اںتّر-راشٹری پدھّر دی ساہِتکتا نُۄں دھِیان وِچ نہِیں رکھّدا تاں بھوِکھّ وِچ اِس دے بہُتی دیر جِیوت رہِݨ دِییاں سمبھّاناواں نہِیں۔ ڈا. بھِیم سِںگھّ دہِییا (پُۄرو وائیِس چاںسلر٬ کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی٬ اںگّریذی دے وِدوان) نیں اِس پاسِئۄں سانُۄں سُچیت رہِݨ دی نیک سلاہ دِتّی ہَے۔ اُس انُسار پرواسی ساہِت وی اںتِّم تَۄر ’تے تاں کلا ہَے تے اِسدے نِئماں ادھِین ہی اُسدا مُلاںکݨ کِیتا جاویگا۔9 اِس گلّۄں سُچیت ہۄ کے پںجّابی آلۄچکاں نُۄں سترک رہِݨا پویگا نہِیں تاں اُنہاں اُپّر جۄ اُلار ہۄݨ دے جاں کۄئی ہۄر جھُۄٹھے-سچّے دۄش لگّدے ہن اُہ پرواسی ساہِت دے سہی مُلاںکݨ وِچ بادھک سِدھّ ہۄݨگے۔

اجّ دا پرواسی پںجّابی ساہِتکار وِشو-پدھّری سمسِّیاواں نال جُۄجھ رِہا ہَے٬ جِس کارݨ سمسِّیاواں دے نال-نال پاتر وی پردیسی ستھِتِییاں انُسار ہن٬ پر اِہ پاتر سارے پرواسی گلپکاراں دِییاں رچناواں وِچ اںگّریذی رلھی پںجّابی بۄلدے ہن۔ اِہ اِک اݨئتھارتھک ستھِتی ہَے۔ جرنَیل سِںگھّ دے کہاݨی سںگّْرِہ ’ٹاورذ‘ دے پْرسںگّ وِچ ڈا. جسوِیر جَین اِس پْرشن نُۄں پْرمُکھّتا نال اُٹھائُںدی ہَے۔ ”پر ’ٹاورذ‘ اتے ’برف تے درِیا‘ گَیر ہِںدُّستانی پاتراں نُۄں لَے کے کُجھ الگّ ہی کہِ رہِییاں کہاݨِییاں ہن۔ اِنہاں وِچ بھاشا دا بیمیل اکھّردا ہَے۔ اِک پاسے ٹھیٹھ پںجّابی ہَے٬ دُۄجے پاسے اںگّریذی دے شبداں دا چھِڑکاء ہَے۔”10 اِس وِرۄدھابھاس نُۄں مَیں اِس ترہاں سمجھݨ دا یتن کِیتا ہَے٬ ”اسل وِچ جرنَیل سِںگھّ دے پاٹھک پںجّابی ہن پر پاتر اںگّریذی بھاشی۔ اجِہی ستھِتی وِچ اںگّریذی بھاشی پاتراں دے مناں دی بھاشا نُۄں لیکھک پںجّابی وِچ انُوادِت کر رِہا ہَے۔ پاتر تے پاٹھک وِچلے اںتّر نُۄں کیول اِسے ترہاں ہی میٹِیا جا سکدا سی۔”11 اِس سمسِّیا دا شائِد کدے وی کۄئی ہلّ ناں مِل سکے۔ اِس لئی اݨئتھارتھک ستھِتی نُۄں وی یتھارتھک منّݨ تۄں اِلاوا پںجّابی پاٹھکاں کۄل ہۄر کۄئی چارا نہِیں۔

