जनवरी 22, 2025

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल बलकार सिंघ बाजवा

लुट्टण तों किरत लुट्ट तक दी सूझ उतपती दा ब्रितांत

उदों मैं दूजी जमात विच्च पहड़दा सी जदों मेरे चौदवीं विच्च पहड़दे वड्डे मसेर नें पुछ्छिआ: तूं वड्डा हो के की करिआ करेंगा? मैं सपाट, सिध्धा जवाब दित्ता: ‘भार ढोइआ करांगा ... ते ... पैसे लुट्टिआ करांगा ... होर की ...।’ उह खिड़ खिड़ाके हस्सिआ। हस्सदे होए नें मुड़ सवाल कीता: उह किवें: ‘बस्स ... भाजी ... सटेशन ’ते कुल्ली ... भार ढोंहदे वेखीदे नें ... किंने सारे पैसे ... लुट्ट लईंदे नें ...।’ उहदे हस्सण तों मैं कच्चा जिहा हो गिआ।उहदे हस्सण दी समझ नां लग्गी। भोलेपन विच्च चुप्प कर गिआ।

बचपन विच्च मिली/लभ्भी आना दुआनी वेख हाणी पुछ्छदे, ‘यारा कित्थों लुट्टी आ!’ उह आना दुआनी आपणी लगदी। पूरी दी पूरी आपणी! उहनूं ख़रचण दी पूरी खुल्ल्ह हुंदी। दूजी वड्डी जंग दा समां सी। महिंगाई सिख़रां ’ते सी। पैसा वी उदों लोकां कोल बहुत घट्ट सी। लैण देण विच्च जिणस वटांदरा चल्लदा। उस वरेस विच्च सटेशनां ’ते गड्डी उत्तरदिआं, चहड़दिआं वेखणा कि लाल वरदी वाले कुल्ली/हातो लोकां दा सामान गड्डीओं उतारन, चहड़ाउण पिछ्छों वाहवा पैसे माठ लैंदे। मन विच्च लालसा जिही पैदा हुंदी, इह कंम किंना वधीआ ए। इह वाहवा पैसे लुट्ट रहे नें। बस्स भार ढोइआ ते पैसे लुट्ट लए। हुण उह जो मरज़ी ख़रीदण ते खाण-पीण: बत्ते, कुलफ़ीआं, लड्डू, बरफ़ी ...। उदों मैंनूं इद्दां मज़दूरी नाल कमाइआ पैसा लुट्ट ही लग्गदा। सोच दा दाइरा ही इड्डा कु सी। पिंडां विच्च बरातां दे आउण अते डोळी दे तुरन वेले घर वाले भान दीआं चंगीआं सोटां करदे। मुंडीर पिछलखोरी तुरदी पैसिआं दी मुठ्ठ सुट्टे जाण दी झाक विच्च हुंदी। ज़मीन ’ते पैसे डिग्गदिआं ही सभ घट्टे मिट्टी विच्चों पैसे लभ्भण लग्ग पैंदे। पिछ्छों गिणदे ते इक्क दूजे नूं दस्सदे कि उहने अज्ज किंने लुट्टे हन।

उस उमरे घरों खाण पीण लई मिलदा सभ कुझ मुफ़त हुंदा। जो आपणी मरज़ी नाल ख़रचण वाला हुंदा उह ही आपणा लग्गदा। फुफ्फड़/मासड़ दे आए ’ते बच्चे चाअ नाल अंदर बाहर चांबड़ां पाउंदे फिरदे। शाइद भूआ/मासी जां होरनां नूं असलीअत विच्च कोई खुशी हुंदी होवे। पर बच्चे काहतों चांबड़ां पाउंदे फिरदे नें, कोलों लंघदा लंबड़ बुढ्ढा सिंघ हस्सके कहिंदा, ‘इह तां खुश नें कि अज्ज वाहवा मिठ्ठा पला, सेवीआं, कड़ाह, खीर बणेगी तां ही खुशी विच्च टप्पदे फिरदे नें। उहनां दे विदिआ होण वेले वी भतीजे/भाणजे अग्गे पिछ्छे मोरां वांग पैलां पाउंदे फिरदे। उहनां नूं आस हुंदी कुझ मिलेगा ज़रूर। जे तां रुपए मिलदे तां बहुता खुश नां हुंदे। उह तां बेबे, भूआ, मासी नें फड़ लैणे नें। उहनां नूं तां आना दुआनी मिली ही चंगी लगदी। उहने ही उहनां दी आपणी होणा सी।

