61
हरीश राए अते उस दी संसथा दे संमती नाल आ रलण नाल संमती दा बाहूबल कई गुणा वध गिआ।
संमती जाणदी सी कि सरकारां नें बणदे-टुट्टदे रहिणा है। सारे मुख्ख मंतरी इको थैली दे चट्टे-वट्टे हन। लोक भलाई दी टेक किसे उपर नहीं रख्खी जा सकदी।
हरीश राए दे सुझाअ ’ते संमती नें आपणे हत्थीं आपणा आपे ही कारज संवारणा शुरू कीता।
पिंडां विच पिंड पध्धर ’ते अते शहिरां विच वारड पध्धर ते समझौता कमेटीआं बणाईआं गईआं। मसले दे उठ्ठण दी घुसर-मुसर सुणदिआं ही इह इकाईआं दोहां धिरां नाल संपरक करदीआं। उहनां नूं थाणे कचहिरी दे नतीजिआं तों जाणू करवा के घर बैठ के समस्सिआ नजिठ्ठण लई प्रेरदीआं। दिनो-दिन इहनां इकाईआं दा प्रभाव वध रिहा सी। लोक थाणे कचहिरी दा खहिड़ा छड्ड के इहनां ’ते भरोसा करनलग्गे।
बलाक पध्धर ’ते इक उडण दसता बणाइआ गिआ। इह दसता वारदात वाली थां ’ते पुलिस नालों पहिलां पहुंचदा। पुलिस दे बराबर खलो के पुलिस नूं सच्च झूठ दा नितारा करन लई मजबूर करदा। पुलिस जे मनमानी करन दा यतन करदी तां दसता आपणे तौर ’ते तफ़तीश आरंभ दिंदा। इकठ्ठे कीते सबूतां नूं पत्तरकारां साहमणे रख्खदा। पत्तरकार अख़बारां राहीं गल्ल लोकां अग्गे रख्खदे। उडण दसता दुध्ध दा दुध्ध अते पाणी दा पाणी नितारदा। नां मुदई्ई धिर नाल धक्का होण दिंदा, नां मुलज़म धिर नाल। पुलिस मुलज़म धिर दी मदद नां कर सके, इस लई दसता परचा दरज होण तक मुदई्ई धिर दे नाल-नाल रहिंदा। मुदई्ई धिर तत्थां नूं आपणे हित्तां अनुसार तोड़-मरोड़ नां लए, दसता इस संभावना दा वी ख़िआल रख्खदा।
उडण दसतिआं दी दख़ल-अंदाज़ी कारन पुलिस दी मनमानी घटदी जा रही सी। पुलिस तों पहिलां लोक उडण दसतिआं नाल संपरक करन लग्ग पए।
ज़िल्हा पध्धर उपर चौकसी कमेटीआं बणाईआं गईआं। इहनां कमेटीआं दे कारकुन ज़िल्हा प्रशासन दे दफ़तर दे नाल-नाल ज़िल्हा कचहिरी अते जेल्हां दे चक्कर वी कट्टदे। पेशी भुगतण आए लोकां नूं इकठ्ठिआं कर के समझौतिआं लई प्रेरदे। वकीलां दी सहाइता नाल लोक-अदालत दा गठन कीता गिआ। इह अदालत लोकां नूं गवाहां अते सबूतां दे झंजट तों बचा के आहमणे-साहमणे बिठाउंदी। दोहां धिरां नूं मंज़ल ’ते पहुंचा के ही उठ्ठदी।
