मई 07, 2026

writingDetail.created_by
By: अजीत खंना लैकचरार

भारत दे राशटरपती सरवपल्ली डाकटर राधा क्रिशनन नूं याद करदिआं …

5 सतंबर दा दिन भारत दे इतिहास विच्च बड़ा ख़ास ते महत्तपूरन मंनिआ जांदा है किउंकि इस दिन भारत दे राशटरपती डाकटर सरवपल्ली राधा क्रिशणन दा जनम होइआ सी। डाकटर राधा क्रिशनन मशहूर नीतीवान ते फिलासफ़र सन, जिनहां दा जनम तामिलनाडू दे तीरूतनी शहिर विच्च 5 सतंबर 1888 नूं होइआ। उनहां वैलोर अते मदरास विच्च विद्दिआ हासल कीती। उह बहुत ही फराख दिल अते दूरअंदेशी सन, आपणे वकत दी धारमक कट्टड़ता तों कोहां दूर सन। उनहां दे दिल विच्च हिंदू धरम लई बहुत ज़िआदा पिआर अते सतिकार सी। डाकटर राधा क्रिशणन वल्लों उपनिशदां दा डूंघा अधिऐन कीता गिआ। उनहां फिलासफी विच्च ऐमए कीती अते ऐथिकस आफ विदांत ’ते थीसस लिखिआ। उनहां दा विआह 18 वरहिआ दी उमर विच्च हो गिआ सी। उनहां दी जीवन साथण दा नां शिवाकामू राधा क्रिशनन सी। उनहां दे पंज लड़कीआं ’ते इक्क लड़का सी।

संन 1909 विच्च सरवपल्ली डाकटर राधा क्रिशनन प्रैज़ीडैंसी कालज विच्च पहिलां लैकचरार नियुकत होए ते फिर कुझ सालां पिछ्छों प्रोफैसर बण गए। इस मगरों 1918 तों 1921 तक मैसूर यूनीवरसिटी विच्च फिलासफी दे प्रोफैसर रहे। उस मगरों 1921 तों 1931 तक कलकत्ता यूनीवरसिटी विच्च प्रोफैसर रहिण पिछ्छों 1931 विच्च उह आंधरा यूइनवरसिटी दे वाईस चांसलर बण गए। उस मगरों इक्क वार फिर 1937 तों 1947 कलकत्ता यूनीवरसिटी विच्च प्रोफैसर लग्ग गए। साल 1948 विच्च उह यूनीवरसिटी ऐजूकेशन कमिशन दे चेअरमैन बण गए। संन 1952 विच्च प्रैज़ीडैंट आफ यूनैसको तों इलावा 1949 तों 1952 तक उह रूस विच्च भारत दे राजदूत वजों वी ताइनात रहे। 1952 विच्च उह नूं भारत दे उप राशटरपती बणे। 1956 तों 1962 तक उह दूजी वार भारत दे उप राशटरपती बणे। फिर 1962 तों 1967 तक उह भारत दे राशटरपती रहे। जे अजिहा किहा जावे कि उनहां दी काबलीअत मुताबक उहनां नूं ज़िंदगी विच्च पूरा मान सनमान मिलिआ तां इस पिछ्छे कोई दो रावां नहीं हन। उनहां नूं साल 1931 विच्च नाईट हुड्ड, 1963 विच्च तहिरान वल्लों पीऐच्चडी दी आनरेरी डिगरी, तिरभवन यूनीवरसिटी (नेपाल) वल्लों आनरेरी डी लिट्ट दी डिगरी, 1964 विच्च मासको यूनीवरसिटी वल्लों पीऐच्चडी दी डिगरी अते 1964 विच्च नैशनल यूनीवरसिटी (आइरलैंड) वल्लों डाकटर आफ लाअ दी आनरेरी डिगरी परदान कीती गई।

