"بھا جی! کدی سربجِیت نال تُہاڈی گرما گرمی وی ہۄئی سی۔" کاہن سِںگھّ نیں پُچھِّیا۔

مَیں آپݨے چیتے 'تے ذۄر پائِیا۔ مَینُۄں کُجھ وی یاد ناں آئِیا۔ سربجِیت دے تھۄڑھے جِہے اُچّے پِیڑھ والے ہسّدے دںدّ ہی میرے چیتے وِچ لِشکے۔ اُہ والِیبال کھیڈدا اتے میرے نال ذِد کے گۄلا سُٹّدا دِس رِہا سی۔ مُچھّاں دے وٹّ تِکھّے کرن لئی اُہناں 'تے اُسدِییاں اُںگلاں پھِر رہِییاں سن اتے ہۄٹھ مںدّ مںدّ مُسکرا رہے سن۔ 'گرما گرمی' تاں کۄئی مَینُۄں مہِسُۄس نہِیں سی ہۄ رہی۔

"ذرا سۄچۄ! کِتے کۄئی ماڑی مۄٹی گلّ بات ہۄئی ذرُۄر سی۔" اُہ ذۄر دے رِہا سی۔

مَیں ناںہ وِچ سِر پھیرِیا۔ سربجِیت دا چھے پھُٹّ بھرواں جُسّا اُسدے 'دُگھّ دُگھّ' کردے رائِل اِن فِیلڈ مۄٹر سائیِکل 'تے سجِّیا بَیٹھا نذر آئِیا۔ اکھّاں 'تے کالِییاں اَینکاں۔ اُہ سکُۄل وِچ دھُۄڑاں اُڈائُںدا داخل ہُںدّا۔ مۄٹر سائیِکل کھلۄںدِیاں ہی ناںوِیں دسوِیں دے اُسدے چہیتے وِدِیارتھی مۄٹر سائیِکل سامبھ لَیںدے اتے کھڑا کرکے اُسدی مِٹّی پُۄںجھدے اُسنُۄں لِشکائُݨا شُرُۄ کر دِںدّے۔ اُہ پبّاں بھار مڑک نال تُردا ہۄئِیا٬ مُںڈِّیاں دی 'ستِ سْری آکال' دا جواب دِںدّا دفتر وِچ بَیٹھے ساتھی ادھِیاپکاں نُۄں ہسّ ہسّ کے ہتھّ مِلائُںدا۔ لگبھگ تِیجے پِیرِیئڈ دے ویلے٬ پِںڈّ وِچ ہی اُسدے سردے پُجّدے رِشتیداراں دے گھرۄں٬ مُںڈّے گرما گرم کھاݨا تِیار کروا کے لِیائُںدے ۔ میرا اِہ پِیرِیئڈ وِہلا سی اتے اُسدا وی۔ اُہ تھال 'تے پِیا کرۄشِیئے نال بُݨِیا وڈّا سارا رُمال اُتاردا اتے نیڑے بَیٹھے ساتھی ادھِیاپکاں نُۄں آپݨا ساتھ دیݨ لئی آواذاں دِںدّا۔ کِسے مُںڈّے نُۄں کہِںدّا , "جاہ ! بھجّ کے جاہ٬ درشن سُںہّ نُۄں بُلا کے لِیا۔ جِہڑی جمات وِچ وی ہۄوے۔ اُہنُۄں آکھ کِتے نہِیں پڑھائی پچھڑ چلّی۔" پھِر میرے ولّ مُۄںہ کرکے آکھدا٬ بھا جی! درشن سِںگھّ ہِیرا بںدّا ہَے۔"

درشن سِںگھّ نال اُسدی چںگّی بݨی ہۄئی سی۔ درشن آپݨے پِںڈّ اِبّݨ تۄں بسّ وِچ بَیٹھدا اتے جھبال آ کے اُتّر جاںدا ۔ اِتھّے سربجِیت آپݨے پِںڈّ نَۄشہِرے ڈھالے تۄں آپݨے مۄٹر سائیِکل 'تے پہُںچّدا ۔ دۄویں اِکّۄ مۄٹر سائیِکل تے اِکٹھّے سکُۄل آئُںدے ۔ رۄٹی دا سُنیہاں تاں درشن سِںگھّ اُڈِیکدا ہی ہُںدّا۔ کلاس چھڈّ کے دَۄڑِیا آئُںدا ۔ اُہدی 'سُںگھّݨ شکتی' بڑی تیذ سی۔ ہتھّ دھۄںدِیاں ہی دسّ دِںدّا٬ "اجّ تاں گۄبھی تڑکی لگّدی ہَے جاں اجّ مکئّی دی رۄٹی تے ساگ دی خُشبُۄ آ رہی ہَے۔ اجّ تاں بئی باہرۄں ای لگّدا اےَ کِہ کریلے بݨے نیں۔ سگۄں بھِںڈِّییاں بݨِییاں نیں اجّ؟" سارے اُسدی اِس 'سُںگھّݨ شکتی' 'تے ہسّدے ۔ "سُںگھّݨ شکتی تاں ساڈے وِیر دی اینی تیذ ہَے کِہ مِیل 'تے سۄہݨی ذنانی جاںدی ہۄوے تاں اِہ ہوا وِچ سُںگھّ کے دسّ سکدا ہَے کِہ اُہ کِہڑے شَیپُۄ نال نہاتی ہَے اتے اُسنے کِہڑی کرِیم لائی ہَے!" سربجِیت آکھدا ۔ دُۄجے ادھِیاپک ہسّدے تاں درشن سِںگھّ مُچھّاں وِچ مُسکرائُںدا ہۄئِیا بُرکی تۄڑ کے سبذی نُۄں لائُݨ لگّدا۔ "بھا جی! بھاویں کُجھ وی ہۄوے٬ دۄ بُرکِییاں تاں تُہانُۄں کھاݨِییاں ہی پَیݨِییاں نیں۔" سربجِیت مَینُۄں پِیار نال آکھدا ۔

