दिसंबर 23, 2025

writingDetail.created_by
By: जसविंदर सिंघ रुपाल, कैलगरी

माता गुजरी जी अते छोटे साहिबज़ादिआं दी अदुत्ती शहादत

माता गुजरी जी दा नां संसार भर विच्च बहुत ही सतिकार नाल लिआ जांदा है ,जिहनां नें आपणा पूरा परिवार सच्च अते धरम तों कुरबान कर दित्ता । उह सिदक ,सेवा,सहिज अते सहिणशीलता दी मूरत सन। आप जी नें आपणे पती गुरू तेग बहादर जी दी पूरी तन देही नाल सेवा कीती अते हर समें उहनां नूं पूरा सहियोग दित्ता। 1675 ईसवी विच जदों गुरू तेग बहादर जी नूं दिल्ली विखे शहीद कीता गिआ, तद वी उह डोले नहीं अते उह जिंमेवारी नाल बाल गोबिंद दी अते उस दे परिवार दी पालणा करदे रहे अते उहनां नूं गुरमति अनुसार जीवन जिऊण दी सिख्खिआ वी दिंदे रहे ।

पिता दी शहादत उपरंत गोबिंद राइ गुरू बणे अते उहनां नें समें नूं विचार के खालसा पंथ साजिआ, सिंघ सजाइआ। हथिआरां दी ट्रेनिंग दित्ती अते निरभै योधे बणाइआ। पहाड़ी राजिआं नें वख्ख वख्ख समें कई वारीं गुरू जी ते हमले कीते पर हमेशा हारदे रहे । उहनां नें दिल्ली दे मुगल शाशक औरंगजेब कोल शिकाइतां लगा के उसदी वी मद्दद लै लई अते सभ नें इकठ्ठे हो के अनंदपुर साहिब किल्हे नूं घेरा पा लिआ, जित्थे गुरू साहिब ,उहनां दा परिवार अते कुझ सिंघ रहि रहे सन। अठ्ठ महीने इह घेराबंदी रही , जंग वी हुंदा रिहा, दुशमण नें बाहरों रसद आदि अंदर जाणो रोक दित्ती। फेर मुगलां नें कुरान दी अते पहाड़ी राजिआं नें आटे दी गऊ लिआ के उसदीआं झूठीआं कसमां खा के किहा कि जे गुरू जी किला खाली कर जाण, उह कुझ नहीं कहिणगे। गुरू गोबिंद सिंघ जी नें परिवार समेत किला खाली कर दित्ता। पर दुशमण नें फेर वाअदा तोड़ के पिछे तों हमला कर दित्ता। इह घटना 6 पोह दी है । गुरू गोबिंद सिंघ जी दीआं तिंन पतनीआं सन, माता जीतो जीं, माता सुंदरी जी अते माता साहिब कौर जीं। गुरू जी दे चार पुत्तर सन जिहनां नूं सतिकार नाल चार साहिबज़ादे आखिआ जांदा है। इहनां विचों साहिबज़ादा अजीत सिंघ दी माता, माता जीतो जीं सन, जदकि साहिबज़ादा जुझार सिंघ, साहिबज़ादा ज़ोरावर सिंघ अते साहिबज़ादा फतहि सिंघ तिंनों माता सुंदरी जी दी कुख्खों जनमे सन। माता जीतो जी इस समें तक्क सवरगवास हो चुक्के सन। सरसा नदी तक्क लड़दे लड़दे पुज्जे कि इत्थे आ के गुरू साहिब दा परिवार तिंन हिस्सिआं विच्च विछ्छड़ गिआ। इक्क हिस्सा गुरू जी वड्डे साहिबज़ादे अते कुझ सिंघां दा सी,जो चमकौर साहिब वल्ल निकल गए। जित्थे बाअद विच्च वड्डे साहिबज़ादे अजीत सिंघ अते जुझार सिंघ जंग दे मैदान विच्च जूझदे होए शहीदी पा गए। दूजे हिस्से विच्च गुरू जी दीआं पतनीआं माता सुंदर कौर जीं अते माता साहिब कौर जी समेत कुझ सिंघां दे दिल्ली वल्ल नूं निकल गए।अते तीसरे हिस्से विच्च माता गुजरी जी अते छोटे साहिबज़ादे बाबा ज़ोरावर सिंघ अते बाबा फतहि सिंघ सन, जिहनां दी गाथा आपां अज्ज विसथार विच्च जानण दी कोशिश करदे हां ।

सरसा दे तेज़ पाणीआं नूं पार करके माता गुजरी जी अते छोटे साहिबज़ादे इक्क पासे नूं चल्ल पए। पोह दा महीना, हड्ड चीरवीं ठंढ, पिछ्छों दुशमण दा खतरा, माता जी 81 साल दे सन, साहिबज़ादा ज़ोरावर सिंघ लग्गभग्ग 9 साल अते साहिबज़ादा फतहि सिंघ 7 साल दे सन। अग्गों नहेरी रात आ रही सी। पिंड चक्क ढेरां दे कुंमा माशकी नें इनसानीअत दे नाते माता जी नूं बच्चिआं समेत आपणी कानिआं दी छंन विच्च इक्क रात लई रख्खिआ अते सेवा कीती। अगली सवेर जदो उथों तुरे तां उहनां नूं गंगू ब्राहमण मिल गिआ जिहड़ा पहिलां अनंदपुर साहिब विच्च उहनां दा रसोईआ रहि चुक्का सी। गंगू नें बेनती कीती ते माता जी अते बच्चिआं नूं पिंड सहेड़ी जिला रोपड़ , आपणे घर लै आइआ ।