डाकटर राधा क्रिशनन नूं अंतरराशटरी खेतर विच्च 100 दे करीब आनरेरी डिगरीआं मिलीआं। उनहां अनेकां मुलकां दा दौरा कीता। हिंदू सदाचार दे माइआ दे सिधांतां बारे डाकटर राधा क्रिशनन वल्लों रबिंदर नत्थ टैगोर उत्ते फिलासफी आफ रबिंदर नत्थ टैगोर वी लिखी गई, जिसदे प्रकाशत होण नाल उनहां दी यूरोप अते अमरीका विच्च मानता वधण लग्गी। दो वरहिआं मगरों राधा क्रिशनन वल्लों इक्क होर किताब रेन आफ रिलीजन इन कंटैंपरेरी फिलासफी छापी गई, जिसदे सिट्टे वजों संसार भर विच्च उनहां नूं हिंदू फिलासफी दा निरमाता मंनिआ जाण लग्गा। 1926-27 विच्च उनहां नें इंडीअन फिलासफी दो जिलदां विच्च प्रकाशत कीती, जो उनहां दी सभ तों प्रसिध्ध ते महत्तव पूरन देण है। कहिंदे हन कि भारती फलसफे ’ते इस तों वधीआ किताब शाइद नां लिखी गई होवे।

डाकटर राधा क्रिशनन नें होर वी बहुत सारीआं किताबां लिखीआं गईआं, जिनहां विच्च 1962 विच्च दी हिंदू विऊ आफ लाईफ, 1928 विच्च ‘दी रिलीजन वी नीड’, 1929 विच्च फिऊचर आफ सिवलाईज़ेशन, 1933 विच्च ईसट ऐंड वैस्सट इन रिलीजन, 1936 विच्च फ्रीडम ऐंड कलचर, दी हारट आफ हिंदोसतान, 1937 विच्च माई सरच फार टरुत्थ, 1938 विच्च गौतम बुध्ध, 1939 विच्च ईसटरन रिलीजन ऐंड वैसटरन थाट, 1944 विच्च ऐजूकेशन पौलेटिकस ऐंड वार, 1947 विच्च दी रिलीजन ऐंड सुसाइटी, 1948 विच्च भगवद गीता, 1949 विच्च दी ग्रेट इंडीअन, 1952 विच्च दी रिलीजन आफ सपिरट ऐंड दी वरलडज़ नीड (सवै बीती) प्रकाशत होईआं।

1926-29 दे विचकार डाकटर राधा क्रिशनन नें लंडन अते मानचैसटर दीआं यूनीवरसिटीआं विच्च लैकचर दित्ते। हुण तक उह इंने मशहूर हो गए सन कि उनहां नूं देश विदेश तों सद्दे आउण लग्ग पए सन। साल 1962 विच्च राशटरपती बणन पिछ्छों वी उनहां नूं बेहद्द सद्दा पत्तर आउंदे रहे। उनहां भारती फिलासफी दी विआखिआ कीती ते उस नूं नवें भाव दित्ते। 1952 विच्च उह सटालिन नूं मिलण गए। उह पहिले सफ़ीर सन, जिनहां नूं सटालिन वल्लों मुलाकात दा सद्दा दित्ता गिआ। उह केवल इक्क फ़िलासफ़र ही नहीं सगों इक्क कोमलचित इनसान वी सन, शांत रहि के हर मुशकिल दा साहमणा करदे सन। डाकटर राधा क्रिशनन दे महातमा गांधी अते जवाहर लाल नहिरू नाल बड़े नेड़े दे अते सुखांवे तालुकात सन। 1967 विच्च राशटरपती वजों रिटाइर होण पिछ्छों उहनां आपणे जनम सथान ’ते रहि के ही ज़िआदा वकत गुज़ारिआ। इत्थे ही कुझ वकत बिमार रहिण पिछ्छों उनहां दा 17 अपरैल 1975 नूं 86 साल दी उमर विच्च दिहांत हो गिआ।

* * * * *