परमजीत दिओल कविता कोळ आ के दिओल परमजीत हो जांदी है। उंझ उह जदों वी मिलदी है, छोटी भैण नूं मिलण वरगा अहिसास हुंदा है। उह कवितरी तां है ई, कलाकार वी है। नाटकां ’च आपणे सुभाअ वरगी भूमिका निभाउंदी कुझ पंजाबी फिलमां विच वी दिखाई दित्ती है। बच्चे वी कलाकार हन। घर दा महौल काविक है। रंगमंच नाळ जुड़ी उह नाटककारां दा सतिकार ते सनमान करना वी जाणदी है। पंजाब तों बरैंपटन आए नाटककारां दा सवागत उह अग्गळवांढे हो के करदी है। कवितरी तां उह है ई, कावि संसार नाळ सांझ गंढणी वी जाणदी है। उंझ इह हुनर कई होरां कोळ वी है, पर उनहां कोळ कविता नहीं है। इथे बरैंपटन (कैनेडा) विच अपणी होंद दी पछाण बणाई रख्खण लई इक्क पंजाबी लेखक नूं तरद्दद करना पैंदा है। परमजीत नें अपणी पछाण बणाई है ते उसदी कविता नें वी। उसदी पहिली कावि-पोथी ‘साहां दी पत्तरी’ तों बाअद ‘मैं इक्क रिशम’ संन 2015 विच छपदी है। छोटीआं कवितावां वाली इस पुसतक विच्च वड्डे ते गहिरे ख़िआल हन। इनहां कवितावां विच कण है, दारशनिकता है, भाव है ते सरल भाशा ’च गहिरे विचार हन। इह कवितावां पाठक नूं आपणे कोळ रोकदीआं हन, संवाद रचाउंदीआं हन ते पाठक दे मूंहों आप-मुहारे वाह निकलदी है। उह आपणे आप नाळ संवाद रचाउंदी अपणी मैं तों मुकत होणा लोचदी है :
मैं कुझ वी नहीं हां
बस्स खौलदे समुंदर
दे पाणीआं ’च
निक्की जिही मछ्छली हां
मैं ‘मैं’ तों मुकत होणा लोचदी…
कविता दी सिरजणा उस लई नव-जनमिआं बाल है जिस दा अहिसास उसनूं मां बणी औरत दे अहिसास तक्क लै जांदा है। ‘कुख्ख हरी हुंदी तां किंना चाअ हुंदा मां नूं’। उसदीआं कवितावां महिबूब दी याद दे मठ्ठे मठ्ठे सेक ’ते पक्कदीआं हन। इहनां कवितावां विचली विचारशीलता बहु-परती है। उस दी कविता अंबर ते धरत दी बुक्कल विच बैठी तरलता है। मुहब्बत दा अहिसास उस कोळ सूख़म बिंबां ’च परोइआ महीन कावि बण आउंदा है:
तेरीआं लहिरां नें छोह लिआ
किनारिआं ’ते विछी रेत नूं
ते मैं जिउण जोगी हो गई
मुहब्बत दे अहिसास नूं सिरजदीआं बहुत सारीआं नज़मां हन इस पुसतक विच। पर हर नज़म वख्खरा द्रिश सिरजदी है, वख्खरे अनुभव दी बात पाउंदी असलों वख्खरीआं पैड़ां दे नकश उलीकदी है। इह कवितावां फुरनिआं वरगीआं हन, ज़िंदगी दे किसे वी छिण होए इलहाम नूं शबदां विच सांभिआ खिआल। इह नज़मां घड़ीआं नहीं गईआं, सिरजीआं गईआं हन। कविता, तरलता, जीवन, झौळा, खिच्च, बदलाव, याद, आहट, इंतज़ार, भेद, झील वरगी, चुप्प, रंग आदि इस अनुभव दीआं कवितावां हन। कुझ कवितावां विच सदीवी सच्च सिरजदीआं सतरां वी पहड़न नूं मिलदीआं हन:
ढलदे सूरज नूं सिर निवाइआ
उस चहड़दे सूरज वरगी असीस दित्ती
पैर दी जुत्ती दी आपणी सपेस हुंदी
तूं मुसाफ़र तां बण, मैं रसता बण जावांगी
मैं अज्ज वी उहदे बुल्लां ’चों किरदी नज़म दी उडीक ’च हां
मां, झरोखा, रीझ, मां बारे कवितावां हन। इहनां कवितावां विच मां साहमणे चौंके ’च बैठी है ते चौंका कवी दे अंदर। इसे करके इह दुनीआं दी हर मां दी गल्ल करदीआं कवितावां हन। इस किताब दे टाईटल वाळी कविता ‘मैं इक्क रिशम’ अते इस तों बाअद वालीआं कवितावां दी सुर वख्खरी है। इह प्रगतीवादी दौर दीआं कवितावां दे नेड़े जा खलोंदीआं हन। मैं इक्क रिशम कविता दी पहिली सतर कि मैं बहुत कुझ कर सकदी हां, सत्ता नाळ टकराउंदे इरादे दी दस्स पाउंदी है। सवै संवाद जिनहां दो पातरां विचकार है, उह इक्को पातर दे अंदर ते बाहर नाळ संवाद है। ख़ैर माही कविता विच्च उडदे बाज़ां दा ज़िकर पाश कावि तक्क जांदा है। राजे शींह, ज़रूरी नहीं हुंदा, ज़ुलम, सच्च-झूठ, तांघ, ला-पता, परछावें आदि कवितावां इसे सुर दीआं हन। जित्थों तक्क परमजीत दिओल दी सिरजण प्रकिरिआ दा सबंध है, उसदी गल्ल ‘भाल’ कविता खुल्ल के करदी है
मेरे कोळ तां ख़िआल है
अख्खर उसनूं लिख दिंदे
मैं कविता नहीं लिखदी
मैं तां शबदां नूं
कुछ्छड़ चुक्क खिडाउंदी फिरदी….
