दिसंबर 18, 2024

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

महांबली पहिलवान किक्कर सिंघ देव-ए-हिंद

पंछी वेखणे दी जे कर लोड़ होवे, पैलां पाउंदा बाग़ विच्च मोर वेखो,

कुशती वेखणे दी जे कर लोड़ होवे, किक्कर सिंघ-गुलाम दा जोड़ वेखो,

ऐसा किहड़ा जहान ’ते जंमिआ है, किक्कर सिंघ जिहा मल्ल होर वेखो … …।

महांबली किक्कर सिंघ हिंद महांदीप दा लासानी पहिलवान सी। बेशक उह कदे विदेश नहीं सी गिआ पर उहदी कुशती दीआं धुंमां कुल्ल दुनीआ विच्च पैंदीआं रहीआं। हाथी जिंना ज़ोर सी उहदे जुस्से विच्च। उहदा रंग किक्कर वरगा सांवला, नैण नकश मोटे ठुल्ल्हे, कद्द सत्त फुट्ट ते सरीरक वज़न सत्त मण सी। वेखण नूं दिओ लगदा सी। उहदे पट्ट मुगदरां वरगे सन ते छाती दा घेरा अस्सी इंच सी। ऐस्स माज़ुमदार नें उहदे बारे लिखिआ: मैं 1910 विच्च अलाहाबाद दी नुमाइश वेखण गिआ। उत्थे पहिलवान किक्कर सिंघ दे दरशन होए। बरतानीआ सरकार नें उस नूं देव-ए-हिंद दा ख़िताब दित्ता होइआ सी। उह भलवानां दी टोली विच्च खहड़ा सभनां तों हत्थ उच्चा दिसदा सी। सिर ’ते सफैद पग्ग, मलमल दा खुल्ल्हा कुड़ता ते तेड़ तंबा लाइआ होइआ सी। दसंबर विच्च वी उह खजूर दे पत्तिआं दी पख्खी झल्ल रिहा सी। इउं लगदा सी जिवें उह वी नुमाइश दा इक्क अंग होवे। मैं उहदी छाती मिणनी चाही तां मसीं आगिआ मिली। असीं उहदी छाती दुआले फीता वलिआ। मिणती वेखी तां 80 इंच निकली! मैं हैरान रहि गिआ ते उहदे अख्खड़ सुभाअ तों डरदा पेट, डौळे ते पट्ट नां मिण सकिआ।

अख्खड़ सुभाअ दा होण करके ही उह पंडत मोती लाल नहिरू नाल 1900 विच्च पैरिस दी नुमाइश विच्च नां गिआ। उह लख्ख रुपए अगाऊं लैण ’ते अड़ गिआ। मोती लाल नें फिर पहिलवान ग़ुलाम नूं पैरिस जाण लई मना लिआ जिस नें रुसतमे-ज़मां दा ख़िताब जित्तिआ जो किक्कर सिंघ नें सहिजे ही जित्त जाणा सी। कुशतीआं दीआं जित्तां ’ते राजे महाराजिआं तों मिले नकद इनाम उह बैंक विच्च जमहां नहीं सी कराउंदा। मिले पैसे टरंकां विच्च रख्ख के जिंदे ला दिंदा। जदों उह मरिआ तां उहदे पुत्तरां नूं रुपइआं नाल भरे भराए टरंक मिले।

पहिलवान ग़ुलाम, कल्लू दा वड्डा भरा सी जो इंना निमर सी कि हर आए गए नूं कहिंदा: मैं तुहाडा ग़ुलाम आं, सेवा दस्सो। कशमीरी पिछोकड़ दा उह अंबरसरीआ पहिलवान दंगल ’ते जाण तों पहिलां दरबार साहिब मत्था टेकदा सी ते मुड़ के शुकराना करन लई फिर दरबार साहिब आउंदा सी। ग़ुलाम दे उलट कल्लू चक्कवीं गल्ल करदा सी। उस नें पेलड़े पहिलवान दे पुत्तर करीम बख़श नूं तनज़ मारी सी, औह पेलड़े दी बुलबुल चल्ली ए! फिर उसे करीम बख़श नें इंनी मिहनत कीती कि इंगलैंड दे टौम कैनन नूं ढाह के रुसतमे-ज़मां बणिआ।