बचपन दा उह समां वी कदी नहीं भुल्लदा जदों नानकीं बाणीआं दे इक्क उद्दमी बंदे नें पिंड विच्च इट्टां दा इक्क छोटा जिहा भठ्ठा लाउण दा जुगाड़ आ विढ्ढिआ। तमाशाबीनां वांग भठ्ठे दुआले इकठ्ठी होई मुंडीर नूं उस दे मुनशी नें किहा, 'लिआओ ओए मुंडिओ, औह पाथीआं चुक्क चुक्क ... पैसे मिलणगे ... असीं भज्ज भज्ज के पाथीआं कारीगरां नूं फड़ाउण लग्ग पए। कुझ वड्डे बंदे टोकरे/टोकरीआं विच्च बालण ढो रहे सी। दिन डुब्बण ’ते पैसिआं वाली गुथली फड़ उहने सानूं कतार विच्च खहड़ा करके दुआनी दुआनी दित्ती। टोकरिआं/टोकरीआं वालिआं नूं शाइद रुपईआ/अठिआनी दित्ती होवे। बच्चे बड़े खुश होए ते वछेरिआं वांग टीटने मारदे घरां नूं भज्जे। रात नूं मैं वी उह दुआनी कई वारी जेब विच्चों कढ्ढ कढ्ढ वेखी। इह मेरी पहिली लुट्ट समझो चाहे कमाई। उह मैंनूं बड़ी पिआरी ते आपणी लग्गी। सवेरे हट्टीआं तों जो चित्त आइआ खावांगा सुपने लैंदा सौं गिआ।

बच्चिआं दी सोच दा दाइरा उस जट्ट/जाट वरगा सी जिस तों फौज दी रंगरूटी वेले सुभावक ही आपणे हौलदार कोलों पुछ्छणों रहि नां होइआ ... बई साहिब ... वड्डे साहिब ... करनैल साहिब नूं ... भला किंने कु पैसे मिलदे होणगे ... दस्सिआ ... इह ही कोई पंदरां कु सौ। बुल्ल्हां ’ते जीभ फेरदे, सुआद जिहा महिसूस करदे दे मूंहों आप मुहारे निकलिआ ... तां ते बई उह रज्जके गुड़ खांदा होऊ। इह गल्ल सुण के आसे पासे दे सिपाही हस्स पए। सिपाही नूं उदों नौं कु रुपए मिलदे सन। इद्दां दे प्रतीकरम साडी सोच, समझ, सूझ दे दाइरे विच्चों ही उपजदे हन। मसेर नूं दित्ता जवाब ‘भार ढोइआ करांगे ते पैसे लुट्टिआ करांगे’ वी इसे सोच विच्चों उपजिआ सी।

जदों बचपन दे कुझ सिआल हुनाल लंघ गए तां मन विच्च सवाल उठ्ठण लग्गे कि पहड़ाई किउं ज़रूरी है? पास होणा ई काफ़ी है जां वध्ध नंबर लैणे ज़रूरी हन? बेरुज़गारी किउं है? नौकरी किवें तलाशणी है? आदि। जिवें जिवें गिआन ते तरक दी लोअ हुंदी गई, समझ विगसण लग्गी। हुण तक सोच उप्परले सादा, सिध्धे ते सधारन जिहे सवालां नाल ही जूझदी रही सी। इहनां दे हल्ल होण नाल ही गल्ल मुक्क जांदी। होर अगांह फिर सवाल कुझ उचेरी ते चिंतनशील पध्धर वल्ल वधे। कौण मालक ते कौण महिकूम हुंदा है? मालक कौण ते मज़दूर कौण? बहुते लोक किउं गरीब हन? बेइनसाफी किउं हो रही है? समाज विच्च नाबराबरी किउं है? इह काणी वंड ते लुट्ट-चोंघ दा सिलसिला किवें होंद विच्च आइआ? फिर सवाल उठ्ठे रब्ब की है, मौत पिछ्छों की, धरम की है, इंने धरम किउं हन आदि सवाल ज़िहन विच्च शहिद दीआं मख्खीआं वांग भिण भिणाउण लग्गे।