उधर दुशमण गुरू साहिब नूं लभ्भ रिहा सी अते उसने मुनादी करवा दित्ती सी कि गुरू जी जां उहनां दे परिवार नूं पनाह देण वाले नूं सखत सज़ा दित्ती जाएगी अते उहनां नूं ग्रिफतार करवाउण वाले नूं बहुत वड्डा इनाम दित्ता जाएगा। माता गुजरी कोल कुझ मोहरां सन, इतिहास विच जिकर है कि गंगू नें उह मोहरां दी थेली चुरा लई अते माता जी दे पुछ्छे जाण ते साफ़ मुक्कर गिआ अते काफी नाराज़ वी होइआ। आपणी शरमिंदगी नूं ढक्कण लई, मुगलां तों आपणी जान बचाउण लई अते हाकमां तों होर इनाम प्रापत करन दे लालच विच्च गंगू नें माता जी अते बच्चिआं नूं ग्रिफतार करवा दित्ता। मोरिंडे थाणे तों आए सिपाही उहनां नूं फड़ के लै गए। इक्क रात उत्थे कोतवाली विच्च कैद रख्खिआ जित्थे अज्ज गुरदुआरा कोतवाली साहिब सुशोभित है। अते दूसरे दिन सरहिंद लिआ के ठंडे बुरज विच कैद कर दित्ता।

सरहिंद उस समें सूबा सी। जिस दा सूबेदार वज़ीर खान सी। बच्चिआं नूं सूबे वज़ीर खान दी कचहिरी विच्च पेश कीता गिआ। उहनां नूं बहुत सारे लालच दित्ते गए अते उहनां नूं आपणा सिख्खी धरम छड्ड के मुसलमान बण जाण लई आखिआ गिआ। माता गुजरी जी तों धरम दी सिख्खिआ लै चुक्के इहनां बच्चिआं नूं नां डरन अते नां डराउण दी गुहड़ती मिली होई सी। इसलई उह बिलकुल नहीं डोले अते पुछ्छे गए हर प्रशन दा निडरता नाल जवाब दिंदे रहे। लगातार तिंन दिन उहनां दी पेशी होई। इहनां दिनां विच्च मोती राम महिरा लुक छिप के बच्चिआं नूं दुध्ध पिलाउण दी सेवा करदा रिहा। किउंकि उहनां नूं ठंढे बुरज विच किसे तरां दी कोई सहूलत नहीं सी दित्ती जांदी। इस दौरान उहनां नूं डराइआ धमकाइआ वी गिआ। दूसरे दिन छोटी जिही मोरी विचों लंघण लई किहा गिआ, खिआल सी कि जदों उह सिर झुका के लंघणगे, सारे इह शोर पा देणगे कि उह झुक गए हन। पर तेज दिमाग बच्चिआं नूं जिवें सकीम दी समझ आ गई होवे, उहनां नें पैर पहिलां अंदर कीते, पिछ्छों सिर अते जांदे ही बोले सो निहाल दा जैकारा गजा दित्ता। सूबा सरहिंद बहुत घबरा गिआ अते इंने छोटे बच्चिआं दे वड्डे हौंसले देख के उसनूं गुस्सा वी बहुत आइआ। उहनां ते कई किसम दे तशद्दद वी कीते गए पर उह द्रिहड़ रहे।