बलबीर सिंघ कंवल दी लिखत अनुसार: किक्कर सिंघ साबता बक्करा खा जांदा सी पर खांदा उहले नाल सी। उंज उहदी रोज़ाना खुराक विच्च इक्क सेर (किलो) बदामां दी सरदाई सवेर नूं, पंज सेर मास दी यखणी दुपहिर नूं, इक्क सेर भुंनिआ मीट अते कुझ मुरब्बे ते कुशते बग़ैरा हुंदे सन। इस तों बिनां उह दुध्ध-दहीं ते मख्खण-घिउ दी खुल्ल्ही वरतों करदा सी। ऐनी खुराक पचाउण लई उह पहिर दे तड़के उठ्ठ खहड़दा ते पहु फुट्टदी तक डंड बैठकां कढ्ढदा ज़ोर करदा रहिंदा। पहु फुटाले दा चानण हुंदिआं दो मण भारा खरास दा पुड़ गळ विच्च पा के घणीएके तों करबाठ पिंड विचकार छे मील दौड़दा। कदे कदे खरास दी गाधी जुड़ के मण मण दाणे पीह दिंदा ते खूह दी गाधी जुड़ के विघा पैली सिंज दिंदा। खरास दा पुड़ गळ विच्च पाउण नाल उहदी धौण ’ते कंनहा पै गिआ सी। कंनहे ’ते मास दीआं तिंन तैहां बझ्झ गईआं सन। उहदे हत्थां ’ते वी रट्टण सन जो खुरदरे हो गए सन। जदों उह विरोधी दे धौल मारदा तां अगले दी चमड़ी उधेड़ दिंदा।

दंद कथा है कि इक्क वार उस नें भूतरे होए मारनखंडे सानह दे सिंग फड़ लए। फेर की सी, कदे सानह उस नूं दस कदम पिछ्छे धक्क लिजांदा कदे किक्कर सिंघ। चरांद दी मिट्टी सानह दे खुरां नाल इउं पुट्टी गई जिवें कही नाल अखाड़ा पुट्टिआ होवे। पिंड दे लोक लांभे खहड़े तमाशा वेखदे रहे। धक्को-धक्की हुंदिआं किक्कर सिंघ नें हंकारे होए सानह दी मोक वगा दित्ती। अख़ीर लोकां दे कहिण ’ते किक्कर सिंघ नें सानह दे सिंग छड्डे। सिंग छुट्टदिआं ही सानह ऐसा दौड़िआ, मुड़ के घणीएकी दी जूह विच्च नां वड़िआ।

दिउ वरगे इस पहिलवान दा जनम माझे दे पिंड घणीएके, ज़िल्हा लाहौर विच्च होइआ सी। उह गदर वाले साल 1857 विच्च जवाला सिंघ संधू दे घर माता साहिब कौर दी कुख्खों कत्ते दे महीने जंमिआ सी। किसान परिवारां विच्च कत्ते विच्च जंमे बाल बदशगने समझे जांदे हन। इह महीना साउणी सांभण ते हाहड़ी बीजण दा हुंदा है। किसानां कोल सिर खुरकण दी वी विहल नहीं हुंदी। कहावत है ‘कत्ते दी बिजाई, जट्ट मां भड़ोले पाई’ बई बीज बिजाई कर के ही बुहड़ी दा ससकार करांगे!

पछ्छमी पंजाब दे खोजी लेखक इलीआस घुंमण नें लिखिआ: किक्कर सिंघ बारे होर जाणकारी उहदी जनम भूमी तों लभ्भी। इस सिलसिले विच्च असीं लाहौर तों कोई 34 किलोमीटर दी वाट उत्ते वसे पिंड घणीएकी गए। किक्कर सिंघ दे उज्जड़े होए जनम सथान ’ते उहदी तबाह हाल समाध दे दरशनां दौरान साडी मुलाकात मुहंमद तफ़ैल भुट्टा नां दे वडेरी उमर दे बज़ुरग नाल होई। इह उही बंदा सी जिहड़ा कुझ साल पहिलां सरकारी करिंदिआं नूं किक्कर सिंघ दी समाध तों संगमरमर दी चौगाठ उखाड़दे वेख उहनां अग्गे डट गिआ सी ते उस नें छाती नंगी कर के आखिआ सी, ‘मैनूं गोली मार दिउ पर साडे महांबली भलवान दी यादगार नूं नुकसान नां पुचाओ।’