चौकसी कमेटी दे मैंबर आपणे तौर ’ते कैदीआं नाल संपरक करदे। उहनां दे दुख्ख सुणदे अते उहनां नूं दूर करन दा यतन करदे।
सूबा पध्धर ’ते तालमेल कमेटी बणाई गई। मीडीए अते भरातरी संसथावां दे सहियोग नाल इह कमेटी आपणी गल्ल राशटरी पध्धर तक पहुंचाउण लग्गी। कानूंन माहिरां दी सहाइता नाल कमेटी पहिलां लोक-पख्खी कानूंन दे खरड़े घड़दी, फेर उहनां नूं किताबचिआं अते अख़बारां राहीं लोकां तक पहुंचाउंदी। रैलीआं अते गोशटीआं राहीं लोकां नूं कानूंन दे उदेश समझाउंदी।
संमती दीआं सरगरमीआं नाल अफ़सरां दे नाल-नाल नेतावां नूं वी घबराहट होण लग्गी। उहनां दी हालत उस सप्प वरगी हो गई जिस दे मूंह विच कोहड़किरली आ गई सी। आपणे हमाइतीआं नूं ख़ुश करन लई जे कोई अधिकारी किसे कानूंन दी अणदेखी करदा तां लोक गल पै जांदे। जे सरकार लोकां दी घुरकी तों डरदी तां हिमाइती मूंह मोटा कर लैंदे। लोकां विच आधार बणाई रख्खण अते आउण वालीआं चोणां दी तिआरी लई हिमाइतीआं अते पैसा दोहां दी ज़रूरत सी। संमती नें दोहां दी कमी कर रख्खी सी।
बाग़ीआं नूं किस तरहां नत्थ पाई जावे? लख्ख यतन दे बावजूद सरकार नूं इस समस्सिआ दा हल्ल नहीं सी लभ्भ रिहा।
हाल दी घड़ी सरकार दहड़ वट्टण विच ही भला समझ रही सी।
62
संमती वालिआं तों बिनां पाले मीते दे केस विच किसे नूं कोई दिलचसपी नहींसी।
उहनां नूं इस मुकद्दमे विच फसाउण वाले मुख्ख मंतरी नूं सिआसत तों संनिआस लैणा पै गिआ सी। अज्ज-कल्ल्ह उह किथे बाहरले मुलक विच राजदूत बण के दिन-कट्टी कर रिहा सी।
नवां मुख्ख मंतरी पुराणा होण वाला सी।
बंटी दे दादा जी सवरग सिधार चुक्के सन। उहनां वल्लों खड़ीआं कीतीआं संसथावां विच फट्ट पै चक्की सी। खेरूं-खेरूं होण बाअद उहनां दा भोग पै चुक्का सी।
बंटी दी मां नूं इह वी पता नहीं होणा कि दोशी जेल्ह ’च हन जां बाहर।
जापदा सी हाई कोरट नूं वी इस केस विच कोई दिलचसपी नहीं सी।
पिछले दस सालां विच संमती नें कई वार हाई कोरट दा दरवाज़ा खड़काइआ सी। सैंकड़े सबूत पेश कर के दोहां नूं बेकसूर सिध्ध कीता सी। नाल मंग कीती सी।
“अपील दी सुणवाई जलदी कीती जावे। पूरी सज़ा भुगतण बाअद बरी होण दा की अरथ रहि जाएगा?”