"اجّ اسِیں چکّ سِکںدّر گئے ساں سویرے سکُۄل آئُݨ تۄں پہِلاں٬ کِسے کمّ۔ بھا جی کے پی سِںگھّ دے گھر کۄلۄں لںگھّے ساں۔" سربجِیت نیں مُسکرائُںدِیاں سبھ نُۄں سُݨائِیا۔ ساڈے اِکّ ساتھی ادھِیاپک دی بہِک پدھّری راہِیں ہۄ کے چکّ سِکںدّر نُۄں جاںدی سڑک 'تے سی۔ اُس ادھِیاپک نیں ہسّدِیاں کِہا٬ "مَینُۄں تُہاڈے اجّ اۄدھر جاݨ بارے درشن سِںگھّ نیں کلّہ ہی دسّ دِتّا سی اتے مَیں اجّ آپݨی گھروالی نُۄں اُچیچا ساودھان کر کے آئِیا ساں کِہ ویکھِیں اُہلے وِچ رہِیں۔ بھاویں مَینُۄں پتا ہَے کِہ ساڈا بھرا تاں ذنانی نُۄں کںدھّاں وِچۄں وی ویکھ لَیںدا ہَے۔"

" اُہ تاں پھِر بھرا تیرے نیں ویکھ لِیا۔ ساڈی بھابی نیں اجّ سگۄں کیسِیں اِشنان کِیتا سی؟" درشن سِںگھّ نیں مِنّہا مِنّہا مُسکرائُںدِیاں پُچھِّیا۔ گھر سڑک دے اُتّے ہی سی اتے درشن سِںگھّ نیں کِتے کیسِیں نہاتی 'بھابی' دے دِیدار کر لئے سن۔ سارے ادھِیاپک ہسّݨ لگّ پئے۔ "بڑا پاپی اےَ اِہ!" کے پی سِںگھّ وی ہسّݨ لگّا۔

"پاپی نہِیں جی٬ اِہ تاں ہِیرا بںدّا ہَے۔" سربجِیت نیں پھِر کِہا۔

اِسترہاں سربجِیت دا دربار سجِّیا رہِںدّا۔

ادھّی چھُٹّی ہُںدّی تاں اُہ والِیبال مںگّوا لَیںدا۔ مُںڈّے اتے ماسٹر مِل کے والِیبال کھیڈدے ۔ دُدھّ سۄڈھے دی شرت لگّدی۔ ادھّی چھُٹّی مُکّدِیاں ہی دُۄجے ادھِیاپک جماتاں نُۄں تُردے پر اُہ مُںڈِّیاں نُۄں آکھدا٬ "بذارۄں نِمبُّۄ تے برف لِیائۄ اُئے۔ شِکںجّوی بݨائیِئے۔" وِہلے پِیرِیئڈ والے ادھِیاپک شِکںجّوی پِیںدے۔ اِکّ گلاس مُکھ ادھِیاپک نُۄں وی بھیجدا۔ "تھۄڑا کُ ٹھںڈھّا رکھّݨا چاہِیدا اُہنُۄں وی۔" اُسنُۄں پتا سی کِہ اُہ کدی گھٹّ ودھّ ہی جمات وِچ جاںدا سی۔ پی ٹی آئی ماسٹر ہۄݨ کرکے اُہ اکسر آکھدا کِہ اُسدا کمّ تاں مَیدان وِچ ہَے کمرِیاں وِچ نہِیں۔

کدی گرما گرم پکَۄڑِیاں اتے پُۄدنے دی چٹنی دا سواد ویکھِیا جاںدا۔ کدی خربُۄذِیاں دِییاں پھاڑِییاں ہۄ رہِییاں ہُںدِّییاں۔ کدے ہرِییاں تراں تے نِمبُّۄ نِچۄڑ کے کالا لُۄݨ لگّدا۔ اُںج تاں بہُتی وار خرچا ادھِیاپکاں دا ساںجھا ہی ہُںدّا سی پر کئی وار اِہ خرچا سربجِیت آپݨی جیب وِچۄں ہی کر دِںدّا۔ کِسے دِن آکھدا , "بھا جی! سُݨِئَں اِک فِلم نوِیں آئی ہَے۔ آپاں شنِچّروار ویکھݨ جاݨا ہَے سارِیاں٬ امبّرسر۔"

جِنّہاں دا کرُۄرا مِلدا , اسِیں فِلم ویکھݨ جاںدے ۔

اُہ رَۄݨک لائی رکھّدا۔ اِہۄ جِہے رَۄݨکِیلے بںدّے دِییاں یاداں وِچۄں مَینُۄں کۄئی 'گرم یاد' چیتے نہِیں سی آ رہی۔

پر کاہن سِںگھّ نیں آکھِیا٬ "کۄئی گلّ ہۄئی ذرُۄر سی۔"

اُہ گلّ دسّݨ دا من بݨائی بَیٹھا جاپدا سی!

شائِد کاہن سِںگھّ نُۄں ہی کِسے گلّ دا پتا ہۄوے! اُہناں دۄواں دا پِںڈّ اِکّۄ سی اتے سربجِیت کاہن سِںگھّ دا بڑا چہیتا وِدِیارتھی وی رِہا سی۔

1979 وِچ مَیں لمّی چھُٹّی لَے کے دھردِئۄ-بُٹّر دے آدرش سکُۄل وِچ پںجّابی دا لَیکچرار جا لگّا ساں۔ اۄتھے دِل ناں لگّݨ کرکے دۄ کُ سالاں بائد مَیں واپس آپݨے پِںڈّ والے سکُۄل وِچ آئِیا تاں سۄہلاں والے ہربںسّ پی ٹی دی بدلی ہۄ چُکّی سی۔ سربجِیت اُسدی تھاں نواں نواں نِیُکت ہۄ کے آئِیا سی۔ اُہ مَینُۄں بڑے ستِکار نال مِلِیا اتے کِہا٬ "مَیں کاہن سِںگھّ ہُراں دا وِدِیارتھی ہاں اتے اُہناں دا گُرُۄیاں واںگ ستِکار کردا ہاں۔ اُہ تُہاڈے مِتّر نیں اِس لئی تُسِیں وی اجّ تۄں میرے گُرُۄیاں ورگے جے۔"