मुहंमद तुफ़ैल ते घणीएकी दे बज़ुरगां तों पता लग्गा कि अकबर दे ज़माने विच्च तरन तारन लागिओं बसती दुधीर तों जब्बू नां दा संधू जट्ट आपणे पुत्तरां घणीआ, डागां ते गौणीआ नूं लै के सुर सिंघ तों अग्गे भड़ाणे जा वसिआ। सबब्ब दी गल्ल है कि पंजाबी कहाणी दे रुसतम दा पिछोकड़ वी भडाणे दा है। उत्थे जब्बू नें खुल्ल्ही पई काफी सारी ज़मीन वळ लई। जब्बू दे मरन पिछ्छों घणीए नें ज़मीन दे आपणे हिस्से विच्च घणीएके पिंड वसा लिआ। पीहड़ी अग्गे तुरी तां घणीए दी अठ्ठवीं पीहड़ी विच्च काहमा होइआ। काहमे दा पुत्तर सिंघ सज गिआ जिसदा नाम धरम सिंघ रख्खिआ गिआ। धरम सिंघ दी पीहड़ी अग्गे तुरदी दीवान सिंघ, वज़ीर सिंघ, करतार सिंघ, अलोप सिंघ ते जवाला सिंघ तक अप्पड़ी। उस वेले तक पीहड़ीआं विच्च वंडीदी ज़मीन थोहड़ी थोहड़ी रहि गई जिस ’ते गुज़ारा करना मुशकल हो गिआ। जुआला सिंघ नें ऊठ पाल लए ते ऊठां उत्ते लाहौर ते अंम्रितसर विचकार भाड़ा ढोण लग्गा। जिनहां रुख्खां थल्ले उह ऊठां नूं दम दुआउंदा उत्थे रात बराते डाकू वी आ बहिंदे।

उहनीं दिनीं अंम्रितसर किसे वपारी दे घर डाका पै गिआ। पुलिस नें डाकूआं नूं फड़न दी थां जुआला सिंघ नूं फड़ लिआ। उस नूं सत्त साल दी सज़ा हो गई। लाहौर दी जेल्ह विच्च सज़ा कट्टदिआं उह इक्क गोरे साहिब दे बंगले विच्च वाड़ी दा कंम करन चला जांदा। इक्क दिन अचानक बंगले नूं अग्ग लग्ग गई। मेम ते बच्चे अग्ग विच्च घिर गए। बंगले अंदरलीआं चीकां सुण के जुआला सिंघ अग्ग विच्च कुद्द पिआ अते मेम ते बच्चिआं नूं सुरख्खिअत बाहर कढ्ढ लिआइआ। फिर खूह जुड़ के पाणी कढ्ढण लग्गा ते लोक पाणी दीआं बालटीआं भर के अग्ग बुझाउण लग्गे। साहिब दौरे तों वापस आइआ तां दुरघटना बारे जाण के उस नें जुआला सिंघ नूं बुलाइआ। जदों उस नूं डाके दे जुरम बारे पुछ्छिआ तां जुआला सिंघ नें दस्सिआ कि उस नूं डाके दा कुझ वी पता नहीं। उह तां ऊठां ’ते भाड़ा ढोण वाला सी। पुलिस नें मैनूं ऐवें फड़ लिआ ते अदालत नें गरीब नूं सज़ा दे दित्ती। मेरी घर वाली ते बच्चा रुलदे फिरदे नें। भरा पुलिस तों डरदे भज्जे होए नें। गोरे अफसर नें दुबारा तफतीश करवाई तां जुआला सिंघ सच्चमुच्च निरदोश निकलिआ। साहिब नें नां सिरफ़ उस नूं बरी कीता बलकि चार सौ रुपए दा इनाम दे के घर तोरिआ।