हर वार हाई कोरट इको मजबूरी ज़ाहिर करदी।
“साडे कोल लख्खां केस सुणवाई लई पए हन। हज़ारां अपीलां इस तों वी पुराणीआं हन। अदालत लई सभ मुलज़म बराबर हन। अपील दी सुणवाई वारी आउण ’ते होएगी।”
संमती दूजी बेनती करदी।
“फ़ैसले तक ज़मानत उपर रिहाअ कर दिओ।”
हाई कोरट फेर हत्थ खड़े कर दिंदी।
“इह मुकद्दमा अतिवादी गतीविधीआं नाल संबंधत है। अतिवादीआं नूं ज़मानत नहीं मिल सकदी।”
बदले हालात विच संमती फेर पहिली मंग दुहराउण लग्गी।
“अत्तवाद नूं ठल्ल्ह पै चुक्का है। असल अतिवादी वीह-वीह मुकद्दमिआं विचों बरी हो के घरां नूं जा चुक्के हन। इहनां ’ते रहिम करो।”
हाई कोरट फेर झोटे वांग सिर मार दिंदी।
जदों अपील दी वारी आई, फेर उहो बाहां उहो कुहाड़ा रहिण लग्गा।
पहिले दिन सुपरीम कोरट दे इक जज्ज दी मौत हो गई। हाई कोरट विच छुट्टी हो गई।
दूसरी वार इक जज्ज नूं विआह ’ते जाणा पै गिआ। सुणवाई फेर टल गई।
वकीलां नें नठ्ठ-भज्ज कर के केस तीजी वार सुणवाई ’ते लवाइआ।
इस वार सुणवाई वाले जज्ज किसे होर अहिम मामले विच उलझ गए।
जंगली जीवां दे हक्कां दी रख्खिआ लई इक नवीं संसथा बणी सी। इस उदेश दी प्रापती लई उस नें हाई कोरट विच इक पटीशन दाइर कीती सी। इस संसथा नूं सरकसां दे छांटे खांदे शेरां, पिंजरिआं विच बंद तोतिआं अते मदारीआं दे इशारिआं ’ते नच्चदे रिछ्छां नाल हमदरदी सी। संसथा दी मंग सी कि इहनां जानवरां नूं ज़ुलमां तों मुकती दिवाई जावे।
मीडीआ इस मामले विच ख़ूब दिलचसपी लै रिहा सी। रिट वाले दिन तों लै के अज्ज तक्क हाई कोरट विच होण वाली हर छोटी-वड्डी कारवाई अख़बारां विच पहिले पंने ’ते छाप रिहा सी।
जानवरां लई मसीहा बणे जज्ज अते संसथा दे कारकुंन जंगलात महिकमे दे अफ़सरां दे नाल जा-जा पिंजरिआं विचों तोते, मदारीआं कोलों बांदर अते सपेरिआं कोलों सप्प आज़ाद करवा रहे सन। इस शुभ कारज समें लईआं गईआं तसवीरां वी अख़बारां विच मुख्ख थां प्रापत कर रहीआं सन।
संमती वालिआं नें सिट्टा कढ्ढिआ। जज्जां नूं केवल उहनां केसां विच दिलचसपी है जिनहां दी चरचा मीडीए विच हुंदी है अते जिनहां दे आधार ’ते उहनां नूं लोक-हितैशी अते अगांह-वधू आखिआ जांदा है।
संमती दा जंगली जीवां नाल कोई विरोध नहीं सी पर उस नूं बंदिआं नालों जानवरां नूं तरजीह देण ’ते इतराज़ सी।
जज्जां नूं सबक सिखाउण लई संमती नें इस समस्सिआ दे दूजे पख्ख नूं उघाड़ना शुरू कीता।
संमती नें बेरुज़गार होए मदारीआं, सपेरिआं अते तोतिआं वालिआं नाल मुलाकातां कीतीआं। इह जानवर इहनां दे रोज़गार दे साधन तां सन ही, नाल घर दे मैंबरां वांग वी सन। इक पासे इहनां दे बच्चे आपणे बचपन दे साथीआं दे खुस्स जाण ’ते दुखी सन। दूजे पासे इहनां ही कारनां कारन जानवर चिड़ीआ घरां विच भुख्ख हड़ताल करी बैठे सन। संमती वालिआं नें इहनां उदास चिहरिआं दीआं फ़ोटोआं खिच्चीआं। हर रोज़ बुच्चड़ख़ानिआं विच मारे जांदे मुरग़िआं अते बक्करिआं दे अंकड़े इकठ्ठे कीते। फेर हाई कोरट अग्गे कई प्रशन रख्खे। मुरग़िआं अते तोतिआं, बक्करिआं अते रिछ्छां विच की फ़रक है? मुरग़िआं अते बक्करिआं दे कतलेआम ’ते पाबंदी किउं नहीं लग्गदी? जानवर अते रोज़गार दे साधन दे खोहे जाण बाअद बेरुज़गार होए परिवार दे बदलवें रुज़गार दा प्रबंध कौण करेगा?