اُسدی مِٹھاس نیں میرا من مۄہ لِیا سی۔ کاہن سِںگھّ میرے پِںڈّ تۄں پںجّ ستّ مِیل دی وِتھّ تے اَین ہِںدّ-پاکِہ سرہدّ 'تے ستھِت پِںڈّ نَۄشہِرے ڈھالے دا رہِݨ والا ہَے۔ کالے سمِیاں نیں اُہنُۄں امّْرِتسر اتے مَینُۄں جلںدھّر رِہائِش تبدِیل کرن لئی مجبُۄر کر دِتّا۔ پھِر اسِیں کئی سال ناں مِلے۔ پر پِںڈّ رہِںدِّیاں ساڈی ساںجھ سدا بݨی رہی۔ اسِیں سبھ تۄں پہِلاں 1963 وِچ جے بی ٹی سکُۄلاں دے جِلہا ٹُۄرنامَیںٹ وِچ مِلے ساں۔ اُہ کھالڑے اتے مَیں سرہالی دی والِیبال ٹِیم ولّۄں بتَۄر سمَیشر کھیڈے ساں۔ جے بی ٹی کرن تۄں پِچھّۄں ساڈی اَیڈہاک نِیُکتی وی اِکّۄ سکُۄل وِچ ہۄ گئی سی جِس سدکا ساڈی ساںجھ ہۄر گُۄڑھی ہۄ گئی۔ پھِر اسِیں پکّے ٹِیچر بݨ کے آپݨے آپݨے پِںڈّاں دے نیڑے چلے گئے۔ کدی کدی مِلݨ گِلݨ بݨِیاں ہی رہِںدّا۔ اساں دۄواں اگّے پڑھائی کرکے بی اے٬ اَیم اے اتے بی اَیڈّ وگَیرا کر لئیِیاں۔ اسِیں آپݨے آپݨے پِںڈّ دے ہائی سکُۄل وِچ ادھِیاپک جا لگّے۔ مَیں جِنّاں چِر پِںڈّ رِہا٬ ہر رۄذ شام نُۄں گرائۄُںڈ وِچ جاݨا اتے دۄ تِنّ گھںٹّے والِیبال کھیڈݨا اتے کھِڈوائُݨا میرا نِتّ نیم سی۔ اِںج مَیں لگاتار ڈھائی دہاکِیاں تۄں اُتّے رۄذ والِیبال کھیڈدا/کھِڈائُںدا رِہا۔ سمیں سمیں تِیار کِیتے میرے نویں کھِڈارِییاں دی ٹِیم مَیچ کھیڈݨ لئی تِیار-بر-تِیار رہِںدّی۔ اسِیں آسے پاسے دے پِںڈّاں دِییاں ٹِیماں اتے کلبّاں نال مَیچ کھیڈدے۔ کاہن سِںگھّ ہُراں دے پِںڈّ دی والِیبال دی وی بڑی مذبُۄت ٹِیم سی۔ کئی وار کاہن سِںگھّ دی ٹِیم اتے میری ٹِیم اِکّ دُۄجے نال٬ اِکّ دُۄجے دے پِںڈّ جا کے دۄستاناں مَیچ کھیڈدے۔ آپس وِچ جِتّدے٬ ہاردے۔ اسِیں دۄویں اِکّ دُۄجے دے کھِلاف مُکھّ کھِڈاری ہُںدّے۔ اِہناں سالاں وِچ ہی اساں دۄواں نیں والِیبال دے کئی کھِڈاری تِیار کِیتے سن۔ سربجِیت وی اُسدا شاگِرد اتے تِیار کِیتا کھِڈاری سی۔

تِنّ-چار سال پہِلاں میرا اِہۄ پُراݨا جاݨکار کاہن سِںگھّ کِسے ساںجھی پچھاݨ والے پرِوار دے وِیاہ-سماگم وِچ جلںدھّر آئِیا۔ اسِیں کئی سالاں بائد مِلے ساں۔ کھاݨا کھاݨ تۄں پِچھّۄں اُسنے مَینُۄں کِہا کِہ مَیں اُسنُۄں بسّ اڈّے اُتّے اُتار دِیاں۔ اسِیں کار وِچ بَیٹھے تاں پُراݨِیاں دِناں نُۄں یاد کرن لگّے۔ پُراݨِییاں یاداں دے رُماںچک دھُںدّلکے وِچ گواچݨا کِس نُۄں چںگّا نہِیں لگّدا! مَیں کِہا٬ "کاہن سِںہّاں! تُۄں میرے نال گھر چلّ۔ بَیٹھ کے کُجھ چِر گلّ-بات کراںگے۔ چاہ دا پِیالا چھکاںگے۔ اُتھۄں ہی مَیں تَینُۄں بسّ اڈّے 'تے چھڈّ آئۄُں۔ دِن تاں اجے بڑا پِئَے تے تُۄں کِہڑا ولَیت جاݨَیں۔ آہ پِئَے امّْرِتسر ۔"

اُہ پہِلاں ہی تِیار سی۔ گھر بَیٹھے گلّاں کردِیاں ہی اُسنے کِتے سربجِیت نال ہۄئی میری 'گرما گرمی' بارے سوال پُچھِّیا تاں مَینُۄں سۄچݨ 'تے وی کۄئی گلّ یاد ناں آئی۔

مَینُۄں تاں یاد آئُںدا سی اُسدا ہسّدا ہۄئِیا ساںولا چِہرا۔ کِیمتی کپّڑے۔ گُٹّ تے بدھّی مہِںگّی گھڑی۔ پَیرِیں تِلّیدار کسُۄری کھُسّا۔

مَیں سربجِیت دے کھُسّے دی تارِیف کِیتی تاں اُسنے کِہا٬ "بںدّا پرسۄں لاہَۄر گِیا سی۔ چار کھُسّے مںگّوائے سی۔ تُسِیں مںگّوائُݨاں تاں دسّۄ۔ اگلے ہفتے بںدّے نیں پھِر لاہَۄر جاݨَیں۔ آکھدا سی لاہَۄر وِچ بڑی ودھِییا پںجّابی فِلم لگّی ہَے۔ اِس پھیرے ویکھی نہِیں گئی۔ ہُݨ سِرف فِلم ویکھݨ لاہَۄر جاݨا سُۄ۔" اُہ کھِڑکھِڑا کے ہسِّیا۔ لاہَۄر جاݨا اُہناں لئی اِںج سی جِویں امّْرِتسر جاݨا ہۄوے!

