जुलाई 03, 2026

writingDetail.created_by
By: डा. रणजीत सिंघ

मेरे प्राइमरी सकूल दे अधिआपक

उदों साडे पिंड कोई सकूल नहीं सी। पहड़न लई लागले पिंड जाणा पैंदा सी। कच्चे राहां विच्च तुरदिआं सरदीआं विच्च सवेरे ठंढ दा मुकाबला करना पैंदा सी अते गरमीआं विच्च मुड़दिआं तपदी दुपहिर दा सेक झल्लणा पैंदा सी। फिर वी पूरा गरुप्प हस्सदे खेडदे सफर हो ही जांदा सी। बरसात दे दिनां विच्च होर वी दिक्कत आउंदी सी। राह विच्च वेंई नदी पैंदी सी। जदों झड़ी लगदी तां उत्थे हहड़ आ जाणा ते वापस मुड़ना पैंदा सी। साडा प्राइमरी सकूल चौथी जमात तक सी। मैं साल 1947 दी वढ्ढटुक्क पिछ्छों सकूल विच्च दाखल होइआ सी। जदों सारा देश अज़ादी दा निघ्घ माण रिहा सी तां पंजाब इतिहास दा सभ तों भैड़ा संताप भुगत रिहा सी। हर पासे लुट्ट-मार अते कतल हो रहे सन। औरतां दी इज़्ज़त लुट्टी जा रही सी। दस लख्ख तों वध्ध लोक उज्जड़ के सरहद्दों पारों आए ते इंने कु ही लोक इध्धरों उध्धर गए। उस साल मींह बहुत पए। शाइद कुदरत लहू नाल लिबड़ी धरती नूं धोणा चाहुंदी सी, थां थां रुलदीआं लाशां नूं टिकाणे लाउणा चाहुंदी सी। बहुते लोकां दे कच्चे कोठे ढहि गए। साडा सकूल वी बरसात दी मार नां झल्लदा होइआ ढहि गिआ। पिंड वालिआं इक्क कमरे दी मुड़ उसारी कीती जिस नूं सटाफ रूम अते डाकघर लई वरतिआ जाण लग्गा। असीं चारे साल सरदीआं विच्च धुप्पे बैठ अते गरमीआं विच्च रुख्खां दी छांवें बैठ कलासां लाईआं सन। जदों कदे मींह पैण लग्ग जणा तां सारिआं बच्चिआं नें दौड़ के पिंड दे दरवाजे जाके खहड़े होणा। साडे अधिआपक चिट्टे पजामे पाउंदे सन ते लड़ छड्ड के पगड़ी बंनहदे सन। अधिआपकां नूं बहुत ही सतिकार नाल देखिआ जांदा है। पिंड विच्च वी जेकर कोई पहड़िआ लिखिआ हुंदा सी तां उस नूं मासटर आख के बुलाइआ जांदा सी।

जदों मैं चौथी जमात विच्च चहड़िआ तां साडे सकूल विच्च इक्क नवें अधिआपक आए। बिलकुल कोई संत लग्ग रहे सन। चिट्टा कुड़ता पजामा, चिट्टी पगड़ी ते चिट्टी ही खुल्ल्ही दाहड़ी। उह बोलदे वी बहुत मिठ्ठा सन। गुस्सा तां कदे उनहां दे चिहरे उत्ते देखिआ ही नहीं सी। उह जलंधर तों बदल के आए सी। पता नहीं इंनी दूर इक्क पिंड विच्च, जिहड़ा पक्की सड़क तों वी दूर सी, उनहां दी बदली किउं होई। उनहां नूं सकूल वाले पिंड विच्च रहिण लई कोई मकान नां मिलिआ। असीं आपणे नाल उनहां नूं आपणे पिंड लै आए। मेरे पिता जी उदों पिंड दे सरपंच सन। पहिली वार पंचाइत बणी सी। मैं उनहां नूं आपणे घर लै आइआ। उह पिता जी दे जहड़ांवाले वेले दे जाणू निकल आए। साडे पिंड इक्क मकान खाली सी, उह उनहां नूं दे दित्ता गिआ। दो कु दिन उनहां रोटी साडे घरों खाधी ते मुड़ उह आखण लग्गे मैं आपणी रोटी आप बणावांगा। पर पिंड वालिआं अजिहा नहीं करन दित्ता। मासटर जी लई रोटी दीआं वारीआं बंनह लईआं गईआं। अजिहा उदों तक चलदा रिहा, जदों तक अगले साल जलंधर तों उनहां दा परिवार नां आ गिआ। परिवार आए तों वी पिंड वासीआं नें उनहां नूं कुझ वी मुल्ल लैण नहीं दित्ता सगों आटा, दालां, गुड़, शक्कर, दुध्ध, सबज़ीआं आदि लोकां वल्लों आउंदीआं रहीआं।