اردھ-جاگِیرداری ستھِتِییاں تۄں پَیدا ہۄئی مانسِکتا اتے اُتّر-آدھُنِک ستھِتی وِچۄں پَیدا ہۄئی مانسِکتا دے ٹکرائۄ اتے اِس تۄں نِکلے نتِیجِیاں بارے پرواسی ساہِت وِچ کافی چرچا ہۄئی ہَے۔ اِنہاں ستھِتِییاں وِچۄں ہی بھارتی مرد دا بچِّیاں٬ اَۄرتاں اتے پرِوار پْرتِ روئیِّیا نِشچِت ہُںدّا ہَے۔ بھارتی ناری وی سہِج رُۄپ وِچ اجِہی ستھِتی نُۄں سوِیکار نہِیں کردی۔ اِنہاں ستھِتِییاں وِچۄں اُپجے کلیشاں نُۄں بچِّیاں٬ اَۄرتاں٬ بذُرگاں دے سںدّربھ وِچ پرواسی لیکھکاں نیں آپݨِییاں رچناتمِک کِرتاں دا ہِسّا بݨائِیا ہَے۔ پںجّاب دی دھرتی نال اُدریویں دا رِشتا وی کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچ ہر لیکھک دی رچنا دا ہِسّا ہَے۔ کُجھ آلۄچکاں انُسار پرواسی تاں لِکھدے ہی آپݨے اُدریویں نُۄں دُۄر کرن لئی ہن۔ اسل وِچ اُدریویں نُۄں تِیاگݨ دی سلاہ دیݨ والے آلۄچک اُدریویں دی خسلت تۄں اسلۄں واکِف نہِیں لگّدے۔ ڈا. کیسر سِںگھّ کیسر نیں پںجّابی لۄکگِیتاں دے اُدریویں دے سںدّربھ وِچ ریمںڈّ وِلِیئمذ دے ہوالے نال اِس سروکالی سچّ نُۄں ریکھاںکِت کردِیاں لِکھِیا ہَے کِہ٬ ”اُدریویں دے کارن وکھّۄ-وکھّرے ہۄ سکدے ہن۔ پر اُدریواں سدِیوی تے سرو-وِیاپک ہَے۔ آدھُنِک سۄچ دا مالک اُدریویں نُۄں اُتلی اُپبھاوُکتا کہِ کے اِس اُتّے نکّ چاڑھدا ہَے٬ کھِجھّدا ہَے٬ پر جے اُہ آپݨے اںدّر جھاتی مار کے ویکھے تاں اُہ وی آپݨے پِںڈّ٬ شہِر٬ دیش جاں گھر تۄں اۄدرِیا ہۄئِیا مہِسُۄس کریگا۔ ریمںڈّ وِلِیئمذ دا کتھن ہَے: Nostalgia it can be said, is universal and persistant, only other man`s nostalgia offend.` (The Country and the City, P-12 )12

پچھاݨ دا سںکّٹ٬ وِیۄگی ستھِتی٬ ہاشِییا گْرست ہۄںد اتے نسلی وِتکرے دے مسلے آپس وِچ جُڑے ہۄئے ہن۔ پرواس وِچ اِنہاں مسلِیاں نُۄں وِئکتِیگت تَۄر ’تے نجِٹھِّیا نہِیں جا سکدا اِس لئی سمُۄہاں وِچ رہِݨ دی لۄڑ وی مہِسُۄس ہُںدّی ہَے۔ پھرائِڈ نیں ٹرۄٹر دے ہوالے نال منُکھّ دِییاں چار مُۄل پْروِرتِییاں منِّییاں ہن۔ 1. سوَے-ہۄںد کائِم رکھّݨ دی پْروِرتی 2. بھۄجن پاݨی دی لۄڑ پُۄری کرن دی پْروِرتی 3. کام پْروِرتی اتے 4. اِجّڑ پْروِرتی۔ پھرائِڈ انُسار اخِیرلی پْروِرتی پہِلِییاں تِنّاں دے وِرۄدھ وِچ ہَے۔13 پرںتُّۄ پرواسی ماہَۄل وِچلی پںجّابی بھائیِچارے دی اِہ چَۄتھی پْروِرتی ودھیرے شکتِیشالی رُۄپ وِچ پْرگٹ ہُںدّی ہَے۔ پر اِسدے کارن٬ ساںجھے ٹبّراں نُۄں بݨائے رکھّݨ دی ذِد ہَے۔ اِسے لئی اَۄرت دی٬ بچِّیاں دی٬ بذُرگاں دی وِئکتِیگت سُتںتّرتا اُپّر رۄک ہَے۔ اِس تتھّ نُۄں سمجھاںگے تاں پتا چلّیگا کِہ کِئۄں پںجّابی بھائیِچارے وِچ پرِورتناں دی تۄر اینی دھِیمی ہَے۔