ते जे दिओल दी सिरजणा बारे होर गल्ल करनी होवे तां इस संग्रहि दी आख़री नज़म पहड़ सकदे हां
आह लै फड़ मेरीआं नज़मां
ऐवें नां ख़रल-खूंजे सुट्टीं
किते सलाभिआं दी मार नाळ
गळ सड़ जाण
जां फिर
अलमारीआं ’च पईआं ही
दम तोड़ जाण
नज़मां
संवाद रचाउणा चाहुंदीआं
तेरे नाळ…
इस पुसतक विच कुझ होर ज़िकरयोग कवितावां वी हन जिंनहां विच मानवी कदरां कीमतां दी गल्ल करदे होर वी बहुत सारे विशे छोहे गए हन। समिआं दे हाणी, वंगां, रजाई, आवागमन, पल, डर, चंगिआड़ी, घर, चिड़ी, लूण, बूहे, उडाण, शबद, किरसाणी, धूंआं, भरम, कुदरत, जंगल, देवदासी, दसतूर, कुड़ी, कंधां, समाधी, चानण, चुप्प, आवाज़ां,रिजक, सिरजणा नज़रीआं, संपूरणता आदि कवितावां शामल हन। इंझ असीं कहि सकदे हां कि मैं इक्क रिशम दे कलावे विच विशिआं दी भरमार है। मैं इक्क रिशम विचलीआं खुल्लीआं कवितावां विचले खुल्ले विचारां दी काविकारी तों बाअद परमजीत दिओल छंदबध्ध कविता लिखण वल्ल रुचित हुंदी है ते उसदी अगली किताब ‘तूं कत्त बिरहा’ होंद विच आउंदी है।
तूं कत्त बिरहा : तूं कत्त बिरहा संग्रहि विच गीत, गज़लां अते कवितावां शामल हन। इस संग्रहि दीआं बहुत सारीआं कवितावां परमजीत दिओल नूं जबानी याद हन। पंजाबी विच कविता लिखण वाले अजिहे उंगलां ते गिणन जोगे लोक हन जिहनां नूं आपणीआं कवितावां जबानी याद हन। मैनूं लग्गदा हुंदा कि कवितावां इनहां दे अंदर वस्सदीआं हन, इनहां दे साहां विच शामल हन। इह लोक हर छिण अपणी कविता जिउंदे हन। इह कवी ते कविता दोहां दी वडत्तण है। ‘तूं कत्त बिरहा’ विच सूफ़ी कावि दा झलकारा है। शिव कुमार बटालवी नूं बिरहा दा सुलतान किहा गिआ है। शेख फरीद नें किहा सी ‘बिरहा बिरहा आखीऐ बिरहा तू सुलतान’। परमजीत दिओल लिखदी है ‘बिरहा किहड़ा सौखिआं कत्तिआ जांदा। रीझां दी बोली लाई जांदी ते चावां नूं गहिणे धरिआ जांदै’। इह औरत दी होणी वल्ल संकेत है। इस होणी नूं कविता अंदर अनुवाद करदिआं कवितरी दा मन लोक मन दे नेड़े जा ढुक्कदा है अते उसदे काविक बोलां ’च लोक गीतां दी रूह साह लैंदी जापदी है:
लाह लाह गलोटे पछ्छी धर लए
गुछ्छे करके संदूकी धर लए
हुण आवे नां संदूकड़ी नूं साह
नी तूं कत्त बिरहा तैनूं बिरहा…
इहनां कवितावां विच पंजाब दे पेंडू कलचर विचले ठेठ शबदां दी वरतों इहनां नूं होर वी भावपूरत बणाउंदे हन। इह उह शबद हन जिहड़े हौली-हौली साडे शबदकोश विचों अलोप हो रहे हन। अजिहे बहुत सारे शबदां दा हवाला दित्ता जा सकदा है। कुझ शबद पहड़दे हां जिवें गलोटे, पछ्छी, गुछ्छे, संदूकड़ी, बत्ती, कंधां-कौलिआं, चितवणी, बोहल, लिपणा, दसूती, कूची, काही आदि:
विच्च त्रिझणां कढ्ढां दसूती