اُسدی تڑک بھڑک پِچھّے اُہناں دے پرِوار دی چںگّی آرتھِک ستھِتی سی۔ اُہناں دا پِںڈّ ہِںدّ-پاکِہ سرہدّ اُتّے سی اتے اِہ سبھ اِسے سرہدّ دِییاں 'بخشِشاں' سن۔ اُہ اِلاکے دی پَیسے ولّۄں چںگّی مۄٹی سامی سن۔ نَۄکری تاں سربجِیت شُگل وجۄں کردا سی۔ مِلدی تنخاہ تۄں ودھّ پَیسے تاں اُہ ہر مہِینے خرچ کر دِںدّا سی۔ سارے وِدِیارتھِییاں اتے ادھِیاپکاں اُتّے اُسدی 'سرداری' دی پَیںٹھ بݨی ہۄئی سی۔ پر اُسدے مِلاپڑے اتے خُشدِل سُبھا کرکے اِہ 'سرداری' کِسے نُۄں اینی چُبھدی نہِیں سی۔ اُہ اِس ہئُمَیں وِچ اُڈِّیا پھِردا۔

اِس تۄں اِلاوا اجّ کلّہ اُہناں دے ٹبّر دِییاں نوِییاں بݨِییاں 'ساںجھاں' وی اُس دے لُکویں ابھِمان دا کارن سن۔

اِہ لالا جگت نرائِݨ دے کتل تۄں بائد اتے بلُۄ سٹار آپْریشن تۄں پہِلاں دے دِن سن۔ سںتّ بھِںڈّراں والے اتے اُسدے چیلِیاں دی چڑھ مچّی ہۄئی سی۔

"سںتّاں دا آپݨے تے مِہر دا ہتھّ ہَے۔" سربجِیت سںتّاں نال آپݨے چاچے اتے پرِوار دے نیڑ دِییاں گلّاں کردا۔ اُسدِییاں اِہۄ جِہِییاں گلّاں سُݨ کے ہی ہَیڈماسٹر اُسنُۄں کُجھ نہِیں سی کہِںدّا۔ اُہ جدۄں مرذی سکُۄل آوے٬ جدۄں مرذی جاوے۔

اِک دِن اکھبار وِچ اِکّ پُلسِیئے 'تے ہۄئے ہملے دی خبر پڑھ کے اُہ جِویں خُشی وِچ اُچھّل پِیا۔

"آہ ریڑھ 'تا ای۔ پرسۄں سںتّاں دے درشن کرن گئے ساں۔ گھڑے 'چ پرچِییاں پا کے 'سۄدھݨ' دے فَیسلے ہُںدّے نیں اۄتھے۔ سںتّاں نُۄں سُݨ کے سواد آ گِیا۔ اِسے پُلسِیئے دی گھروالی آئی ساڈے وِںہّدِیاں۔ ہتھّ جۄڑ جۄڑ ترلے لوے۔ آکھے: میرے گھروالے دی جان بخشی کر دِئۄ۔ اُسدا کۄئی کسُۄر نہِیں۔ ساڈا نِکّا نِکّا جِییا جںتّ کی کرُۄ۔" اُسنے آپݨا چھے-ستّ سال دا نِیاݨا اگّے کِیتا اتے اُہ کمبّدا ہۄئِیا سںتّاں اگّے ہتھّ جۄڑ کے آکھے٬ 'میرے ڈَیڈی نُۄں ناں مارۄ۔' سںتّ کہِںدّے٬ 'بِیبی٬ تیرے گھروالے نیں گھٹّ نہِیں کِیتی۔ جِنّہاں نال ہۄئی , اُہناں دے وی تاں ایڈے ایڈے نِیاݨیں سن۔ نالے بِیبی مَیں کی کرنا ہَے! کرن والی سںگّت ہَے جاں گُرُۄ مہاںراج۔"

مَینُۄں اُسدا خُش ہۄݨا چںگّا ناں لگّا۔

"اِس وِچ خُش ہۄݨ والی کۄئی گلّ نہِیں۔ اِکّ بںدّے دی جان گئی ہَے۔ سںتّ اتے گُرُۄ تاں بخشݨ ہار ہُںدّا ہَے۔ تَینُۄں ہتھّ جۄڑی کھلۄتے اُس چھۄٹے مُںڈّے تے ترس ناں آئِیا؟" مَیں آکھِیا تاں اُہ گمبھِّیر ہۄ گِیا۔ کہِںدّا٬ "ترس تاں آئِیا سی بھا جی! پر جدۄں اُہ چلی گئی تاں سںتّاں کۄل بَیٹھے بںدّے اُستے ہسّݨ لگّے ۔ اُہناں دے ہاسے وِچ اُہ مُںڈّا مَینُۄں بھُلّ ہی گِیا سی۔"

"رتا سۄچ! اُس مُںڈّے دی تھاں کِتے تُۄں ہُںدّۄں۔"

اُس نیں اُچّی ساری آکھِیا٬ "اۄ چھڈّۄ بھا جی! اَیویں اُس مُںڈّے دا چیتا ناں کرائۄ۔"

"رمیش جی اَیدھر آئۄ! اِکّ تاش دی باذی ہۄ جاوے۔" اُسنے آپݨے اِکّ ہۄر چہیتے ادھِیاپک نُۄں آواذ دِتّی۔ اُہ میرے نال گلّ بات نُۄں ہۄر لمّی نہِیں سی کھِچّݨا چاہُںدّا۔ اسل وِچ اُس اںدّر ہتھّ جۄڑی کھلۄتے مُںڈّے دا درد جاگ پِیا سی اتے اُہ اِس درد دے رُۄبرُۄ نہِیں سی ہۄݨا چاہُںدّا۔

اِک دِن مَیں پُچھِّیا٬ "تیرے سںتّاں کۄل اِلاکے دے سارے سمگلر اتے دس نمبّرِیئے جا کے متھّے ٹیکݨ لگّے نیں۔ اِہۄ جِہِیاں دی سںگّت کِہۄ جِہے چنّ چاڑھیگی٬ اِہ وی کدی سۄچِئَے؟"

اُس دلِیل دِتّی٬ "اِہۄ ہی تاں مار کھۄری 'کَۄم' ہُںدّے نیں۔ اڑی تھُڑی ویلے کمّ آئُݨ والے۔" اُہ ہسِّیا٬ "تُسِیں مَینُۄں لا کے آکھدے اۄ ناں! مَیں سبھ سمجھداں۔ بھا جی! جان دی باذی لا کے جے اساں چار پَیسے کمائے نیں تاں کِسے دا کی کھۄہ لِئَے؟ اِس وِچ مُلک دا کی جاںدَے تے پُلِس نُۄں کی تکلِیپھ ہَے! جِہڑے پُلسِیئے سانُۄں تںگّ کردے سن٬ اُہ ہُݨ ساڈِییاں برُۄہاں تے کھلۄتے ہُںدّے نیں جی جی کردے۔"

اِک دِن اُہ بسّ وِچۄں کڈھّ کے مارے ہِںدُّۄیاں دی خبر 'تے خُش ہۄ رِہا سی۔

"سںتّ کہِںدّے نیں دھۄتی ٹۄپی جمنا پار جائۄُ جاں دُۄسرے پار"

مَیں اُسدی ناذک تھاں 'تے ہتھّ رکھِّیا٬ "رمیش نُۄں وی پرلے پار کر دیویںگا؟"

