जुलाई 07, 2025

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

रंग रंग दी वजाउंदा बंसरी (साहितक सवै-जीवनी)

सांझ दा माहौल समुच्चे पिंड विच्च ही रचिआ वस्सिआ होइआ सी। गुरू हरगोबिंद साहिब ते भाई बिधी चंद दी याद विच्च हर साल साडे पिंड दो वड्डे धारमिक मेले लग्गदे अते इहनां मेलिआं उप्पर रागी-ढाडी अते कवीशर सिख्ख-इतिहास सुणाउंदे। मैं ढाडीआं अते कवीशरां नूं बड़े उमाह नाल सुणदा। सवेरे ही नहीं रात नूं वी मैं इहनां दीवानां विच्च हाज़री भरदा। इंज मेरा सिख्ख-इतिहास अते गुरमति-विचारधारा दे मानववादी पख्खां नाल लगाओ वधदा गिआ। हर मेले उत्ते गुरू ग्रंथ साहिब दी पालकी समेत कीरतन करदा जलूस सारे पिंड विच्चों गुज़रदा। बिधीचंदीए बाबिआं दे सिख्ख-सेवक ढोलकी छैणिआं नाल कीरतन करदे। वड्डे हो के तां मैं इस जलूस विच्च शामल वी हुंदा रिहा अते वख्ख-वख्ख पड़ावां उत्ते जलूस दे ठहिरन ‘ते कवितावां वी पहड़दा रिहा, पर छोटे हुंदिआं असीं आपणे कोठिआं ‘ते चहड़ के बाज़ार विच्चों लंघदे जलूस नूं वेखदे। इह जलूस पिंड दे चहड़दे पासे खब्बे हत्थ बणी निहंग-सिंघां दी ‘छाउणी’ तों निकलदा अते पिंड दे खब्बे हत्थ वाले पासे तों फिरनीओं फिरनी तुरदा, व਼ख्ख वख्ख पड़ावां ते रुकदा जदों पिंड दी लहिंदी बाही पहुंचदा तां साडे घर दे कोल दी लंघदे ते पिंड नूं अध्ध विचकारों, चहड़दे-लहिंदे दो भागां विच्च चीरन वाले बाज़ार दे आख़री हिस्से ‘रामगहड़ीआं दे बाज़ार’ विचों गुज़रदा पिंड दे अंदरवार नूं मुख्ख-बज़ार वल्ल मुड़दा। रामगहड़ीआं दे मुहल्ले विच्च गुरदवारा बाबा भाई झाड़ू विच्च जलूस दा पड़ाअ हुंदा ते ओथों तुरदा जलूस मेन-बाज़ार विच्च दाख़ल हो के साडे घर कोलों दी लंघदा होइआ पिंड दे ‘देवी-दुआरे’ दे खुल्ल्हे अहाते विच्च आपणा पड़ाअ करदा। जदों जलूस बाज़ार विचों गुज़र रिहा हुंदा तां ढोलकी छैणिआं वाले सिंघ अकसर इह शबद ही पहड़िआ करदे:

“रंग रंग दी वजाउंदा बंसरी; नाले काहन गऊआं चारदा…।”

छोटा होण करके कई साल तां मेरे मन विच्च इहो ही रिहा कि शाइद जलूस विच्च सारे राह इहो इक्को शबद ही गाइआ जांदा होवे। पर थोहड़ी सोझी आउण ‘ते मैं महिसूस कीता कि इह तां ‘हिंदू इलाके’ विच्चों लंघदिआं हिंदू भाईचारे प्रती आपसी सांझ अते पिआर प्रगटाउण दा इक्क सूख़म इशारा सी अते इह दस्सण दा यतन सी कि ‘बंसरी वाला वी उहनां दा आपणा ही है।’ उंज वी पिंड दे अध्ध विचकारों ही जलूस दा बाज़ार वल्ल मुड़ पैण दा इहो कारन सी कि पालकी नूं उडीक रहे हिंदू भाईचारे नूं आपणा आदर प्रगटाउण दा मौका मिल सके। बाज़ार विच्च आपणे पड़ाअ तों बाअद जलूस फिर पिंड दे विचो-विच दी बाहरली फिरनी वल्ल परत जांदा सी।