संमती दी इस नुकताचीनी नाल जज्जां दे कंन खड़े हो गए।
अख़बारां दीआं सुरख़ीआं विच रहिण दा लालच तिआग के उह आम मुकद्दमिआं वल्ल धिआन देण लग्गे।
63
पाले मीते होरां दी अपील सुणन लई इक दिन राखवां रख्खिआ गिआ।
पहिलीआं तिंन पेशीआं ’ते संमती दे बहुत सारे कारकुंन कारवाई देखण आए सन। सुणवाई दे वार-वार टलण कारन उहनां दा उतशाह मठ्ठा पै चुक्का सी। इस वार उहनां नूं घर बैठ के उडीकण लई आखिआ गिआ सी।
वकीलां नाल इस वार इकल्ला बाबा आइआ सी।
गुरमीत, पिआरे लाल अते हरीश दे नाल-नाल हाकम नें वी काला कोट पाइआ होइआ सी। संमती दी वकीलां नूं कारवाई दे शुरू होण दी बेसबरी नाल उडीक सी।
अपील दी सुणवाई दो जज्जां दी पीठ कर रही सी।
सुणवाई शुरू करन तों पहिलां जज्ज मिसल घोखण लग्गे।
मिसल पहड़-पहड़ जज्जां दे दिल धड़कण लग्गे। संमती वाले ठीक दुहाई पा रहे सन। मिसल ’ते दोशीआं नूं कातल सिध्ध करन वाला इक वी सबूत नहीं सी।
जेल्ह अधिकारीआं दी सिफ़ारश वी मिसल नाल नत्थी सी। कैद दे दौरान उहनां दा चाल-चलण ‘अती उत्तम’ रिहा सी। आपणे वधीआ विवहार कारन उहनां नें ढेर सारीआं मुआफ़ीआं कमाईआं सन।
मिसल दे नाल दोशीआं नूं होई अते कट्टी जा चुक्की सज़ा दा चिठ्ठा वी लग्गा सी। उहनां नूं उमर कैद होई सी। उमर कैद दा मतलब चौदां साल दी कैद सी। मिलीआं मुआफ़ीआं नूं चौदां सालां विचों घटाइआ जाणा सी। हिसाब किताब तों पता लग्गा सी कि उहनां दी रिहाई विच चार महीने बाकी सन।
जज्ज समझ गए। संमती दी लड़ाई चिंनहातमक है। उह दोशीआं नूं बरी करवा के उहनां दे मत्थे ’ते लग्गे कलंक नूं धोणा चाहुंदी है।
दो बेकसूर बंदिआं तों कतल दे जुरम जिंनी सज़ा कटवा के उहनां नूं बेकसूर घोशित करन नाल कानूंन दे मूंह ’ते जो कालख़ मली जाएगी, जज्ज उस बारे सोचण लग्गे।
इक वार जज्जां दा मन बणिआ कि फ़ैसला प्रभावशाली अते विसथार नाल लिखिआ जावे। फ़ैसलिआं दे सालां-बध्धी लटकदे रहिण लई कानूंन अते सरकार दोवें ज़िंमेवार हन। दी भरपूर निंदिआ कीती जावे। सरकार नूं हदाइत दित्ती जावे। अदालतां दी गिणती तुरंत वधाई जावे। हेठलीआं अदालतां नूं हुकम दित्ता जावे मुकद्दमे दी सुणवाई छे महीने अंदर मुकंमल होणी यकीनी बणाई जावे। हिोए नुकसान लई पाले मीते नूं भरपूर मुआवज़ा दिवाइआ जावे।
फेर जज्जां नूं कानूंन दी इक होर कमज़ोरी दा ख़िआल आइआ। हाई कोरट दा हर फ़ैसला हेठलीआं अदालतां लई राह दसेरा हुंदा है। हेठलीआं अदालतां किधरे इस फ़ैशने दी ग़लत वरतों नां करन लग्ग जाण। दोशीआं नूं धड़ा-धड़ बरी करना अते सरकार नूं हर केस विच हरजाना पाउणा शुरू नां कर देण।