जिवें जिवें अग्गे पहड़दा-पहड़ाउंदा, गुहड़दा, सुणदा, सुणाउंदा ते विचारदा ते विचरदा गिआ, गोशटीआं विच्च शामल होण लग्गा, मैंनूं आपणी ‘भार ढोइआ करांगा ते पैसे लुट्टिआ करांगा’ गल्ल याद आउंदी ... हौली हौली मसेर दे हासे पिछ्छे छुपी सूझ दी झलक महिसूस होण लग्ग पई। मसेर इक्क समाजक विगिआनक सूझ दा धनी सी। समाज विच्च हुंदी लुट्ट दा हीज-पाज जाणदा सी। मेरी गल्ल ’ते उहदा हस्सणा कुदरती सी। जिवें भोळे जाट सिपाही दी रज्जके गुड़ खाण वाली गल्ल नें उहदे उसताद ते साथीआं नूं हस्सण लाइआ सी। अज्ज मैंनूं कमाई उह दुआनी तों वध्ध बणदे पैसे दी होई लुट्ट दी सूझ दिसण, विगसण लग्गी पई ऐ। उह दुआनी तां इक्क निगूणा जिहा गुज़ारा वेतन ही सी।

आलम दे महान चिंतक कारल मारकस नें सरमाएदारी दे वधण-फुल्लण दा सरोत ‘वाधू मुल्ल’ (सरपलस्स वैलयू) दे विगिआनक तरक ’ते अधारत कीता। किसे वसतू दा मुल्ल उस नूं पैदा करन विच्च लग्गी किरत निरधारत करदी है। वसतू दे पैदा करन विच्च लग्गी पूंजी, ज़मीन ते प्रबंध दे जोख़म ते लाभ दे ख़रचिआं दा हिस्सा कढ्ढण पिछ्छों वसतू दा बाकी सारा मुल्ल किरत दी ही कमाई हुंदी है। पर किरत नूं उस दा निआइक हिस्सा कदी नहीं मिलदा। सगों उस नूं तां इहदा इक्क निगूणा जिहा भाग दित्ता जांदा है तां किरती दा गुज़ारा चल्लदा रहे अते उह जिउंदा रहे अते होर लेबर पैदा करदा रहे। इस सच्च नूं कदी वी झूठलाइआ नहीं जा सकदा। इह हर युग दा सच्च सी, हुण वी है अते रहेगा। फरैडरिक नें इस सच्च नूं इद्दां वरणत कीता है: “मनुख्खी सरीर अते इसदी किरत दी शकती सरमाएदारी वल्लों खोजी बिहतरीन मशीन है।”

बस्स इस वाधू मुल्ल विच्चों ही किरत दी लुट्ट-चोंघ दा बानणूं बझ्झदा है। इस वाधू मुल्ल नूं आपणे नफ़े दा नाम दे के इकल्ला सरमाएदार ही हड़प्प जांदा है अते नफ़ा वधाउण लई उतपादन दे वाधे विच्च मुड़ निवेश कर दिंदा। इस तरहां अग्गों पूंजी दे वड्डे वड्डे अडंबर, उसरने आरंभ हो जांदे हन। नफ़े होर वधी तुरी जांदे हन। पैदावर वधी तुरी जांदी है ... वधदी पैदावार उस दे मुनाफ़े, चौधर ते हऊमै नूं सिख़र ’ते लै जांदी है। उह सभ तों अमीर ते ताकतवर विअकती बण जांदा है। भावें उस नूं सौण लग्गिआं नींद दीआं गोळीआं दा फक्का ही किउं नां मारना पए। पर उहदी हवस रज्जदी नहीं, जो इक्क पुठ्ठा भांडा हुंदी है। कदी भरदी नहीं। इह ही इहदा बुनिआदी खासा है। इस नें सभ धनाढां नूं हलका दित्ता होइआ है। हलकिआ कुत्ता खाण लई नहीं वढ्ढदा, पर हलक विच्च अंनहा होइआ, जो वी साहमणे आइआ, चक्क मारदा तुरिआ जांदा है। दूजे पासे मुल्ल पैदा करन वाला किरती गुरबत दी दल-दल विच्च ही दिन कटी करन ‘ते मजबूर हुंदा है। किउंकि उह साधनां दा मालक नहीं। उस दी मालकी केवल ते केवल उस दी लेबर शकती हुंदी है जिस नूं उह मंडी विच्च ससती महिंगी वेचण लई मजबूर हुंदा है। शाम तक उहने तां परिवार लई पीपे विच्च आटा लै के मुड़ना हुंदा है। जो वी मिलदा है, उह उस नाल ही सबर करन ’ते मजबूर हुंदा है। इद्दां समाज विच्च नाबराबरी दे बीज उपजणे, विगसणे, फलणे-फुल्लणे आरंभ हो जांदे हन जो समाज नूं अग्गों कई वरगां विच्च वंड धरदे हन।