जिस दिन जलूस लंघणा हुंदा उस दिन बाज़ार वालिआं वल्लों सारे बाज़ार दी उचेची सफ़ाई करवाई जांदी। पाणी तरौंकिआ जांदा। गुरू ग्रंथ साहिब दी बीड़ लंघदी तां दुकानां विचों बाहर निकल के हत्थ जोड़ी खलोते हिंदू दुकानदार अग्गे वध के, सिर झुका के, गुरू ग्रंथ साहिब नूं मत्था टेकदे। जिंना चिर जलूस लंघ नां जांदा, उह हत्थ जोड़ के अदब विच्च खलोते रहिंदे। जदों जलूस ‘देवी-दुआरे’ वाले पड़ाअ ‘ते पहुंचदा तां अग्गे पिंड दे मुखी हिंदू सिर उत्ते चिट्टीआं पग्गां बंनह के सुआगत लई हाज़र हुंदे। गुरदुआरे लई माइआ अरदास कराउंदे। कवीशर अते ढाडी सिंघ हिंदू-मिथिहास विच्चों किसे नां किसे कथा दा गाइन करदे। आम तौर ‘ते द्रोपदी दे चीर-हरण अते भगवान क्रिशन वल्लों उसदी रख्खिआ कीते जाण जां राम जी वल्लों भीलणी दे बेर खाण वाली कथा सुणाई जांदी। उस तों बाअद जैकारे छड्डदा जलूस अगले पड़ाअ लई तुर पैंदा।

देवी-दुआरे विच्च हर साल जनम-अशटमी मनाई जांदी। शहिरां चों मंगवाए प्रसिध्ध हिंदू कीरतनीएं दीवान लाउंदे। भगवान क्रिशन दे जीवन-समाचार अते भगती-गाइन सुणन लई पिंड दे किसान अते होर जातां दे लोक दीवान विच्च पुज्जदे। उगराही वी दिंदे। इसतरहां जनम-अशटमी वी पिंड दा सांझा तिओहार हो निब्बड़दा। एना ही नहीं बाज़ार विच्च चमड़े दा कंम करन वाले कारीगर हर साल भगत रविदास जी दा जनम-दिहाड़ा मनाउंदे। उह बाज़ार विच्च ही किसे खुल्ल्हे थां ‘ते शामिआने ते कनातां ला के गुरू ग्रंथ साहिब दा प्रकाश करदे अते उहनां वल्लों सद्दे बुलारे अते कीरतनीएं भगत रविदास जी दी बाणी दा गाइन वी करदे ते संगतां नूं उहनां दे जीवन-समाचार वी सुणाउंदे। एथे वी पिंड दे सारीआं ज़ातां दे लोक सतिकार वजों हाज़री भरदे।

मैं तां इहनां सभ थावां ‘ते बचपन तों ही हाज़री भरदा रिहा। इंज ही साडे पिंड बाबे शाह मालक अते बाबे शाह जमाल दीआं कबरां ‘ते वी देश-वंड तों पहिलां मेले लग्गदे हुंदे सन। हुण भावें मुसलमान चले गए सन पर कदी कदी कोई खुल्ल्ह-दिले फ़कीरी रूह वाले लोक इहनां पीरां दी जगहा ते वी कदी कदी उगराही करके मेला-गेला करा दिंदे। उह कवालां नूं सद्ददे अते कवी-कवीशरां नूं वी। मिठ्ठे चौलां दीआं देगां चहड़दीआं ते लंगर लाइआ जांदा। पिंड विच्च इक्को इक्क मुसलमानां दा घर दारां मरासण दा सी। दारां नें संताली दे रौलिआं वेले आपणे जद्दी पिंड नूं छड्डणा अप्रवान कर दित्ता सी ते उह आपणे बाकी परिवार नाल पाकिसतान जाण तों इनकारी हो गई सी। उसदा मुंडा सदीक साडा हाणी सी ते उसदी आवाज़ विच्च लोहड़े दी मिठास अते सोज़ सी। दारां पिंड दे हरेक विआह ते ढोलकी लै के हाज़र हुंदी अते आपणे गीतां दी छहिबर नाल ख़ुशी दे माहौल नूं होर रांगला बणा दिंदी। उह हुण सारे पिंड दे वड्डिआं दी धी-भैण अते साडी उमर दिआं दी ‘भूआ’ वजों पिआरी-सतिकारी जांदी सी अते पिंड दे लोक उसदा बहुत आदर करदे। उह विछ्छड़ गए मुसलमान भरावां दी आख़री याद-निशानी वजों वी सतिकार-पिआर दी अधिकारी बणी होई सी।