اِتھّے نسلی وِتکرے بارے تھۄڑھی وِستْرِت چرچا دی لۄڑ مہِسُۄس ہُںدّی ہَے۔ آم تَۄر ’تے پںجّابی لیکھک نسلی وِتکرے نُۄں بھارتی جات-پات دے سںدّربھ وِچ٬ وِچاردے ہن۔ اِس دی سِر کڈھّ اُداہرݨ سورن چںدّن دا ناول ’کںجّکاں‘ اتے درشن دھِیر دا ناول ’ہاشِیئے‘ کِہا جا سکدا ہَے۔ آلۄچک نُۄں سمجھݨا چاہِیدا ہَے کِہ نسلی وِتکرے اتے جاتپات وِچ بہُت وڈّا اںتّر ہَے۔ اِک وِچ رںگّ بھید دا وِتکرا ہَے تاں دُۄجے وِچ جنم تۄں ہی منُکھّ نُۄں نِیواں کرار دے دِتّا جاںدا ہَے۔ ہاں! وِتکرا دۄہاں دا ساںجھا سُۄتر ہَے۔ پر دۄنۄں اِک نہِیں۔ تِنّ ورݨ مِل کے کُلّ کِرتی لُکائی نُۄں شُۄدر گردان دِںدّے ہن۔ اُنہاں تۄں سارا کمّ کروائُںدے ہن پر پھِر وی دھْرِکارن لئی اُنہاں دے پْرچھاویں تۄں وی ڈردے ہن۔ پںجّابی لۄکاں دی اِہ دھارݨا وی کالپنِک ہَے کِہ دلِت بںدّا پرواس وِچ وِتکرے نُۄں اُس ترہاں مہِسُۄس نہِیں کردا جِویں جائِداد والے پںجّابی کردے ہن۔ جاں دلِتاں نُۄں پںجّاب جاں پِچھّے دِییاں رِشتیدارِییاں نال کۄئی لگاء نہِیں۔ اِہ آپݨے آپ وِچ اݨوِگِیانک اتے ہوائی سۄچ ہَے۔ دلِت وی آپݨِییاں جڑھاں لائی رکھّݨ لئی پرِوار دے کِسے اِک جِیء نُۄں پںجّاب وِچ ذرُۄر چھڈّدے ہن۔ اُہ وی آپݨِییاں رِشتیدارِییاں دے مۄہ لئی ہر سال بھارت پھیری مارن آئُںدے ہن۔ آپݨے پِیارِیاں دِییاں استھِییاں اُہ وی کِیرتپُر جاں ہردُیار ہی پائُںدے ہن۔ آلۄچکاں نُۄں چِر تۄں بݨائے اِنہاں وِچاراں نُۄں بدلݨا چاہِیدا ہَے۔ اُنہاں نُۄں مانوی آدھاراں تے ہی آپݨِییاں دھارݨاواں نُۄں وِستار دیݨا چاہِیدا ہَے۔ ہرچںدّ سِںگھّ بیدی دا نسلی وِتکرے دے سںدّربھ وِچ اِہ کتھن منّݨیۄگ ہَے کِہ٬ ”جٹّپرک مانسِکتا والے لیکھکاں نیں اِس مسلے نُۄں ودھیرے دُہرائۄ پْردان کِیتا ہَے۔”14