رمیش اُسدا بڑا سنیہی سی۔ اُسدے چھۄٹے مۄٹے کمّ خُش ہۄ کے کرن والا مدھُر بھاشی جِئۄُڑا٬ جِہڑا لگّدی واہے کِسے دا وی دِل نہِیں سی دُکھائُݨا چاہُںدّا۔ سربجِیت میری گلّ سُݨ کے خامۄش ہۄ گِیا۔ پھِر سۄچ کے بۄلِیا٬ "لئۄ رمیش نُۄں کِہڑا کُجھ آکھُۄ۔ اُہ تاں ساڈا ہِیرا ہَے۔"

"جِہڑے مرے نیں اُہ وی کِسے دے ہِیرے سن۔"

اُہ خامۄش ہۄ گِیا۔

سربجِیت مَینُۄں وکھّ وکھّ شکلاں وِچ دِس رِہا سی۔

کاہن سِںگھّ دی پُچھّ دے اُتّر وِچ مَیں ذِہن 'تے ذۄر پائُݨ لگّا تاں اِک بُری تے دُکھدائی جھاکی من مستک 'تے چھا گئی۔ میرے ساہمݨے سرہںدّ نہِر وِچۄں کڈھّ کے لِیاںدی اُسدی پھُلّی ہۄئی لاش پئی سی۔ اُہ گھردِیاں نال کِسے گلّۄں کھفا ہۄ گِیا سی۔ کِسے رِشتیداری تے جاݨ دا بہانا لا کے گھرۄں چلا گِیا اتے سرہںدّ نہِر وِچ جا چھال ماری سی۔ اُسدے ڈُبّ جاݨ دی خبر اُسدی نو وِیاہی پتنی نیں آ کے دِتّی سی جِسنُۄں اُہ آپݨے نال لَے کے گِیا سی اتے اُسنُۄں وی آپݨے نال ہی خُدکشی کرن لئی پْریردا رِہا سی۔ پر اُسدے اِنکار کرن اتے اُس ولّۄں سمجھائُݨ دے لکھّ یتناں دے باوجُۄد سربجِیت نیں اُستۄں آپݨی باںہ چھُڈا کے نہِر وِچ چھال مار دِتّی سی۔ تِیسرے دِن ہرے جالے نال لِبّڑی اُسدی گلھ چُکّی لاش لبھّی سی۔ اِلاکے وِچ ہاہاکار مچّ گئی سی۔

"کملا بھںگّ دے بھاڑے جان گوا بَیٹھا۔ گھراں وِچ سَۄ اُنّی اِکّی ہۄ جاںدی ہَے۔" مَینُۄں اُسدی کہِری مَۄت دا ڈُۄںگھا افسۄس سی۔

"تُہاڈے نال اُہدی مُںڈِّیاں نُۄں کبڈّی کھِڈوائُݨ تۄں جھڑپ ہۄئی سی ناں اِکّ وار؟" کاہن سِںگھّ نیں اِکّ وار پھِر آکھِیا۔

"اچھّا! لَے اُہ گلّ؟ اُہ تاں مامُۄلی گلّ سی ۔ جھڑپ وی کۄئی نہِیں سی ہۄئی۔ بسّ گُسّا آئِیا سی مَینُۄں وی اتے اُہنُۄں وی۔ پر اسِیں اِکّ دُۄجے نُۄں مُۄںہۄں کِہا کُجھ نہِیں سی۔" میرے چیتے وِچ اِک دْرِش اُبھّرِیا۔

"اُہ تاں بڑی وڈّی گلّ ہۄ چلّی سی۔ مَیں جاݨ بُجھّ کے کدی تُہانُۄں دسّی نہِیں سی۔" کاہن سِںگھّ نیں رہسّ ہۄر ڈُۄںگھا کر دِتّا۔

ہۄئِیا اِہ کِہ ٹُۄرنامَیںٹ آئُݨ والے سن۔ سربجِیت سکُۄل لگّدِیاں ہی ناںوِیں دسوِیں دے مُںڈِّیاں نُۄں پِچھّے مَیدان وِچ لَے جاںدا اتے کبڈّی کھِڈائُݨی شُرُۄ کر دِںدّا۔ ہۄر تماشبِین مُںڈّے وی گرائۄُںڈ دے آسے پاسے جا بَیٹھدے۔ وڈِّییاں جماتاں وِہلِییاں ورگِییاں ہۄ جاںدِییاں۔ اُہ ادھّی چھُٹّی تکّ کبڈّی کھِڈائُںدا رہِںدّا۔ دسوِیں جمات وِچ میرا پںجّواں پِیرِیئڈ لگّدا سی۔ جدۄں مَیں جمات وِچ جاںدا٬ ادھّی جمات کھالی ہُںدّی۔ پُچھّݨاں تاں پتا لگّݨا کِہ کُجھ مُںڈّے کبڈّی کھیڈݨ اتے کُجھ اُہناں نال ویکھݨ گئے ہن۔ مَینُۄں اِسترہاں بچِّیاں دی پڑھائی خراب کرنا چںگّا نہِیں سی لگّدا۔ کُجھ دِن اِہ سِلسِلا چلّدا رِہا۔ مَیں کبڈّی والِیاں مُںڈِّیاں نُۄں کِہا کِہ کبڈّی کھیڈݨ والے تاں بھاویں کھیڈدے رہِݨ پر سربجِیت نُۄں آکھِئۄ تماشبِیناں نُۄں تاں کلاس وِچ بھیج دِیا کرے۔ اگلے دِن میری کلاس پھِر وِہلی سی۔ آکھے دا کۄئی اسر نہِیں سی ہۄئِیا۔ میرے پُچھّݨ تے پتا لگّا کِہ سربجِیت نُۄں جدۄں مُںڈِّیاں نیں میرا سُنیہاں دِتّا تاں اُس آکھِیا سی٬ 'اُئے بَیٹھۄ تُسِیں ۔ میرے ہُںدِّیاں تُہانُۄں کۄئی کُجھ نہِیں آکھدا۔'

مَینُۄں اُسدے اِس جواب وِچۄں 'تُہانُۄں کۄئی کُجھ نہِیں آکھدا" دی تھاں 'تُہانُۄں کۄئی کُجھ نہِیں آکھ سکدا' دی گںدھّ آئی۔ اِہناں شبداں وِچ تاں اِکّ وںگّار سی!