इहनां कारपोरेटां नूं धंन दी लिशक नें अंनहा कीता हुंदा है। इस पैसे नाल उह रब्ब नूं वाहवा चहड़ावे चहड़ा आपणी लुट्ट दा वकील बणाउण लई ख़रीद रख्खदे हन। उनहां दा इह दिखावा लोकां विच्च भुलेखे पाउण दा इक्क वख्खरा ही चक्कर चला दिंदा है। हुण उस नूं किसे दा डर भओ नहीं। सरकारां तां पहिलां ही उहदीआं दासीआं हुंदीआं हन। जिवें उहनूं सूत बैठदा, उह उहो जिहे कनूंन बणवा लैंदा है। चोणां तां लोकां लई इक्क छलावा, इक्क छलेडा बण पंज साल बाअद रूपमान ज़रूर हुंदीआं हन। वोट परची हत्थ फड़ बंदा इक्क वारी तां बड़ा आज़ाद ते वड्डा महिसूस करदा है पर उस दी सोच आज़ाद नहीं। उहनूं साम, दाम, दंड, भेद नें गुलाम बणा दित्ता होइआ है। उहदी सोच आपणी नहीं हुंदी। आपणी सोच तां बणे जे उस नूं कुझ सोचण, पहड़न, गुहड़न दा विहल होवे। उहनूं तां केवल इंना समां ही दित्ता जांदा है जिस नाल उह साह लैंदा रहे ते बच्चे पैदा करदा रहे।

रहिंदी कसर ज़रख़रीद मीडीए दे अंनहे पसार, प्रचार अते कारपोरेटी निज़ाम दे अमन कनूंन दे रखवालिआं दे डर सहिम कढ्ढ दिंदे हन। असलीअत विच्च आम मज़दूर दी सोच चंगी पारटी/उमीदवार दी चोण करन लई नां तां आज़ाद हुंदी है अते नां ही सोच सकण दे काबल हुंदी है। वोट वेले भावें उहदा हत्थ आज़ाद विखा दित्ता जांदा है। इस सारे ’ते भरमां दा मुलंमा पखंडी साध, बाबे, पीर, पैगंबर चाहड़ लोकां नूं समोहक करदे रहिंदे हन। जो मलक भागोआं दे ढंडोरची हुंदे हन।

कारपोरेट दा रब्ब हुंदा है पैसा। वध्ध उतपादन, वध्ध मुनाफ़ा; होर उतपादन, होर मुनाफ़ा; अते इह विहु चक्कर तेज़ बूम नूं सिख़र ’ते लै जांदा है, जित्थे उतपादन दा हहड़ आ जांदा है। वेअर हाऊस वसतूआं नाल नक्को नक्क भर जांदे हन। माल दी उंनी खपत नहीं हुंदी, जिंनी पैदावर दी समरत्था बण चुक्की हुंदी है। फिर शुरू हो जांदी है, कामिआं दी छांटी, कंम तों छुट्टी। इस तरहां लोक मंदी दे कुंभी नरक विच्च धक्क दित्ते जांदे हन। मौरगेजां फेल हो जांदीआं हन। इंशोरैंसां दीआं अदाइगीआं टुट्ट जांदीआं हन। रोज़ाना लोड़ां लई तरलोमछ्छी होणा पैंदा है। सरमाएदार नूं किहड़ा आपणी दाल रोटी ते कप्पड़े दा फिकर है। उस दीआं महिल माड़ीआं, ऐशो इशरत दे साधन पहिलां ही बेअंत हन।

मरदा कौण है? गरीब किरती, कामा जो निमाणा ते निताणा वरग हुंदा है। जो समेत परिवार दिन रात जूझके मसीं आपणा जीवन तोरदा है। नौकरी गई, फाकाकशी नें दर आ मल्लिआ। जिस कोल आपणी मज़दूरी वेचण वाली इक्को इक्क वसतू हुंदी है, पर मंदी विच्च उस दा वी कोई गाहक नहीं हुंदा। इक्क मिसाल इस सच्च नूं पेश करदी है: बेबे चुल्ल्हा किउं नहीं बालदी? किउंकि साडे कोल लकड़ी नहीं। साडे घर लकड़ी किउं नहीं? किउंकि तेरे बापू दी कंम तों छांटी हो चुक्की है। उस दी छांटी किउं होई है? किउंकि लकड़ी बहुती हो गई ऐ ...।