دھرم تۄں بائد کِسے وی پرواسی سمُۄہ دا چِنّہ بھاشا ہُںدّی ہَے۔ دیش واںگ پردیس وِچ وی کِئُںکِہ دھارمِک گھٹّ گِݨتی نُۄں مانتا مِلی ہَے٬ اِس لئی پںجّابی بھاشا نُۄں وی اُنہاں نال جۄڑِیا گِیا ہَے اتے اُنہاں نیں اِس بھاشا وِچ آپݨے دھارمِک ساہِت دا کھُۄب پْرچار پْرسار وی کِیتا ہَے۔ وِشیش تَۄر ’تے تکنِیکی جاݨکاری دا جِنّا سد-اُپیۄگ اُہ کر رہے ہن٬ اُہ کۄئی ہۄر پںجّابی سمُۄہ نہِیں کر رِہا۔ پںجّاب واںگ پرواس وِچ وی ساہِتک گتِیوِدھِییاں دا سںچّالن دھرم-نِرپکھّ تے پْرگتِیوادی دِکھّ والے سںگّٹھن کر رہے ہن۔ اخباراں دی اِس پاسے بھُۄمِکا مہتّوپُۄرن ہَے۔ پرںتُّۄ رگھبِیر سِںگھّ سِرجݨا نیں پںجّابی بھائیِچارے دی آپݨی بھاشا پْرتی دْرِشٹی دی کاݨ نُۄں وی ساہمݨے لِیاںدا ہَے۔ اُس انُسار وِدیشی سرکاراں نیں گِݨتی دے آدھار ’تے پںجّابی پڑھائی دا پْربںدھّ تاں کِیتا ہۄئِیا ہَے پرںتُّۄ٬ ”تْراسدی اِہی ہَے کِہ دُۄجِییاں گھٹّ گِݨتِییاں دے اُلٹ پرواسی پںجّابی اِس وِوستھا دا پُۄرا لاہا لَیݨ وِچ اکسر ناکام رہِںدّے ہن۔…پرواسی پںجّابی آپݨے بچِّیاں نُۄں پںجّابی پڑھائُݨ دی تھاں کۄئی ہۄر یُۄرپِیئن بھاشا پڑھائُݨا ودھیرے پسںدّ کردے ہن۔”15

اخِیر ’تے اسِیں پرواسی بھائیِچارے دی بھوِکھّ دی سیدھ بارے وی کُجھ کہِݨا چاہاںگے۔ اِس وِچار نال تاں اسِیں سہِمت نہِیں کِہ اُدریویں٬ بھُۄ-ہیروے٬ پِیڑھی-پاڑے اتے سبھِیاچارک سںکّٹ دے بھوِکھّ وِچ مسلے٬ مسلے ہی نہِیں رہِݨگے٬ بلکِہ ساڈی اِہ سۄچی سمجھی دھارݨا ہَے کِہ اِنہاں مسلِیاں نُۄں سۄچ سمجھ راہِیں سِرجݨاتمک سیدھ دیݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ بھائیِچارے نُۄں آئُںدی ہر سمسِّیا نُۄں باہرمُکھّی سۄچ راہِیں وِشلیشت کرکے آپݨی وکھّری پچھاݨ بݨائی رکھّ کے وی اگاںہ ودھݨ دِییاں یۄجناواں بݨائُݨِییاں پَیݨگِییاں۔ ”اِہ ذرُۄری ہَے کِہ پںجّابی سمُدائ آتم وِشواش نال پرِورتن دِییاں شکتِییاں نُۄں سمبھّالݨ کِئُںکِہ اِنہاں نُۄں رۄک نہِیں سکدے۔…پںجّابی پرواسِییاں دا یۄگدان پںجّابی سماج ’تے امِٹّ ہَے اتے آئُݨ والے سمیں وِچ وی رہیگا۔ جے اُہ اِک سبھِیاچارک پچھاݨ کائِم کرن وِچ سفل رہے تاں پںجّابی پْرمپّرا اتے سبھِیاچار پھَیلیگا۔ اُنہاں دی اسپھلتا پںجّابی سبھِیاچار دی شکتی دی اسمرتھّا دا وی پْرتِیک ہَے۔ یاد رکھّݨ والی گلّ اِہ ہَے کِہ جۄ لِپھدے نہِیں اُہ ٹُٹّ جاںدے ہن۔”16