इनाम लै के जुआला सिंघ घणीएकी पहुंचा तां किक्कर सिंघ दी दादी माई दैआं बड़ी खुश होई कि इह पैसे सानूं रब्ब नें घल्ले नें। इनहां विच्चों मैं आपणे पोते लई चंगे दुध्ध वाली मझ्झ लिआवांगी जिसदा दुध्ध पी के उह तकड़ा भलवान बणूगा। इउं किक्कर सिंघ नूं चोखी खुराक मिलण लग्गी जिस नाल उह होर तकड़ा हो गिआ। किक्कर सिंघ दी माता दा नां साहिब कौर सी। जवाला सिंघ दे जेल्ह जाण पिछ्छों उह पुत्तर नूं आपणे पेकीं नूरपुर लै गई सी, जित्थे पुत्तर नूं ग़ुलामी घुमार दा पठ्ठा बणा दित्ता। बरी होण पिछ्छों जुआला सिंघ पतनी ते पुत्तर नूं घणीएकी लै आइआ ते उह पिंड दे पहिलवान वसावा सिंघ नाल ज़ोर करन लग्ग पिआ। उडार होइआ तां लाहौर दे उसताद बूटे पहिलवान रुसतमे हिंद दा शगिरद बणा दित्ता। उहदा कद्द-काठ कौड़ी वेल वांग वधिआ ते उह कहिंदे कहाउंदे भलवानां नूं ढाहुण लग्गा।

इक्क वार उह जंमू तों कुशती जित्त के घर मुड़िआ तां मां चुल्ल्हे विच्च फूकां मार रही सी। उस नें मां नूं कुशती जित्तण दी खुशख़बरी सुणाई तां अक्की खिझी मां दे मूंहों निकलिआ, “घर विच्च तां बालण वी नहीं, मैं तेरी कुशती नूं अग्ग लावां?” उनहीं पैरीं उह खेतां वल्ल गिआ ते किक्कर दे रुख्ख नूं सबूता ही जहड़ां तों धूह लिआइआ। उहदा जमांदरू नां प्रेम सिंघ सी। किक्कर पुट्टण करके पिंड दे लोक उस नूं किक्कर सिंघ कहिण लग्ग पए ते बचपन दा नांअ प्रेम सिंघ भुल्ल भुला गिआ।

किक्कर सिंघ नें आपणे जीवन विच्च सैंकड़े कुशतीआं लड़ीआं ते जित्तीआं। भारत दीआं जिहड़ीआं रिआसतां विच्च उह ज़िआदा जांदा ते रहिंदा रिहा उनहां विच्च इंदौर, गवालीअर, जोधपुर, बड़ौदा, दत्तीआ, मगध, महू ते टौंक सन। उस नाल टक्कर लैण वाले असल विच्च दोवें भरा गुलाम ते कल्लू ही सन। गुलाम नाल किक्कर सिंघ दीआं चार यादगारी कुशतीआं होईआं। पहिली कुशती लाहौर शाहदरे दी सरां विच्च होई। ग़ुलाम नें किक्कर सिंघ दे नक्क ’ते मुक्की मारी तां किक्कर सिंघ नें ग़ुलाम दे इंने ज़ोर दी ठिब्बी लाई कि उह मूधे मूंह जा डिग्गा। डिगदे ही किक्कर सिंघ नें ग़ुलाम दी गरदन ’ते गोडा रख्खिआ तां ग़ुलाम दीआं चीकां निकल गईआं। 26 मिंट बेशक किक्कर सिंघ दा हत्थ उप्पर रिहा पर कुशती बराबर छुडवा दित्ती गई।