“आपणे दाइरे विच रहि के फ़ैसला कीता जावे।” इह सोच के उहनां नें आम वांग फ़ैसला सुणाउणा शुरू कीता।
पहिलां जज्जां नें कंम दी बहुतात कारन सुणवाई दे सालां-बध्धी लटकण अते इस कारन दोशीआं नूं होए नुकसान ’ते दुख्ख प्रगटाइआ।
फेर इह जताउण लई कि उह बिलकुल बेकसूर हन, बिनां बहिस सुणिआं उहनां नूं बरी करन दा हुकम फ़रमाइआ।
फ़ैसला हक्क विच होण ’ते वकीलां वल्लों धंनवाद वज्जों जज्ज अग्गे सिर झुकाउण दा सदीआं पुराणा रिवाज है।
बिनां इस रसम दी पालणा कीते संमती दे वकील अदालतों बाहर आ गए।
64
पाले मीते दे रिहाअ हो के शाम तक शहिर पुज्जण दी ख़बर संमती समरथकां विच जंगल दी अग्ग वांग फैल गई। जित्त दा जशन मनाउण लई उह बाबा गुरदित्त सिंघ दे घर वल्ल वहीरां घत्तण लग्गे।
वड्डी गिणती विच पुज्ज रहे लोकां दा छोटे घर विच सवागत करना संभव नहीं सी।
बाकी कारकुंनां समेत बाबा दुसहिरा गराऊंड विच जा बैठा।
बुढापे कारन बाबे दे सरीर विच पहिलां वाली चुसती फुरती नहीं सी रही। आपणी आराम कुरसी उस नें गराऊंड दे इक पासे डहा लई सी। उथे बैठा बाबा नाले वधाईआं लैंदा रिहा, नाले दुपहिर नूं शुरू होण वाली रैली दे प्रबंध विच जुट्टे कारकुंनां नूं हदाइतां दिंदा रिहा।
गुरमीत उहनां नूं लैण माइआ नगर गिआ होइआ सी। उहनां दे शहिर पुज्जण तक रैली नें पूरे जोबन ’ते पज्ज जाणा सी। रैली बाअद उहनां नूं नाल लै के शहिर विच जलूस कढ्ढिआ जाणा सी। नुकड़ भाशणां राहीं दित्ते सहियोग लई लोकां दा धंनवाद कीता जाणा सी ते नाले संमती दे अगले प्रोगरामां बारे उहनां नूं जाणू करवाइआ जाणा सी।
आपणे पुराणे साइलां दे बरी होण ’ते मोहन जी नूं ख़ुशी होई सी। ख़ुशी सांझी करन अते लीगल सैल्ल दे साथी मैंबरां नूं वधाई देण उह दुसहिरा गराऊंड आइआ सी।
संमती दे सारे नेता डाढे ख़ुश सन। रैली दी सफ़लता लई उह सिरतोड़ यतन कर रहे सन।
मोहन जी भंबल-भूसे विच पै गिआ। बिनां मतलब दस साल कैद कट्टण बाअद बरी होण विच एना ख़ुश होण वाली किहड़ी गल्ल सी। जे हाई कोरट फ़ैसला उहनां दे हक्क विच नां करदी ता वी उहनां नें दो-तिंन महीनिआं बाअद छुट्ट जाणा सी। लंबी कैद कट्टण दे जो नुकसान हुंदे हन उह हो चुक्के सन। उस नुकसान दी पूरती लई हाई कोरट नें कोई मुआवज़ा नहीं सी दित्ता।