اُپرۄکت چرچا پںجّابی ساہِت آلۄچنا دے کھیتر تۄں باہر رہِ گئے مسلِیاں نُۄں وی ریکھاںکِت کر رہی ہَے اتے نال ہی اِس کھیتر وِچ پْرچلِت ہۄ چُکِّییاں بھُلیکھا پائۄُ دھارناواں نُۄں وی ساہمݨے لِیائُںدی ہَے۔ اِسدے آدھار ’تے اسِیں کہِ سکدے ہاں کِہ ہُݨ تکّ دی پرواسی ساہِت آلۄچنا سمُچّی ساہِت دی آلۄچنا واںگ ادھُۄری ہَے کِئُںکِہ اِہ ساہِت کیںدْرِت ناں رہِ کے چہیتے ساہِتکاراں اُپّر کیںدْرِت ہۄ کے رہِ گئی ہَے۔ سانُۄں ساہِت نال پْرتِیبدھّ آلۄچنا دی لۄڑ ہَے۔ اِس لئی پرواسی آلۄچک دے نال نال آلۄچنا دی بھُۄمِکا ودھیرے نِرݨائِک ہۄویگی جۄ اجے پَیدا ہۄݨی ہَے۔

ہوالے تے ٹِپّݨِییاں:

1. شبد٬ سپلِیمَیںٹ نمبّر 2, پنّا-28.

2. ”But a broad conceses has developed which sugests that diasporas are on the whole a possitive asset.. (Punjabi Diaspora and Homeland Relations), iternet تۄں۔

3. جگدِیپ سِںگھّ٬ پرواسی پںجّابی ساہِت پُنر سںوّاد٬ ’پرواسی پںجّابی ذِںدّگی : سِیماواں اتے سمبھّاوناواں (آتمجِیت), پنّا-39.

4. اُہی٬ پنّا-28.

5. ڈا. بلکار سِںگھّ٬ ڈائِسپۄرا تے پںجّابی بِرتاںت٬ پنّا-15.

6. اکال امّْرِت کَۄر٬ پرواسی پںجّابی گلپ : نویں پاسار٬ پنّا-42.

7. ہرجِیت اٹوال٬ سائۄُتھال٬ سرورک.

8. ڈا. کرمجِیت سِںگھّ اتے ڈا. ہرسِمرن سِںگھّ رںدھّاوا٬ ٹاورذ وستُۄ وِدھی تے دْرِشٹی٬ پنّا-26.

9. اُہی٬ پنّا-194-195.

10. جگدِیپ سِںگھّ٬ پرواسی پںجّابی ساہِت پُنر سںوّاد٬ پنّا-9.

11. ”We have to admit that literature including the diasporic, is ultimately an art, not journalism and politics, nor Sociaology and Psychology, nor Linguistics and Anthropology, but rather a combination of all these subjected finally to the laws of story-telling. Diasporic Studies Theory and Literqature(ed. Gurupdesh Singh), The Dynamics of Diasporic Discource : An Overview, P-10.

12. کرمجِیت سِںگھّ٬ دیس دُیابا٬ مُکھبںدھّ٬ پنّا-15.

13. سِگمںڈّ پھرائِڈ٬ سبھِئتا ور کِہ سراپ (انُ. ہرجِیت سِںگھّ ماںگٹ), پنّا-56.

14. پرواسی پںجّابی ساہِت دے مسلے٬ پنّا-14.

15. جگدِیپ سِںگھّ٬ پرواسی پںجّابی ساہِت پُنر سںوّاد٬ ’بدیشاں وِچ پںجّابی دی ستھِتی‘ (رگھبِیر سِںگھّ سِرجݨا), پنّا-43.

16. پرمجِیت سِںگھّ ججّ٬ پرواسی پںجّابی اِتِہاسک تے سماجِک سںدّربھ٬ پنّا-197.