किक्कर-ग़ुलाम दी दूजी कुशती जंमू विच्च होई। दो घंटे घोल चलदा रिहा जो बराबरी ’ते छडवाइआ गिआ। तीजी कुशती फिर लाहौर विच्च कराई गई जो फिर बराबर छडवाई गई। किक्कर सिंघ ते ग़ुलाम दी चौथी कुशती इंदौर विच्च होई। उत्थे अखाड़े विच्च उत्तरदिआं ही किक्कर सिंघ नें ग़ुलाम दे दो धौलां अजिहीआं जड़ीआं कि ग़ुलाम बेहोश हो के डिग पिआ। ग़ुलाम दे समरथक भज्जे आए ते गु਼लाम नूं किक्कर सिंघ दे हेठों कढ्ढ के लै गए। गुलाम दे छोटे भरा कल्लू नाल किक्कर सिंघ दीआं सत्त कुशतीआं कलकत्ते, अंम्रितसर, बंबई, मदरास, लाहौर ते दिल्ली विच्च होईआं। इनहां विच्च हर थां किक्कर सिंघ दा हत्थ उच्चा रिहा। आख़री कुशती जो 13 दसंबर 1911 नूं दिल्ली दरबार विखे होई, उस विच्च कल्लू नूं रौळे गौळे विच्च जेतू करार दे दित्ता गिआ। दरअसल उदों किक्कर सिंघ 54 सालां दा हो चुक्का सी ते कल्लू 48 सालां दा सी। उंज वी कवीशर सरदूल सिंघ होरां दा कहिणा है कि उह कुशती साफ नहीं सी होई। मिलखी राम नें किक्कर सिंघ दीआं कुशतीआं दा किस्सा लिखिआ:

किक्कर सिंघ ते कल्लू भलवान दा जी, किस्सा जोड़िआ नाल धिआन यारो,

रुसतम हिंद हो इस जहान विच्चों, मर गइआ गुलाम भलवान यारो,

कल्लू उस दा सका भरा होवे, दिसे शेर दे वांग जवान यारो,

किक्कर सिंघ दे नाल हुण लड़ांगा मैं, कल्लू आखदा नाल ज़ुबान यारो … …।

पिड़ हल्लिआ ते वाजा बंद होइआ, ख़लकत गई सरां दे बाहर वाहवा,

धौल मार के कल्लू नूं सिख्ख नें जी, अग्गे रख्खिआ नाल बलकार वाहवा,

अछ्छी तरहां अखाड़े विच्च निस्सल कर के, उत्ते आप होइआ असवार वाहवा।

हेठों ज़रा वी कल्लू नां नज़र आवे, है सी सिख्ख दा बड़ा आकार वाहवा।

कल्लू दिल दे विच्च इह आखदा सी, इज़्ज़त रख्खीं तूं परवरदगार वाहवा।

किक्कर सिंघ सी उस तों बहुत तकड़ा, इह जाणदा सारा संसार वाहवा।

विच्चे कहिण लोकीं दिल छड्ड गिआ, इह तकदीर दीआं गल्लां यार वाहवा।

मिलखी राम मौला जिसदी वल्ल होवे, उस दा बेड़ा हो जांवदा पार वाहवा।

किक्कर सिंघ सखी जिऊड़ा सी। उह पिंड विच्च आए साल बड़ा वड्डा जग्ग करदा अते गऊआं मणसदा। गरीब गुरबे दी रज्ज के मदद करदा। उहदे घर बारां महीने लंगर चलदा रहिंदा, जित्थे राही पांधी परशादे छकदे। उस नें नानके पिंड नूरपुर विच्च पहिलवान ग़ुलाम घुमिआर दी लड़की दा विआह कीता ते घणीएकी विच्च किले वरगी वड्डी हवेली बणवाई। उह वधेरे समां आपणे खेत वाले चुबारे विच्च रहिंदा। उहदे तिंने मालशीए भगतू, कमालू ते मौला बख़श सेवा विच्च हर समें तिआर रहिंदे। उह भारी कही नाल अखाड़ा गोडदा ते भारे डंबल फेरदा। पाकिसतान बणन मगरों उहदी उलाद घणीएके तों उज्जड़ के पिंड घग्गा ज़िल्हा फिरोज़पुर विखे आ गई सी, जित्थों फिर समें दे गेड़ नाल देस विदेश थाओं थाईं खिलरदी गई। उनहां विच्चों इक्क पटिआले विखे डाकटर सी ’ते इक्क पड़पोता लुधिआणे इंजनीअरिंग कालज विच्च पहड़िआ, जिस नाल मेरीआं गल्लां हुंदीआं रहीआं। परिवार दे कुझ मैंबर मुकतसर साहिब रहिंदे हन।