हरेक साल ‘ब्रहमचारी’ नाम दा इक्क बज़ुरग विअकती साडे पिंड आउंदा। उह अकसर लाला हुकम चंद दे घर ठहिरदा। साडे घर तों थोहड़ी ही दूर बाज़ार विच्च शिव-दवाला सी। रात नूं शिव-दवाले दे साहमणे बाज़ार विचले थां अते हुकम चंद दे घर दे साहमणे थोहड़ी कु बची खाली थां नूं मिला के छोटा जिहा पंडाल बण जांदा। इसे थां निरमल शाह दी दुकान दी वख्खी नाल लग्गा छोटा जिहा तख़तपोश हुंदा सीे, जित्थे सवेरे सुच्चा नाई लोकां दीआं हजामतां करदा; ओसे तख़तपोश नूं सटेज बणा के, रात नूं ब्रहमचारी रमाइण अते महांभारत दी कथा सुणाउंदा। हारमोनीअम उह आपणे नाल लै के आउंदा पर गाउंदे समें ढोलक ते साथ देण लई बाबा तारा सिंघ पैंच उहदी मदद करन लई हर साल बहुड़दा। ब्रहमचारी दी कीती कथा नूं सुणन वी नेड़लीआं पत्तीआं दे जट्ट-ज़िमींदार अते होर लोक हाज़र हुंदे। मैं तां हाज़र होणा ही हुंदा। ब्रहमचारी रमाइण जां महांभारत दी किसे वारता नूं छूंहदा अते बड़े लटकाओ अते कील लैण वाले अंदाज़ नाल तहड़के पहिर तक्क उसनूं मुकाउंदा। उसनूं सुणदिआं सरोते हस्सदे वी, उहनां दीआं अख्खां विच्च पाणी वी सिंमदा; उहनां अंदर गुस्से, हमदरदी अते दुख-सुख दे भाव वी जागदे। कथा-रस विच्च मुगध होए लोक अगली रात फ़िर छेती तों छेती पंडाल विच्च पुज्ज के चंगी थां मल्लण दी कोशिश करदे। रमाइण अते महांभारत तों इलावा हिंदू मिथिहास नाल जुड़ीआं होर कथावां अते लोक-कथावां वी ब्रहमचारी सुणाइआ करदा। महीना भर कथा करन तों बाअद जदों उसदा आपणे ‘वतन’ वापस परत जाण दा वेला आउंदा तां हरेक दुकान तों उस नूं भेटा करन लई उगराही कीती जांदी। सिख्ख दुकानदार तां भेटा दिंदे ही पर दीवान विच्च आउण वाले होर जट्ट-सिख्ख वी ब्रहमचारी नूं भेटा दिंदे। ब्रहमचारी दे तुरन वाले दिन मेरे दिल नूं खोह पैणी शुरू हो जाणी अते मैं उस दिन तों ही ब्रहमचारी दा अगले साल आउणा उडीकणा शुरू कर दिंदा।

हिंदू इतिहास अते मिथिहास नाल मेरी मुढ्ढली अते विसत्रित जाणकारी दा मुढ्ढला सरोत ब्रहमचारी है जद कि सिख्ख इतहास नाल मेरी पहिल-पलक्कड़ी मुहब्बत पिंड दे सालाना-जोड़ मेलिआं ‘ते लग्गदे दीवानां विच्च सुणाए जांदे प्रसंगां दे हवाले नाल होई। इस विच्च रामगहड़ीआं दे मुहल्ले गुरदवारा बाबा भाई झाड़ू विखे भाई राम सिंघ दुआरा अंम्रित वेले सुणाई जनम-साखीआं दी कथा दा असर वी शामल है। एथे मैं आपणे बापू चंदा सिंघ नाल निक्का हुंदा सवेर वेले कथा सुणन जांदा हुंदा सां। उस उमर विच्च जदों अजे बच्चिआं नूं नींद पिआरी हुंदी है मैं कथा सुणन दे लालच विच्च वेले सिर जाग पैंदा। बचपन विच्च सुणे इहनां बुलारिआं दे कथा-रस राहीं सरोतिआं नूं कील लैण वाले अंदाज़ दी झलक मेरीआं कहाणीआं विच्च वी किसे नां किसे रूप विच्च वेखी जा सकदी है।