समुच्चे किरती वरग दी ताकत तां ओड़कां दी है पर इस नूं वी कई वरगां विच्च वंड दित्ता गिआ होइआ है। बस्स इत्थे ही सवाल उठ्ठदा है, मज़दूर कौण है? इह इक्क बुनिआदी सवाल बण जांदा है। इसदी समझ बिनां गल्ल अग्गे किवें तुरे! सरल जिही विआखिआ नाल शाइद कुझ समझ पै जावे। जे मज़दूर आपणे हत्थां पैरां, जिसम दी ताकत दा मालक है, जिसनूं निचोड़ निचोड़ पहिलां ही अधमोइआ कर रख्खिआ गिआ है, उत्थे उस तों अगला वरग कुझ गिआन, हुनरां दा मालक होण करके मज़दूर नालों उच्चा ते वख्खरा जिहा महिसूस करदा है। पर उस दी सोच विच्च इक्क दकिआनूसी भरम वड़िआ हुंदा है। उह आपणे आप नूं मज़दूर नहीं समझदा। वैसे विदेशां दे इस वरग दे लोक जदों डेढ कु शिफट ला घर पहुंचदे हन तां कहि ज़रूर दिंदे हन कि दिहाड़ी ला के आए आं। पर समझ विच्च मज़दूरां नालों थोहड़ा वख्खरा जिहा महिसूस करदे हन। फिर अगला वरग चिट्ट कपड़ीए बाबू (वड्डे सिवल करमचारी), अधिआपक, प्रोफैसर वरग आ जांदा है। उस नूं वी उजरत, वेतन, तनख़ाह दिनां दे हिसाब नाल ही मिलदी है। पर उह आपणे आप नूं मज़दूर कदी वी नहीं समझदे। गल्ल दी रैळ नूं वळदिआं नतीजा इह निकलदा है कि जो वी निशचत घंटे, जां दिन दे हिसाब नाल वेतन लैंदा है उह असलीअत विच्च मज़दूर है। उहनूं वी महिंगाई, हर किसम दे बीमिआं ते मौरगेजां दीआं उच्चीआं दरां चुभ्भदीआं हन। उह वी मज़दूर जथेबंदीआं वांग सड़कां ’ते मुज़ाहरे करन ते हड़तालां करन लई मजबूर हो जांदा है। असलीअत विच्च हुंदे सभ लोक मिहनतकश मज़दूर ही हन।

इसे तरहां किसानी विच्च वी वंडीआं पईआं होईआं हन। जे किते इह इक्क वड्डी जथेबंदी विच्च जुड़ जाण तां वेखिओ, इनकलाब इनहां कारपोरेटस नूं भज्जण ’ते मजबूर कर देवेगा। मारकस दा कथन “दुनीआं भर दे मिहनतकशो इक्क हो जाओ; तुहाडा कुझ नहीं गुआचेगा; तुहाडीआं जंज़ीरां टुट्ट जाणगीआं” याद आ जांदा है। इह भावें मेरा इक्क सुपना समझो पर तरक दी साण ’ते कारपोरेटस दी गुलामी तों मुकती दा इह ही इक्को इक्क शाहराह है। सोच बस्स इत्थे आ खलोंदी है जिहड़ी आपणे भोळेपन विच्च समझदी हुंदी सी कि भार ढोइआ करांगे अते पैसे लुट्टिआ करांगे। असल विच्च हुण मंनण लग्ग पई है कि तूं, तुसीं ते असीं सभ (सिवाए कारपोरेट सरमाएदारां दे) लुट्टे ही जा रहे हां। समाज दे दो ही वरग हन। इक्क लुट्टे जा रहे अते दूजे लोटू। इक्क मज़दूर ते दूजे मालक। इक्क भोएं मालक दूजे खेत मज़दूर। वैसे तां आम जट्ट किसान दी अज्ज जिहड़ी आरथक हालत है उसदा अंदाज़ा तां उनहां दीआं खुदकुशीआं तों सहिजे ही लग्ग जांदा है। पर किल्ला (जट्ट मानसिकता) उस नूं हाली आपणे आप नूं वख्खरे ते उच्चे पौडे तों थल्ले नहीं उतरण दिंदा। प्रोफैसर मोहन सिंघ दे शेअर नाल ही गल्ल मुक्कदी ऐ:

दो टोटिआं विच्च भों टुट्टी, इक्क महिलां दी इक्क ढोकां दी।

दो धड़िआं विच्च ख़लकत वंडी, इक्क लोकां दी इक्क जोकां दी।