पाले दा घर तबाह हो चुक्का सी। संमती दो कु साल ही बंतो नूं उस दे घरों भज्जण तों रोक सकी। जदों अपील लटक गई अते सभ नूं इह यकीन हो गिआ कि पाले दी रिहाई जलदी संभव नहीं है तां बंतो नूं इकल्ली नूं कालीआं-बोलीआं रातांकट्टणीआं औखीआं हो गईआं। बहुती देर उह पेकीं रहिण लग्गी। बंतो दे कहिण ’ते बंतो दे पेके पाले दे घरदिआं ’ते ज़ोर पाउण लग्गे। ‘कुड़ी जवान है। नवां घरवसाउण दे योग है। पाले नूं उडीकदे-उडीकदे आपणी जवानी नहीं गाल सकदी। मामला निबेड़ लओ।” पाले दे घरदे ढिल्ल-मिस करदे रहे। फेर बंतो दे मापिआं नें साफ़कहिणा शुरू कर दित्ता, “कुड़ी दे चाले ठीक नहीं। किधरे दोहां घरां दा मूंह कालाना कर देवे।” इह सुण के पाले दे घरदिआं नूं हथिआर सुट्टणे पए। कुड़ी पाले दी मां दी झोली पा के उह किसे होर दे जा बैठी। इह पाले दे घर दे उजाड़े दी शुरूआत सी। सारा दिन रोंदे रहिण कारन पाले दी मां दीआं अख्खां दी जोत जांदीरही। इकल्ले रहि गए पाले दे बाप नूं रोटी-टुक्क चलाउण लई दिन-रात इककरनी पई। चौवी घंटे मिट्टी-घट्टे विच रहिण कारन उस नूं दमा हो गिआ। पाले दी कुड़ी नूं वी बुख़ार चहड़िआ। सांभ-संभाल दी कमी कारन उस नूं लकवा हो गिआ। हुण उह हत्थां दे सहारे रिहड़दी सी। जे जीवन आहड़तीआ आपणी ज़ुबान ’ते पूरा नां उतरदा तां इह परिवार कदों दा मंदर गुरदुआरे अग्गे जा बैठा हुंदा।
संमती दी प्रेरणा ’ते पाले नें जेल्ह ’च सिलाई दा कंम सिख्ख लिआ सी। चार साल चंगी मिहनत कर के उह चंगा कारीगर बण गिआ सी पर मानसिक तणाअ, सख़त सरीरक मिहनत अते पौशटिक ख़ुराक दी घाट कारन उस दी नज़र कमज़ोर हो गई। हुण ऐनक ला के वी उस तों सूई विच धागा नहीं पैंदा। हत्थ कंबण लग्ग पए सन। अज्ज-कल्ल्ह नां उस तों वधीआ सिलाई हुंदी सी ते नां कढाई।
संमती नूं उस नूं सिंघां वल्लों उचाट करन लई सख़त मिहनत करनी पई सी। आपणे पैरां सिर खड़े होण लई मीते नें तरखाणा कंम सिख्खिआ सी। तख़ते जोड़ीआं बणा के बहुती कमाई नहीं सी होणी। उस नें फ़रनीचर बणाउणा सिख्खिआ। कई साल उस दे कंम दा चंगा मुल्ल पैंदा रिहा सी।
दो साल तों टी.बी. दी बीमारी नें उस उत्ते हमले करने शुरू कर दित्ते सन। लक्कड़ दे बूर तों उस नूं अलरजी हो गई सी। बाहर आ के उस नूं कोई होर जुगाड़ करना पएगा।
दोहां दीआं शकलां-सूरतां विच वी ज़मीन-असमान दा फ़रक पै चुक्का सी। हुण उह तीह-पैंती साल दे फ़ुरतीले नौजवान नहीं सन। सठ्ठां-पैंहठां दे बुढ्ढ-बुढेल लग्गदे हन। उहनां दे अध्धिआं नालों वध्ध दंद निकल चुक्के सन। दाहड़ी मुछ्छां चिट्टीआं हो गईआं सन। अख्खां अंदर धस गईआं सन अते जाबहां बाहर निकल आईआं सन।
मोहन जी नूं लग्गदा सी कि जदों लोक उहनां दीआं शकलां देखणगे, उहनां दी ख़ुशी ग़मी विच बदल जाएगी।
मोहन जी दे ज़िहन विच पाले मीते दा भूत अते भविख्ख घुंम रिहा सी। अख्खां अग्गे कंमां विच रुझ्झा हाकम अते उस दा वरतमान सी।