अजिहे सांझा अते अपणत्त भरे माहौल विच्च हिंदू मिथिहास वी मैनूं आपणी ही संसक्रितक विरासत लग्गदा। भगत रविदास दी मिठ्ठी बाणी अग्गे वी मेरा सिर झुकदा। सिख्खां दा जुझारू ते अणख़ीला पर आपसी मानवी बराबरी दा इतिहास मेरी रूह दा हिस्सा बण रिहा सी अते ‘एकु पिता एकिस के हमु बारिक’ अनुसार मैं ज़ातां-पातां तों पार जा के मनुख्ख नूं मनुख्ख वजों पछानण दी नज़र हासल कर लई सी। मेरी सोच वसीह हो रही सी; किसे वी किसम दी धारमिक तंग-दिली तों मुकत। इसे करके मैं आपणे बचपन दे दोसतां; जोगिंदर नाल मजह਼बी सिंघां दी ठठ्ठी विच्च अते फौजू सांहसी दे घर बेरोक टोक जा सकदा सां अते कदी कदी उहनां नाल खा पी वी लैंदा सां। इसदा इक्क कारन शाइद इह वी सी कि साडे घर विच्च कोई वी जीअ धारमिक कट्टड़ता दा शिकार नहीं सी। मेरी दादी हरनाम कौर तां अकसर सिख्ख गुरूआं दे मानवी सुनेहे दीआं कथावां सुणाउंदी रहिंदी सी। मैनूं याद है जदों साडे घर दे साहमणे दीवान शाह हुरां दे चुबारिआं विच्च जुत्तीआं सीऊण वाला कारीगर करम चंद अते उसदा परिवार रहिंदा सी तां उसदी घरवाली बावी सुथरे कप्पड़े पा के मेरी मां जां दादी नाल उहनां दी मंजी उत्ते बैठ के गप्प-गोशट वी करदी रहिंदी ते नाल नाल जुत्तीआं दे पल्लिआं ‘ते तिल्ले दी कढाई वी करी जांदी। घर दे किसे जीअ नूं उस वल्लों मंजे ‘ते कोल बहि के चमड़े दा कंम करना असहिज नहीं सी लग्गदा। इथे मंजे ते बैठिआं ही कदी कदी कोई जणा रोटी वी खांदा ते चाह तां अकसर पीती जांदी। किसे सुच्च-भिट्ट दा नां ही ख़िआल सी ते नां ही कोई सवाल।

साडे गुआंढ करिआने दी दुकान करन वाला चाचा वेद प्रकाश अंगीठी भख़ा के दुकान दे विचकार रख्ख लैंदा। रात नूं किसे ज़नाना चुंग दे आउण दी गुंजाइश तां हुंदी नहीं सी। कदी कदी कोई मरद गाहक ही आउंदा अते उह उठ्ठ के सौदा जोख दिंदा नहीं तां अंगीठी दुआले दो–चार बंदिआं नाल बैठ के उह देर रात तक्क गल्लां-गप्पां मारन दा माहौल बणाई रख्खदा। मैं आपणे पिओ नाल ही गल्लां दे कंन-रस दा मारिआ, बचपन विच्च, देर रात तक्क दुकान विच्च बैठिआ रहिंदा। ताइआ लाभ-चंद वी शाम नूं आपणी बजाजी दी दुकान वधा के इत्थे आ बैठदा। पाकिसतान बणे नूं अजे थोहड़े साल ही होए सन अते उहनां दीआं गल्लां दा विशा अकसर ही पिंड छड्ड के पाकिसतान तुर गए उहनां दे मुसलमान गिराईं हुंदे। उह आपणे जमातीआं, यारां अते होर चंगे मुसलमानां नूं याद करके, उहनां दीआं ख़ूबीआं गिण के होई देश-वंड अते कतलोग़ारत उत्ते झूरदे रहिंदे। मैनूं उहनां दीआं गल्लां सुण के उहनां वांग ही बड़ा दुख्ख हुंदा कि मुसलमान इत्थों किओं चले गए। मैं मुसलमानां समेत वंड तों पहिलां वस्सदे पिंड दी कलपना कर के रोमांचित हो उठ्ठदा। उहनां सारिआं दीआं गल्लां विच्च तुर गए भरावां दे विछोड़े दा हेरवा अते विगोचा हुंदा। उह उस समें पैदा होए नफ़रत दे माहौल उत्ते वी टिप्पणी करदे।