किक्कर सिंघ दी जद्दी ज़मीन तां थोहड़ी सी पर कुशती दे सिरों छे सौ विघे होर खरीदी सी। उस नें इक्क बाग वी लुआइआ सी, जो बाअद विच्च उज्जड़ गिआ। अंतली उमरे उह कुझ वहिमी हो गिआ सी, जिस नूं वी मिलदा हत्थ जोड़ के माड़ा बोलण दीआं मुआफ़ीआं मंगदा। फिर 18 फरवरी 1914 दा दिन आ गिआ। महांबली पहिलवान दा अंतला दिन। उद्दण देवे-ए-हिंद नें आपणे महिरम मीआं शाह नूं दस्स दित्ता कि अज्ज आपणे आख़री मेले हन। कहि दित्ता कि साईं जी, तुहाडे पासों मेरी मौत दा दुख्ख सहिआ नहीं जाणा, सो आपणे पिंड उप्पल चले जाओ। पर साईं दा दिल जानी यार कोलों जाण नूं नहीं सी मंनदा। उह तुर तां पिआ पर राह विच्च इक्क रुख्ख थल्ले रुक गिआ ते अरदास करन लग्गा। पिछ्छों किक्कर सिंघ दा सुनेहा आ गिआ, साईं जी नूं मोड़ लिआवो। साईं मुड़ आइआ ते थापड़ा दित्ता कि पहिलवान जी तकड़े होवो, मैं आ गिआं। पर तकड़े होण दी थां अगले पल पहिलवान दी रूह उडारी मार गई।

अंतम दरशनां लई पिंडां दे लोक आउणे शुरू हो गए। उस दिन घणीएके तां की, बारां कोहां दे चुल्ल्हिआं विच्च अग्ग नां बली। उहदी म्रितू चुबारे विच्च होई सी। उस दी देह नूं अठ्ठ पठ्ठिआं नें रल के मसीं भुंजे लाहिआ ते जलूस सज़ा के शमशान घाट पहुंचाइआ। जदों पहिलवान किक्कर सिंघ दी देह नूं अगन भेट कीता गिआ तां लाटां दे नाल ही लोकां दीआं भुब्बां वी उच्चीआं हो गईआं। अत्थरूआं नें बंनह तोड़ दित्ते। किक्कर सिंघ दी याद विच्च उदों दस हज़ार रुपइआं दी समाध उसारी गई जो हुण वी उज्जड़ी पुज्जड़ी हालत विच्च देव-ए-हिंद पहिलवान दी याद ताज़ा करा रही है। किस्साकार सुरैण सिंघ घणीएके नें लिखिआ है:

किक्कर सिंघ दे पिंड दा रहिण वाला, करां उस दी मैं की तारीफ़ भाई।

माड़ा वेख के ग़रीब दी मदद कीती, दित्ती किसे नूं नहीं तकलीफ़ भाई।

पहिलवान सी पिंड विच्च इउं बहिंदा, जिवें बादशाह विच्च वज़ीर भाई।

भाईआं विच्च सी अदब अदाब उहदा, लोक मंनदे वांग पीर भाई।

भैण रोंदड़ी दा बुरा हाल होइआ, मर गिआ जिसदा इक्को वीर भाई।

किहड़ा मुलक जो नाम थीं नहीं वाकफ़, किहड़े शहिर नां गळी तसवीर भाई।

ऐसा कौण जहान ’ते जंमिआ है, किक्कर सिंघ जिहा मल्ल वीर भाई।

घोल-खेड-गवंतरी दौड़ मेले, बझ्झण ’कठ्ठ उए हस्सण हसाउणे नूं,

उह लैण जहान ’ते की आइआ, थापी मारे नां ज़ोर अज़माउणे नूं,

जिउं लै करम सुनेहड़ा भेज काई, विहले होए हुण रंग रंगाउणे नूं,

डंड बैठकां बाझ नां बणे मल्ली, जिउं हिसाब नां बाझ पहाड़िआं दे,

मित्तरां बाझ नां महिफ़लां सोंहदीआं नें, जंनां सोंहदीआं नां बाझ लाड़िआं दे।

किक्कर सिंघ ते गामा किधरे नज़र नां आउंदे नें, मिहर दीन जिहे मल्ल हुण लभ्भे नां थिआउंदे नें, गुलाम, कल्लू ते गुंगा दिलों भुला लए दुनीआ नें, रुळदी फिरे जवानीब वधा लए दुनीआ नें।