हाकम नौजवान सी। वकालत पास सी। पर उस दी चाल विच फ़ुरती नहीं सी जो उस वरगे नौजवान विच होणी चाहीदी सी। उलटा उस दे चिहरे ’ते उदासी दी इक गहिरी परत सी।
इस उदासी दा कारन मोहन जी तों गुझ्झा नहीं सी।
हाकम दी छुट्टी ख़तम होण वाली सी। उस नूं नरकों सुनेहा आउण वाला सी। मुड़ शुरू होण वाली ग़ुलामी तों डरदा उह झूर रिहा होवेगा।
उस दी उदासी दा इक कारन होर वी हो सकदा है। उस दी अपील सुपरीम कोरट तक रद्द हो चुक्की सी। सज़ा भुगतणी पैणी सी। जेल्ह अधिकारीआं नें उस नूं ग़ुसताख़ अते झगड़ालू गरदान के पहिलां कमाईआं मुआफ़ीआं रद्द कर दित्तीआं सन। नाल इहनां जुरमां बदले वाधू सज़ावां वी दे दित्तीआं सन। बेकसूर हुंदिआं होइआं वी घट्टो-घट्ट चार साल होर उस नूं जेल्ह ’च रहिणा पै सकदा सी।
मोहन जी तों मन दी गल्ल मन विच नां रख्खी गई। जिउं ही बाबे दे खब्बे पासे पई कुरसी ख़ाली होई, उह झट्ट उस उपर जा बैठा। फेर पुछ्छण लग्गा।
“बाबा जी, की असीं सच्चमुच्च जित्त गए हां? की सच्चमुच्च पाला अते मीता बाइज़्ज़त बरी होए हन? बथेरे पाले मीते जेल्हां विच बंद हन। दूर जाण दी ज़रूरत नहीं। आह हाकम वल्ल ही देख लओ। अजिहे हालात विच की जशन मनाउणा जाइज़ है?”
बाबे नूं पता सी। इहो जिहे प्रशन मोहन जी दे नाल-नाल हज़ारां लोकां दे मनां विच उठ्ठ रहे होणगे। शंके दूर करन लई ही अज्ज दी रैली रख्खी गई सी।
“इह संघरश विढ्ढ के असीं बहुत कुझ जित्तिआ है। पाले मीते दे मत्थों तों इक बच्चे दे कातल होण दा कलंक लाहिआ है। जेल्हों बाहर आ के उहनां नूं ज़िल्लत भरी ज़िंदगी जिऊण दी लोड़ नहीं। की इह प्रापती घट्ट है? जे असीं संघरश नां करदे तां बंटी दे असल कातलां दे चिहरे तों नकाब नां लहिंदा। इक दिन असीं हरमनबीर नूं ग्रिफ़तार करवा के छड्डांगे। जे असीं संघरश नां कर रहे हुंदे तां हाकम वरगा होणहार नौजवान कदों दा तनहाई चक्की विच दम तोड़ चुक्का हुंदा। इह वी साडी इक प्रापतीहै।
“पत्तर, इक गल्ल होर समझ लै। संघरश निज्जी फ़ाइदिआं लई नहीं, उदेशां दी प्रापती लई विढ्ढे जांदे हन। इस संघरश दा आरंभ इक विअकती दे मन विच सुलघी चिंगाड़ी तों बझ्झा सी। देख हुण इस नें किड्डे भांबड़ दा रूप धार लिऐ। बीसीआं जथेबंदीआं अते लख्खां लोक इस काफ़ले विच शामल हो गए हन। हुण तक असीं सैंकड़े लोकां नूं पुलिस वधीकीआं अते बीसीआं नूं जेल्ह जाणों बचा चुक्के हां। लोक साडे ’ते टेक रख्खण लग्गे हन। दिनो-दिन असीं तकड़े हुंदे जा रहे हां। असीं आपणी मंज़ल दे बहुत नेड़े हां। दस्स, की इह ख़ुशीआं भरिआ दिन नहीं है? की साडा जशन मनाउणा ग़लत है?”