भावें पिंड दे मुसलामनां नूं बचाउण दे यतन कीते गए पर फ़िर वी मैनूं इहनां बज़ुरगां दीआं गल्लां तों ही पता लग्गा कि साडे ही पिंड दे दो बंदिआं नें कुझ्झ मुसलमानां नूं लभ्भ लभ्भ अते चुण चुण के मारिआ। उह दोवें बंदे अजे जिऊंदे सन। मैं उहनां बंदिआं नूं वेख के सहिम जांदा। उहनां विचों इक्क तां मेरे जमाती दा ही पिओ सी अते उस जमाती नाल मेरा उहनां दे घर आउण-जाण सी। दूजा तां है ही साडे सकिआं विचों सी। पहड़िआ-लिखिआ अते आज़ाद हिंद फौज दा साबका सिपाही। उहदी पतनी वी साडे पुराणे पिंड भडाणे तों होण करके साडी भूआ लग्गदी सी। बड़ा ही पिआर करन वाली नेक-रूह औरत। उहनां दा इकलौता मुंडा वी मेरा यार सी। इस लई उहनां दे घर वी अकसर जांदा आउंदा रहिंदा सां। भावें इहनां बंदिआं दा वतीरा आम बंदिआं वरगा ही हुंदा पर मैनूं फ़िर वी उहनां अंदर लुके दैंत तों ख़ौफ़ आउंदा ही रहिंदा। जिंना चिर उह जिऊंदे रहे, मैं उहनां नूं कदी सहिज-भाव नाल नहीं वेख सकिआ। मेरी कहाणी ‘परछावें’ विच्च इहनां विच्चों इक्क दा ज़िकर होइआ है। इस पातर दा नाम ‘बलबीर सिंघ’ है। उहदे दुआरा कीते ‘फ़ज़ल हुसैन’ नां दे पातर दा कतल मेरे पिंड दी ही कहाणी सी। इह ‘बलबीर सिंघ’ उहो सी जिस दी पतनी नूं पिछले पिंड दे साक वजों ‘भूआ’ आखदा सां अते जिसनूं इस पिंड दे भाईचारे विचों सकिआं विचों होण ते ‘ताइआ’ आखदा सां। जदों मैं वड्डा हो के लिखण-छपण लग्ग पिआ तां उसने मैनूं आपणे आज़ाद हिंद फौज दे दिनां दी लिखी डाइरी दे के आपणे बारे कुझ्झ लिखण लई वी किहा सी। अज्ज वी इह सोच के हैरान हुंदा हां कि आज़ाद हिंद फौज विच्च रहि के वी, जित्थे हिंदू, सिख्ख ते मुसलमान, मिल के भरावां वांग अंगरेज़ हकूमत दे ख़िलाफ़ जूझे सन, उह रौलिआं वेले किवें ‘दैंत’ बण गिआ सी!

सांझ दे माहौल विचों रस चोण लई मेरी संवेदनशीलता ते मेरे कंन-रस नें बड़ी सहाइता कीती। वड्डा होण ‘ते सकूल अधिआपक बण जाण तों बाअद वी मैं विहले समें विच्च ताए लाभ चंद दी दुकान ‘ते उस कोल जा बहिंदा अते उस कोलों ‘उहदे वेलिआं दीआं’ पुराणीआं गल्लां सुणदा। इंज ही धंना सिंघ मोची कोल वी लोक-कथावां दा ख़ज़ाना हुंदा सी। उह दसवीं तक्क मेरे जमाती रहि चुक्के तरसेम दा पिउ सी पर मेरा उस नाल बुलारे अते सरोते वाला यराना सी। उह जुत्तीआं सी रिहा हुंदा ते मैं उसदे साहमणे चौकी ‘ते बैठ के उसतों जग्ग-जहान दीआं गल्लां सुणदा। भगत रविदास दी सिळ हेठां वगदी गंगा वांग धंना सिंघ दी ‘सिळ’ हेठां कथा-कहाणीआं दी गंगा वगदी सी। दिलचसप गल्ल इह है कि इहनां विचों ताइआ लाभ चंद तथा-कथित उच-जाती ब्राहमण सी अते धंना सिंघ कथित निमन-जात नाल संबंधत। पर मेरे लई दोवें ही मेरे आदरयोग बज़ुरग सन। अज्ज वी उहनां नूं याद करके सिर आदर नाल झुक जांदा है।