अखीर ते सूबे नें काजी नूं इशारा कीता अते काजी नें बच्चिआं नूं जिंदा नीहां विच्च चिणे जाण दा फतवा जारी कर दित्ता। मलेरकोटले दे नवाब शेर खां मुहंमद नें सूबा सरहिंद अते काजी नूं किहा वी कि इंने छोटे बच्चिआं ते ज़ुलम करना इसलाम अनुसार ठीक नहीं है। उह गुरू गोबिंद सिंघ जी नाल लड़ सकदे हन पर इहनां छोटे बच्चिआं नें उहनां दा की विगाड़िआ ए। इस नवाब दा सिख्ख कौम अज्ज वी सतिकार करदी है अते मलेरकोटला विच्च उसदे नाम ते गुरदुआरा "हाअ दा नाअरा साहिब " बणिआ होइआ है। कोलों ही सुच्चा नंद नें किहा कि जंमदीआं सूलां दे मूंह तिख्खे हुंदे हन ,इस लई कोई लिहाज़ नां कीती जावे। सिख्ख इस सुच्चा नंद नूं झूठा नंद आख के अज्ज वी लाहनत पाउंदे हन। जिकर आउंदा है कि साहिबजादिआं नूं जदों पुछ्छिआ गिआ कि जे तुहानूं छड्ड दित्ता जावे तां तुसीं की करोगे, साहिबजादिआं नें जवाब दित्ता कि असीं सिंघां नूं इक्कठे करांगे अते तुहाडे नाल जंग छेड़ांगे। वज़ीर खां नूं होर वधेरे रोह आ गिआ अते उह किसे लिहाज दी गल्ल नहीं मंनिआ। साहिबज़ादे हुण वी उसे जोश नाल गल्लबात कर रहे सन । 12 पोह संमत 1761 (26 दसंबर 1704 ईसवी ) नूं बाबा ज़ोरावर सिंघ अते फतहि सिंघ नूं नीहां विच्च चिण दित्ता गिआ। सारी जनता दीआं अख्खां विचों नीर वहि रिहा सी, पर जालम ते कोई असर नहीं सी। अखीर ते जल्लाद नें उहनां नूं शहीद कर दित्ता। साहिबज़ादिआं नें आपणी शहादत नाल सिख्ख कौम दीआं नीहां विच आपणी रत्त पा कुऐ इसनूं होर मज़बूती बखशी। उहनां दी इह शहादत बाअद विच्च वड्डी प्रेरना बणी जिस कारन सिख्ख कौम विच्च ज़ुलम विरुध्ध डट के लड़न नाल शहीदीआं दी इक्क लंमी कतार लग्ग गई। जिस थां ते साहिबज़ादिआं नूं शहीद कीता गिआ सी, उत्थे हुण गुरदुआरा फ़तहिगहड़ साहिब मौजूद है।अते संगतां अज्ज वी उस कंध नूं सीस निवाउंदिआ रोंदीआं देखीआं हन। उसदे नाल ही गुरदुआरा ठंढा बुरज शुशोभित है जित्थे माता जी नूं अते बच्चिआं नूं रख्खिआ गिआ सी।

माता गुजरी जी दी भावना नूं प्रसिध्ध लेखक चरन सिंघ सफरी नें साका सरहिंद विच्च बहुत खूबसूरत बिआन कीता है । जदो गारा लैण बहाने जलाद माता गुजरी जी नूं बच्चिआं नूं आखरी वार पिआर करन लई आखदा है, तां माता जी की जवाब दिंदे हन --

"माता गुजरी जी अग्गों जवाब दित्ता, मेरा नां गुज़री मेरी अल्ल्ह गुज़री ।

इहो जिही कहाणी तां मेरे उत्ते, घड़ी घड़ी गुज़री पल पल गुज़री।

पहिलां पती दित्ती फेर मैं पोते दित्ते, आह हुण मौत मैनूं कहिंदी चल्ल गुजरी।

गुज़री लोक मैनूं ताहीओं आखदे नें, जिहड़ी आई सिर ते उह मैं झल्ल गुज़री।

माता जी अते बच्चिआं दी शहीदी नाल हर हिरदा वलूंधरिआ गिआ। दीवान टोडर मल्ल नें सूबा सरहिंद तों म्रितक सरीरां दे संसकार करवाउण दी आगिआ मंगी, तां हुकम होइआ कि जिंनी जगहा लैणी है, उतनी जगहा विच्च सोने दीआं मोहरां विछा के सरकार नूं दित्तीआं जाण। टोडरमल्ल नें इसे तरां कीता अते खहड़ीआं मोहरां नाल भर के उह थां खरीदी, अते माता जी अते छोटे साहिबज़ादिआं दा संसकार कीता गिआ। जित्थे अज्जकल्ल्ह गुरदुआरा जोती सरूप शुशोभित है। हर साल साहिबज़ादिआं दे संसकार कीते जाण वाले दिन इक्क विशाल नगर कीरतन गुरदुआरा फतहिगहड़ साहिब तों आरंभ हुंदा है अते गुरदुआरा जोती सरूप पुज्ज के समापत हुंदा है जिस विच्च देश विदेश तों लख्खां दी गिणती विच्च संगतां महान शहीदां नूं आपणी शरधा दे फुल्ल भेट करदीआं हन।

निक्कीआं जिंदां दा इह वड्डा साका अज्ज वी साडे लई प्रेरना सरोत है जिहड़ा सानूं संदेश दिंदा है कि असीं सच्च अते हक्क ते लगातार पहिरा देणा है। धरम कोई वी माड़ा नहीं है ,पर हर मनुख्ख नूं आपणी अजादी नाल किसे वी धरम नूं अपणा के जिऊण दा अधिकार है। याद रहे कि जिस जनेऊ दा गुरू नानक देव जी नें खंडन कीता सी , उसे जनेऊ दी राखी लई गुरू तेग बहादर जी नें आपणी कुरबानी दित्ती सी। मकसद बड़ा सपशट सी कि दूजे ते कोई वी विशवास धक्के नाल ठोसिआ नां जावे। इही आधुनिक युग्ग दे मनुख्खी अधिकारां दी गल्ल समूह संसार करदा है।

***