مَینُۄں سربجِیت دی اِہ گلّ چںگّی ناں لگّی۔ پر مَیں اُسنُۄں کُجھ ناں آکھِیا۔ میری جٹّ-ہئُمَیں وی جاگ پئی سی۔ پہِلے دِن تاں مَیں سِرف تماشبِیناں نُۄں ہی کلاس وِچ آئُݨ لئی ہی سُنیہاں بھیجِیا سی پر اگلے دِن مَیں آپݨی جمات دے کبڈّی والے مُںڈِّیاں نُۄں کِہا کِہ کبڈّی کھیڈݨ لئی چار پِیرِیئڈ بہُت ہُںدّے ہن۔ اِس لئی اُہ اگلے دِن میرے پِیرِیئڈ وِچ کلاس وِچ ہر ہالت وِچ ہاذر ہۄݨے چاہِیدے ہن۔ پر اگلے دِن پھِر ہالت پہِلاں والی ہی سی۔ مُںڈِّیاں نیں میرا سُنیہاں سربجِیت تکّ پہُںچّا دِتّا سی۔ پر اُسنے پھِر کِہا سی٬ "اُئے جدۄں مَیں آکھداں٬ کُجھ نہِیں ہُںدّا۔ گھبرائۄ ناں٬کھیڈۄ تُسِیں۔"

پتا مَینُۄں وی لگّ گِیا۔ اسِیں اںدّرۄں اںدّر تݨ گئے ساں۔ اگلے دِن جدۄں میرے پِیرِیئڈ دی گھںٹّی کھڑکی٬ مَیں کلاس وِچ گِیا تا پہِلاں والا ہال۔ کُجھ بھلیماݨس اتے ڈراکل مُںڈّے ہی کلاس وِچ ہاذر سن۔ باکی ساری جمات گرائۄُںڈ وِچ ہی سی۔ مَیں اُسے ویلے گرائۄُںڈ ولّ تُر پِیا۔ سارے میرے ولّ ویکھݨ لگّے۔

"تُہانُۄں مَیں کی آکھِیا سی اُئے! تُسِیں کلاس وِچ کِئۄں نہِیں آئے؟"

مُںڈّے کھیڈݨا چھڈّ کے میرے ولّ ویکھݨ لگّے۔

کبڈّی ویکھ رہے تماشبِین مُںڈِّیاں نُۄں مَیں دبکائِیا کِہ اُہ آپۄ آپݨی کلاس وِچ جاݨ, اۄتھے بَیٹھݨ دا اُہناں دا کۄئی کمّ نہِیں۔ سربجِیت دس گذ دی وِتھّ 'تے گرائۄُںڈ دے دُۄجے سِرے 'تے کھلۄتا سی۔ مَیں پُۄری کرڑائی نال آکھِیا٬ "جِہڑے دسوِیں دے مُںڈّے نیں٬ چُپّ چاپ بںدّے دے پُتّ بݨ کے باہر آ جائۄ اتے مُۄںہ ہتھّ دھۄ کے کلاس وِچ چلۄ۔ مَیں تُہانُۄں کلّہ ہی کہِ دِتّا سی کِہ اِس ویلے تُہانُۄں کلاس وِچ ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔"

مُںڈّے کدی میرے ولّ ویکھدے۔ کدی سربجِیت ولّ۔

"بِٹر بِٹر کی وِںہّدے اۄ۔ میری گلّ نہِیں سُݨی۔ چلّ اُئے پگِّیا تُۄں۔ تُۄں وی پا کپّڑے اُئے سِیںڈھی۔" مَیں واری واری ناں لَے کے بُلائُݨا شُرُۄ کِیتا تاں میرے بۄلاں وِچلی کرڑائی ویکھ کے اُہناں کپّڑے چُکّے اتے نلکے ولّ تُر پئے۔

سربجِیت کھلۄتا مُچھّاں تے ہتھّ پھیر رِہا سی۔ ساںولے متھّے اُتّے اُبھرِییاں پسِینے دِییاں بُۄںداں اُہدِییاں تِئۄُڑِییاں وِچ گھُل گئیِیاں سن۔ پر ناں اُسنے کۄئی بۄل میرے نال ساںجھا کِیتا تے ناں مَیں۔ مُںڈِّیاں نُۄں اگّے ہِکّ کے مَیں کلاس وِچ لَے آئِیا۔

اگلے دِن درشن ہُراں نیں سانُۄں دۄواں نُۄں سمجھا بُجھا کے ساڈے ہتھّ مِلوا دِتّے۔

اُسنُۄں کِہا٬ "سںدھُّۄ ساہِب تیرے وڈّے بھرا سن۔ تُۄں رِکُئَسٹ کرنی سی٬ اِہناں تَینُۄں کی آکھݨا سی مُںڈِّیاں تۄں۔ اگّے کِہڑِییاں رۄذ سارِییاں کلاساں لگّدِییاں نیں! ٹُۄرنامَیںٹ تکّ اِہناں دی وی کلاس ناں لگّدی تاں کی فرک پَیݨا سی!"

مَینُۄں کِہا٬ "تُہاڈا چھۄٹا وِیر سی۔ تُسِیں آپ اِسنُۄں سمجھا بُجھا لَیݨا سی۔ اِہنے کِہڑا تُہاڈا کِہا کدی مۄڑِیا ہَے۔ اینی اِذّت کردا ہَے تُہاڈی۔ مُںڈِّیاں 'چ جا کے کہِݨ نال اِہ آپݨی بیئِذتی منّ گِیا ہَے۔"

"تُہاڈے کہِݨ مُۄجب اسِیں کِویں کردے؟ اکسر دۄویں سںدھُّۄ جٹّ جُۄ ہۄئے۔ مُچھّ تاں سِدھّی رکھّݨی ہۄئی ناں؟ کِئۄں سربجِیت؟" مَیں ہسب مامُۄل مُچھّاں 'تے ہتھّ پھیر رہے سربجِیت نُۄں کِہا۔ اُہ کھِڑکھِڑا کے ہسِّیا۔

"بھا جی! گلّ تُہاڈی ٹھِیک ہَے۔ مسلا سِرف مُچھّ دا ہی سی۔"

کِسے نیں ہاسے نال کِہا٬ " ہُݨ دۄویں جݨے مُچھّاں نِیوِیںیاں کر لوۄ۔"

سربجِیت کُرسی تۄں اُٹھِّیا اتے آ کے مَینُۄں جفّی پا لئی۔ مَیں اُسنُۄں چھۄٹے بھرا واںگ گل نُۄں لا لِیا۔

کاہن سِںگھّ نیں میری گلّ سُݨن تۄں بائد جۄ دسِّیا اُہ سُݨ کے تاں میرے لُۄںئیِں کںڈّے کھڑے ہۄ گئے۔