मोहन जी दे शंके दूर होण लग्गे। उस दा मन खिड़न लग्गा।
बाबे अते मोहन जी नूं गल्लीं लग्गे देख के हाकम वी उहनां कोल आ बैठा।
“बाबा जी) मैं पूरी तरहां तंदरुसत हो चुक्का हां। पाले मीते दी अपील दा फ़ैसला वी हो चुक्का है। हुण मेरा मन जेल्ह जाण अते आपणा अधूरा कंम पूरा करन नूं करदाहै।”
“जेल्ह तां जाणा ही है, पर इंनी काहल वी की है पुत्तरा?”
“बाहरले लोकां नूं राहत दिवाउण लई तुसीं बहुत लोक हो। अंदरलिआं दीआं आहां सुणन वाला कोई नहीं। इहनां दिनां विच मैं तुहाडे कोलों बहुत कुझ सिख्खिआ है। हुण मैं आपणा कंम नवें सिरिउं अते विगिआनक ढंग नाल विढ्ढांगा। देखणा किंने वधीआ सिट्टे निकलणगे। मैनूं इस शुभ मौके भरे मेले विचों विदा करो।”
“इउं नां आख पुत्तरा, तेरी सानूं बाहर वी बहुत ज़रूरत है। उंज तेरा फ़ैसला बिलकुल ठीक है। भैड़े दिनां दी गिणती अज्ज तों ही घटणी शुरू होणी चाहीदी है। जलदी जाएंगा तां ही जलदी वापस आएंगा। सानूं तेरा सदा इंतज़ार रहेगा।”
खड़ा हो के बाबे नें पहिलां हाकम दी पिठ्ठ थापड़ी, फेर घट्ट के हिक्क नाल लाइआ।
हाकम दा उतशाह देख के मोहन जी नूं उस प्रती बणी आपणी सोच ’ते पछतावा होइआ। आपणी ग़लती सोच के मन ही मन उस नें हाकम अग्गे सिर झुकाइआ।
हाकम दे फ़ैसले नूं धिआन विच रख्खदिआं पहिलां उलीके प्रोगराम विच सोधां कीतीआं गईआं।
हुण जदों जलसा पूरे जोबन ’ते होवेगा, उस समें हाकम दे जेल्ह जाण दे फ़ैसले दा ऐलान कीता जावेगा।
फेर हाकम भाशण देवेगा।
फेर बाबे दी अगवाई विच संमती दे चोणवें सौ कारकंनां दा इक जथा जलूस दी शकल अख़तिआर करेगा।
इह जथा पूरे मान-सनमान नाल हाकम नूं जेल्ह छड्ड के आएगा।
उहो जथा जेल्ह दे मुख्ख दरवाज़े ’ते पाले मीते दा सवागत करेगा। पूरी शानो-शौकत नाल उहनां नूं शहिर लै के आएगा।
फेर दरोणाचारीआ वल्लों रचे ख़तरनाक चक्करविऊ नूं तहिस-नहिस करन लई, वीर अभिमनयू नूं युध्ध-खेतर विच भेजे जाण दीआं तिआरीआं होण लग्गीआं।

