होली दा तिउहार रंगां दा तिउहार है अते इह फग्गण दी पूरनमाशी नूं मनाइआ जांदा है। इस दिन नाल कई कथावां जोड़ीआं होईआं हन। शिव जी वल्लों कामदेव नूं भसम करन दी, भगवान क्रिशन वल्लों पूतना नूं मारन दी कथा आदि। पर मुख्ख तौर ’ते वरणन होलिका अते प्रहिलाद दी पौराणिक कथा दा ही हुंदा है। होलिका हरनाखश दी भैण अते विशनूं भगत प्रहिलाद दी भूआ सी। किहा जांदा है कि उस नूं वर प्रापत सी जेकर उह आपणी चादर विच्च लिपट के अग्ग विच्च वी बैठ जावे तां अग्ग उस नूं साड़ नहीं सकदी सी। उस नें आपणे राख़श भरा दे मोह विच्च फस के आपणे ही पवित्तर रूह भतीजे प्रहिलाद नूं अग्ग विच्च साड़न दी योजना बणाई। आपणे आले दुआले चादर लपेट के लक्कड़ीआं चिणा के विचकार बैठ गई अते प्रहिलाद नूं गोद विच्च बिठा लिआ। लक्कड़ीआं नूं अग्ग ला दित्ती गई। कहिंदे नें भगवान दी ऐसी करनी होई कि चादर उड के प्रहिलाद उप्पर जा पई अते होलिका आप सड़ मरी। इस लई इस तिउहार नूं बुरिआई उत्ते चंगिआई दी जित्त वजों वी जाणिआ जांदा है। इस दिन लोक इक्क दूजे नूं रंग लगाउंदे अते खुशीआं वंडदे हन। मनां दी कड़वाहट दूर हुंदी है अते नच्चदे टप्पदे बच्चे, बुढ्ढे अते जवान इक्क दूजे उत्ते रंग पाउंदे हन।
भावें इस दिन कई लोक ढोल-ढमक्किआं नाल नच्च गा के इस तिउहार नूं मनाउंदे हन। वख्खरे वख्खरे सुभाअ होण कारन हर कोई इस तरहां नहीं कर सकदा। कई इस तरहां खुशी मनाउंदी भीड़ नूं देख के ही खुश हो लैंदे हन। कई आपणे बूहे भेड़ लैंदे हन। उहनां नूं डर हुंदा है कि ऐवें नां कोई रंग अख्खां विच्च पा जावे। कई अकल विहूणे आपणा मूंह सिर रंग के हुल्लहड़बाज़ी करदे हन, आपणे दो पहीआ वाहनां नूं तेज़ी नाल भजाउंदे रौला रप्पा करदे अणजाण लोकां उत्ते वी रंग सुट्टदे जांदे हन। उहनां दे दिमाग़ उत्ते फतूर छाइआ हुंदा है। उह इह नहीं सोचदे कि ज़िंदगी दुख्खां सुख्खां दा मिशरण है, हो सकदा है कोई बंदा घरों किसे दे दुख्ख विच्च शामल होण लई निकलिआ होवे। खुशी मनाउणी ठीक है पर दाइरे विच्च रहि के मनाई जावे तां चंगी गल्ल है। इक्क दूजे उत्ते सुट्टे जाण वाले रंग बनावटी हुंदे हन। इहनां विचले कैमीकल अख्खां विच्च चले जाण अख्खां दा नुकसान हो सकदा है अते कईआं दी चमड़ी नूं जलण होण लग्ग पैंदी है। इहनां सारीआं गल्लां नूं धिआन विच्च रख्खदे होए ही सानूं इस खूबसूरत तिउहार नूं मनाउणा चाहीदा है। बहुती वार इह हुंदा है कि उस समें चांभल के कीतीआं गलतीआं डाकटरां दे वस्स पा दिंदीआं हन। कई लोक बड़े सलीके नाल पलेट विच्च रंग रख्खणगे, दूजिआं दे घर जाणगे जां फिर आपणे घर आउण वालिआं दे उंगलीआं दे पोटिआं नाल थोहड़ा थोहड़ा रंग लगा देणगे। ख़ैर सभ दा आपणा आपणा तरीका हुंदा है। छोटे बच्चे इस दिन बहुत खुश हुंदे हन। उहनां नूं पाणी विच्च भिज्जणा बड़ा चंगा लगदा है। भावें इस तों बाअद कई कई दिन इहनां दे नक्क किउं नां वगदे रहिण पर मापे वी उहनां दी खुशी लई उहनां नूं मसती करन दिंदे हन। उहनां अणभोल बच्चिआं नाल उहनां दे मापिआं जां किसे वी सिआणे बंदे दा रहिणा बहुत ज़रूरी है।
असल विच्च सरदी रुत्त जा रही हुंदी है अते गरमी दी आमद शुरू हुंदी है। सरदीआं दी झंबी बनसपती ऐसी अंगड़ाई भरदी है, करूंबलां फुट्ट पैंदीआं हन, फुल्ल खिड़दे हन, पंछी चहिचहाउंदे हन। कुदरत नें धरती उत्ते भांत-सुभांते रंगां दा अजिहा छिट्टा मारिआ हुंदा है, जिस नाल रुख्खां, वेल बूटिआं दे नवें पुंगरे पत्ते लिशकां मारदे हन, जिवें कुदरत मां नें उहनां नूं नुहा धुआ के तेल ला के लिशकाइआ होवे, सुहणे सुहणे रिबनां दे फुल्ल बणा के सिर गुंदे होण। बसंत रुत्त पूरे जोबन ’ते हुंदी है। इहनां फुल्ल-पत्तिआं नूं निहारन नाल ही मन अनंदित हो जांदा है, अख्खां चमक पैंदीआं हन। बुल्ल्हां ’ते मुसकराहट फैल जांदी है। मन विसमाद विच्च आ जांदा है, कुदरत अते कादर, दोवां अग्गे सिर झुकदा है। जदों कादर दे बणाए बेअंत रंग मन नूं खुशी नाल भर देण, अंदर संगीत दीआं धुनां गूंजण लग्ग पैण, फिर नकली रंग बेमतलब लग्गदे हन। गुरू नानक पातशाह तां ही तां इस कुदरत नूं बणाउण वाले कादर तों सदके जांदे आख रहे नें - बलिहारी कुदरति वसिआ ॥ तेरा अंतु न जाई लखिआ ॥
इह तिउहार सिरफ़ नच्चण कुद्दण जां रंग उडाउण लई ही नहीं हुंदे सगों जिंना कु साडे वस्स है, खुशीआं वंडीए। आपणे हक्कां दी गल्ल करदे होए आपणे फरज़ां नूं वी निभाईए। सुहणा सोचीए, सुहणा बोलीए अते सुहणे कंम करीए। जो समस्सिआवां मनुख्खता नूं नुकसान पहुंचा रहीआं हन, उहनां नूं हल्ल करन दे ढंग तरीके लभ्भ के अमल विच्च लिआईए। इह रुत्त खेड़िआं दी रुत्त है, इस नूं खिड़ी रख्खण लई वध्ध तों वध्ध रुख्ख लगाईए। रुख्खां नूं वधण फुल्लण लई हवा, मिट्टी, पाणी दी ज़रूरत है, उहनां नूं साफ़ सुथरे रख्खण लई आपणा बणदा योगदान पाईए। ऐसे समाज दी सिरजणा वल्ल कदम वधाईए, जित्थे इनसान दी ज़िंदगी असली रंगां नाल भरी होवे, चिहरिआं उत्ते नकली रंगां दीआं परतां चहड़ाउण दी लोड़ ही नां पवे।