اُس ولّۄں دسّی گلّ دا سار سںکھّیپ اِس پْرکار ہَے:

جِس دِن اُسدا میرے نال اِہ جھگڑا ہۄئِیا تاں اُہ بڑے گُسّے وِچ سی۔ سارے مُںڈِّیاں تے ماسٹراں وِچ اُسدی 'بلّے! بلّے!' سی۔ پر اجّ اُسنُۄں لگّدا سی جِویں مُںڈّے اُسدی بہادری٬ سرداری اتے کھڑی مُچھّ اُتّے ہسّ رہے ہۄݨ۔ اُسنے تاں اِہ پْربھاو بݨائِیا ہۄئِیا سی کِہ کۄئی اُس اگّے 'کھںگھّ' نہِیں سکدا۔ پر اِہ کی ہۄ گِیا سی! اُسدا اںدّر مچّ مچّ جاںدا۔

اُسے رات کُدرتی اُہناں دے گھر 'کھاڑکُۄ' آ گئے۔ آئُںدے ہی رہِںدّے سن۔ اِہ اُہناں دی پَیسے دھیلے اتے رۄٹی پاݨی ولّۄں 'سیوا' کردے سن۔ اُہناں دی اِس اِلاکے وِچ وڈّی دھِر سن۔ اُس رات رۄٹی پاݨی کھوائُݨ تۄں بائد جدۄں سربجِیت اُہناں واستے دُدھّ دا جگّ لَے کے گِیا تاں اُہناں نیں اَیویں گلّاں گلّاں وِچ آکھِیا٬ "ماسٹر جی٬ کِتے کۄئی ماسٹر مُۄسٹر جاں ہۄر بںدّا کُبںدّا تُہانُۄں جاپدا ہۄوے کِہ اڑدا ہَے٬ آپاں نُۄں دسّۄ٬ جھاڑ دِیاںگے۔" سربجِیت دے اںدّر بلدِییاں سویر والِییاں لاٹاں مدھّم نہِیں سن ہۄئیِیاں۔ اُسنے کِہا٬ "ہَے ساڈے اِکّ ماسٹر۔ کامریڈ اےَ۔ لیکھک اےَ۔ سںتّاں دے کھِلاف بڑا بۄلدا رہِںدّا۔ سِںگھّاں نُۄں وی کاتلاں اتے ڈاکُۄیاں دے ٹۄلے آکھدا اےَ۔ مَیں تاں بڑا سمجھائِیا پر اُہ باذ نہِیں آئُںدا۔ اجّ ایسے گلّۄں میرے نال کھہِبڑ پِیا۔ مَیں آکھِیا کِہ مَیں آپݨے ساہمݨے تَینُۄں سںتّاں مہامپُرکھاں نُۄں دُربچن نہِیں بۄلݨ دیݨا۔ ہٹے ای ناں۔ مَیں تاں پا لِیا پھِر گلمیں نُۄں ہتھّ۔ پُۄرا پںتھّ دۄکھی ہَے۔"

اُہناں نیں ناں پتا اتے سارا ویروا پُچھِّیا۔ اُس دسّ دِتّا۔ اُہناں دے آگُۄ نیں کِہا٬ "ماسٹر جی٬ چِںتّا ناں کرۄ۔ دۄ دِناں 'چ سارا ٹبّر گڈّی چاڑھ کے پھِر آواںگے تُہاڈے کۄل دُدھّ دے گپھّے لائُݨ لئی۔"

اگلے دِن سویرے آئُںدِیاں ہی سربجِیت نیں درشن نُۄں اڈّ کرکے ساری گلّ دسّ دِتّی۔

"بہُتا کھبّی کھان بݨدَے ناں! پُتّ نُۄں لگّ جُۄ پتا٬ اِکّ ادھّے دِن 'چ۔" اُسدا گُسّا اجے وی ہلکا نہِیں سی ہۄئِیا۔

درشن نیں کِہا٬ "سربجِیت , اِہ تُۄں بہُت ماڑی کِیتی۔ تَینُۄں اِںج نہِیں سی کرنا چاہِیدا۔"

کاہن سِںگھّ دسّ رِہا سی٬" پہِلاں تُہاڈی سُلاہ سپھائی کروائی اتے پھِر بِناں کِسے نُۄں دسِّیاں درشن نیں اۄسے ویلے کِسے ادھِیاپک دا سکُۄٹر مںگِّیا اتے سِدھّا میرے کۄل میرے سکُۄلے آ وجّا۔ اُہنُۄں تُہاڈے اتے میرے رِشتے دا اِلم سی۔ مَینُۄں کہِںدّا٬ سربجِیت نیں آہ لۄہڑا مارِئَے۔ تُہاڈی اُہ بڑی اِذّت کردَے۔ اُہنُۄں آکھۄ کِہ سِںگھّاں نُۄں چھیتی تۄں چھیتی لبھّ کے بھاݨا ورتݨۄں رۄک لوے۔ گلّ سُݨ کے تاں میرے وی پسِینے چھُٹّ گئے۔ مَیں وی گھبرا گِیا۔ اسِیں سربجِیت نُۄں سکُۄلۄں آئُںدے نُۄں راہ وِچ جھبال دے بسّ اڈّے 'تے ہی جا گھیرِیا۔ اُہ ڈاڈھا شرمِںدّا سی۔ کہِںدّا٬ ساڈی تاں سُلاہ سپھائی وی ہۄ گئی آ۔ پر ہُݨ چھُٹّے تِیر دا کی بݨے! اُہ وی ساڈے جِنّاں ہی چِںتّاتُر سی سگۄں ساڈے تۄں وی ودھّ۔ لئۄ جی٬ اسِیں 'سِںگھّاں' دے اِکّ تۄں دُۄجے اڈّے دا پتا کردے لگاتار تِنّ دِن ساہ ناں لِیا۔ شائِد تُہانُۄں چیتے ہۄوے٬ تُہاڈے نال سُلاہ سفائی والے دِن تۄں پِچھّۄں تِنّ دِن سربجِیت اتے درشن سکُۄل نہِیں سن گئے۔ تِیسری رات اسِیں اُہناں نُۄں گگّۄبُۄہے پِںڈّ وِچ اِکّ بہِک تے جا لبھِّیا۔ اسِیں سۄچ ہی رہے ساں کِہ اِہناں نال ساری گلّ کِویں شُرُۄ کرِیئے۔ مَیں دۄویں ہتھّ جۄڑ کے کِہا٬ "جی جی بینتی ہَے۔" اُہناں دا جتھیدار وِچۄں ہی ٹۄک کے کہِںدّا٬ "ماسٹر جی نُۄں ساڈے تے یکِین نہِیں لگّدا۔ ماسٹر جی کلّہ رات نُۄں تُہاڈے من دی مُراد پُۄری ہۄ جائۄُ اتے اُہ پںتھّ دۄکھی سمیت پرِوار نرکاں وِچ پہُںچّ جائۄُ۔ اِہ دۄ دِن وی تاں لگّ گئے کِہ اسِیں اُہدے ٹِکاݨے دا پُۄرا پتا لائُںدے رہے آں۔ نہِیں اِتبار تاں سُݨۄں۔ اسل وِچ اُہناں دا گھر باذار وِچ ہۄݨ کرکے سویرے تاں اۄتھے سی آر پی پھِردی رہِںدّی ہَے۔ اِہ کمّ رات نُۄں ہۄݨ والا ہَے۔ اِکلّے دی گلّ ہُںدّی تاں اسِیں سکُۄلے جا کے ہی سۄدھ دیݨا سی پر سݨے ٹبّر رات نُۄں گھرے ہی 'گڑ گڑ' ہۄئۄُ۔ جے ساڈے 'تے نہِیں یکِین تاں اگّے سُݨۄں٬ اُہناں دے گھر دی ساہمݨی اتے پاسے دی باذار والی باہی تۄں ٹپّ کے گھر اںدّر جائِیا جا سکدا ہَے۔ اُدھر کںدھّاں مساں دس دس پھُٹّ ہی اُچِّییاں نیں۔اُہ سارا ٹبّر باہر وِہڑے وِچ پکھّا لا کے سَۄںدے نیں۔ ہُݨ ہَے کۄئی بیئِتباری؟ کلّہ نُۄں اِہ کمّ ہۄئِیا لئۄ۔ ہُݨ ہۄر سیوا دسّۄ۔" اُہ خَۄفناک ہاسا ہسِّیا۔"