मासटर जी नें पहिला कंम इह कीता कि आपणे घर रात नूं कलास शुरू कीती। जिहड़े बच्चे सकूल नहीं जांदे सन उनहां दे मापिआं नूं प्रेर के बच्चिआं नूं रात दी कलास विच्च पहड़ाउणा शुरू कर दित्ता, मुड़ सकूल दाखल करवाइआ। उदों देश विच्च अनाज दी थुड़ सी। सरकार वल्लों सारे देश विच्च ग्रो मोर फूड (होर अंन उगावो) मुहिंम चलाई गई। इसदा मंतव किसानां नूं वध्ध पैदावार लैण लई उतशाहित करना सी। उदों अजे खेती दी कोई नवीं तकनालोजी नहीं सी, इस मुहिंम दा प्रचार करन लई सकूलां नूं आखिआ गिआ। साडे मासटर, जिनहां नूं सारे गिआनी जी आखदे सन, नें बच्चिआं दा इक्क जथा तिआर कीता। किसे नूं कविता याद करवाई। जिसदी आवाज़ चंगी सी, उस तों गीत गवाइआ ते मैनूं इक्क भाशण याद करन नूं दित्ता। चौथी जमात दे सारे बच्चे हफते विच्च इक्क दिन किसे लागले पिंड जलूस अते जलसा करदे सन। बाकी बच्चिआं दे हत्थां विच्च लिखीआं तखतीआं अते बैनर हुंदे सन। उनहां उत्ते आम करके सलोगन लिखे हुंदे सन। रूड़ी नूं टोइआं विच्च रख्खो, पौहली दा नाश करो। चूहिआं तों अंन बचाओ आदि। पिंड विच्च चक्कर लाउण पिछ्छों इक्क सांझी थां जलसा कीता जांदा सी, जित्थे बच्चे आपो आपणी आईटम पेश करदे सन। पिंड वासी बच्चिआं लई खाण पीण दा प्रबंध कर दिंदे सन।

सारे सकूल विच्च किआरीआं बणा के फ़ुल्लां दे बूटे लाए। सकूल दे बाहरवार ‘जी आइआं नूं’ लिखके उत्थे अलसी बीजी। अलसी दे जदों फुल्ल खिड़े तां जी आइआं बहुत सुंदर दिस दे रिहा सी। रात दी जमात जारी रही। उह अधिआपक सारे बच्चिआं नूं बिनां किसे फीस तों पहड़ाउंदे सन। उदों पिंडां विच्च बिजली नहीं सी, लैंप बाल के ही पहड़ाई कीती जांदी सी। उह तिंन साल साडे पिंड रहे ते मुड़ उनहां आपणी बदली जलंधर करवा लई। जदों उह पिंडों तुरे तां लगभग सारा पिंड उनहां नूं विदाई देण आइआ। बहुतिआं दीआं अख्खां विच्च अत्थरू सन। सारे परिवार उनहां लई कुझ नां कुझ भेटा लैके आए। पिंड दे टांगे विच्च सवार करके उनहां नूं भेजिआ गिआ किउंकि जलंधर लई बस्स बंगा तों ही मिलणी सी। गिआनी जी सही अरथां विच्च अधिआपक सन, जिनहां नें साडे पिंड दे लगभग सारे बच्चिआं नूं पहड़न लई प्रेरिआ।

* * * * *