पंजां नूं फहड़ लाह दां कूची
जो पा के बैठे गाह
नी मैनूं पीआ मिलण दा चाअ
पीआ…
इह मुहब्बत दे गीत नहीं हन। इह इक्क पंजाबी नार दे ज़ज़बात हन। उसदीआं भावनावां दा काविक इज़हार है। इह उह गीत हन जो घर दे कंमां कारां विच रुझ्झी मुटिआर दिआं फुरनिआं विच अंगड़ाईआं लैंदे रहिंदे हन। जद इह अंगड़ाईआं वरकिआं ’ते आकार ग्रहिण करदीआं हन तां गीत दा जनम हुंदा है। गीत, नज़म, गज़ळ किस विधा दा सरूप सिरजिआ जाणा है, इह फुरना आपणे नाळ लै के आउंदा है। इह गीत सुत्ते-सिध ही समाजक,राजनीतक अते भुगोलिक सरोकारां नूं मुख़ातब हो जांदे हन:
धरम दे नां ’ते वधदा पाड़ा
देखिआ मैं अख़बारां ’ते
शरम हया ते कूची फेरी
नाळ बणे संसकारां दे
उही घड़े अज्ज डुल्ल्हदे वेखे
जो संसकारां नाळ भरे
मैं उस गरीब दा विरसा
जिहदे गळ पैंदी फाही
मैं धरती पंज दरिआवां दी
जो मुद्दतां तों त्रिहाई
तूं कत्त बिरहा विचलीआं रचनावां उहनां चुल्लिआं दी गल्ल वी करदीआं हन जिंनहां विच घाह उग्ग आउंदा है। घाह उनहां घरां दे चुल्लिआं विच ही उग्गदा है जिनहां दे आटे वाले पीपे ख़ाली हुंदे हन। इहनां रचनावां कोळ दूशित हवा दा फिकर वी है ते नशिआं लेखे लग्ग रही जवानी दा वी। मुरझाईआं रुत्तां दा सच्च वी ते खूह विच्चों ख़ाली मुड़ीआं टिंडां दा वी। दिओल आपणी शाइरी विच कुदरत दे बिंबां दी वरतों बड़े सलीके नाळ करदी है। पंछी आपणे गरां नूं मुड़ गए, मोर परखदे घटा अदावां, तोते अंबीआं टुक्कण लग्गे, कोइल दा सिरनावां लभ्भदे आदि बहुत सारे हवाले दित्ते जा सकदे हन। उह विहड़े दे रुख्ख नाळ वी संवाद रचाउंदी है। परवासी जीवन हंढा रही उह वतनां नूं जाण वाळे दे हत्थ मां-बाप, वीर ते भाबी लई सुनेहा भेजदी है:
वतनां नूं जाण वालिआ
लै जा इक्क सुनेहा मेरा
मां दीआं अख्खीआं विचों
देखीं जा मेरा चेहरा
फोन ’ते मा दस्सदी सी
गोडिआं ’च दरद बड़ा ए
बापू वी दस्सदा सीगा
निगहा हुण घट्टगी मेरी
गिध्धे विच, सुण वे रुख्खा, खिल्लरे होए हउके, बलदी शमां, चानणी विच, रुत्त बसंती, रंग सरापे, रीझां, पीड़ मेरी इक्क कहाणी, साहां दी चोरी ते चुप्प अजिहीआं रचनावां हन जिहनां नूं अणगौलिआं नहीं कर सकदे। जिवें पहिलां वी ज़िकर कीता कि इह रचनावां पेतले जिहे इशक दी तरजमानी करदीआं चिपचिपीआं कवितावां नहीं हन। इह इक्क मुटिआर दीआं भावनावां, ख़ाहिशां, इछावां अते ज़ज़बातां दी सूख़म पेशकारी हन। इहनां विच कवित्तरी दे हंढे वरते अनुभव दी झलक पैंदी है। परमजीत दिओल दी इह कावि-साधना उस दी सिरजणा नूं अगले पहड़ाअ ’ते लै के जाण दी दस्स पाउंदी है। अगली किसे कावि-पोथी दी उडीक करदे असीं दिओल नूं हुण तक्क कीते कारज लई शाबाश दिंदे हां।