" اسِیں سیوا کی دسّݨی سی۔ ترلا پائِیا سارِیاں دۄویں ہتھّ جۄڑ کے کِہ بابا جی گلتی نال آکھِیا گِیا۔ ماڑے جِہے آپسی جھگڑے کرکے اِہنُۄں گُسّا سی۔ تُسِیں بخش دِئۄ۔ اُس ماسٹر وِچارے دا کۄئی کسُۄر نہِیں۔ اُہ کہِںدّا٬ 'اُہ سںتّاں نُۄں ابا تبا بۄلدا ہَے۔ کامریڈ آ ۔ کامریڈ نُۄں تاں اساں ہُݨ نہِیں چھڈّݨا۔' اسِیں ہتھّ جۄڑے۔ سربجِیت نیں کِہا , 'بابا جی مَیتھۄں ہی گُسّے وِچ بھُلّ ہۄ گئی۔ کامریڈ کُۄمریڈ کۄئی نہِیں وِچارا! اُہ تاں ہِیرا بںدّا ہَے۔ ہتھّ بنّہ کے بینتی ہَے کِہ بھاݨا ناں ورتائِئۄ۔" اُہنُۄں اینا نِمر اتے نِمّۄجھُۄݨا ویکھ کے 'بابا' ہسّ پِیا۔ کہِںدّا٬ "سِںگھّ ارداس کر کے مُڑدے تاں نہِیں ہُںدّے پر جے اِہ سںگّت دا ہُکم ہَے تاں منّ لَیںدے آں۔ پر اِکّ گلّ ہَے اُس بںدّے 'چ کسر ذرُۄر ہۄویگی٬ تُہاڈا من ہی پِگھل گِیا لگّدَے۔ مۄم بݨِیاں نہِیں سرنا ہُݨ۔ سٹِیل بݨنا پئۄُ۔ ہُݨ تُسِیں اُسنُۄں بچائُݨ لئی اُسدی شاہدی بھردے اۄ۔"

کاہن سِںگھّ بِرتاںت ختم کرکے چُپّ کر گِیا پر میرے اںدّر کِنّاں چِر ڈِگدے پہاڑاں دا کھڑاک آئُںدا رِہا۔ جے بھلا اُہ اگلی رات تکّ وی اُہناں نُۄں ناں لبھّدے! ذِںدّگی اتے مَۄت وِچ کِنّاں مامُۄلی فرک ہَے! سِرف اِکّ رات دے پھاسلے تے میری ذِںدّگی اتے مَۄت کھلۄتِییاں سن۔ اُہناں وِچۄں کۄئی وی مَینُۄں مِل سکدی سی۔ مَینُۄں ذِںدّگی مِل گئی۔

پھِر مَینُۄں خِیال آئِیا کِہ اِسترہاں دے کِنّے 'پںتھّ دۄکھی' آپسی دُشمݨِییاں والِیاں نیں مروائے ہۄݨگے!

مَیں اُداس ہۄ گِیا۔ میرے مُۄںہۄں سہِج سُبھاوک نِکلِیا٬ "ہِیرا بںدّا تاں کاہن سِہاں تُۄں ہَیں ہی۔ پر سۄچِیئے تاں اسلی ہِیرا بںدّا درشن سِںگھّ سی٬ جِہڑا تیرے ولّ ناں تُردا تاں اجّ مَیں تیرے ساہمݨے نہِیں سی بَیٹھا ہۄݨا۔ اُسدی اِہ وی وڈِیائی ویکھ کِہ سربجِیت دی مَۄت تۄں بائد٬ میرے جلںدھّر آئُݨ تکّ اُہ کئی سال میرے نال پڑھائُںدا رِہا پر اُسنے مَینُۄں کدی نہِیں دسِّیا اتے جتائِیا کِہ اُسدی اتے پھِر تیری پہِلکدمی نال کِویں میری جان بچی۔"

کاہن سِںگھّ نیں ہامی بھری۔ پھِر اسِیں درشن سِںگھّ دے درد وِچ بھِجّ گئے , جِہڑا کُجھ سال ہۄئے ,کِسے سڑک دُرگھٹنا وِچ مارِیا گِیا سی٬ پِچھّے نِکّا نِکّا جِییا جںتّ کُرلائُںدا چھڈّ کے۔

کاہن سِںگھّ میرے ساہمݨے بَیٹھا سی اتے مَیں اںتّر دھِیان ہۄ کے اِہناں ہِیرے بںدِّیاں نُۄں نتمستک ساں۔