کالج دے مین گیٹ 'تے سکِئۄرٹی افسر 'گِلّ' نیں رۄک کے مَینُۄں دسِّیا٬ "سر! تُہاڈے بارے اَیتھے اِکّ تھاݨیدار پُچھّدا پھِردا سی۔ کُجھّ دیر ہۄئی اںدّر ڈِیپارٹمَیںٹ ولّ گِیا ہَے۔ مَیں آکھِیا سی٬ 'ساڈے سر تاں بڑے نیک تے ودھِییا بںدّے نیں۔ ساری دُنِییاں جاݨدی ہَے اۄہناں نُۄں۔ ہفتے دسِیں دِنِیں تاں اُہناں دی فۄٹۄ اخبار 'چ چھپدی رہِںدّی ہَے!" سکِئۄرٹی افسر پِچھّۄں میرے ذِلہے دا ہۄݨ کر کے میرے نال اُچیچا سنیہ کردا سی۔ اگّے وی اِکّ سی آئی ڈی دا چِٹّ-کپّڑِییا ہوالدار کالج دی 'سُۄہ' لَیݨ لئی گیٹ 'تے سکِئۄرٹی والِیاں نال بَیٹھا مَیں کئی وار ویکھِیا سی۔ اُہ وی میرے بارے 'گِلّ' کۄلۄں پُچھّدا رہِںدّا سی تے 'گِلّ' سدا میری تارِیف کردا رہِںدّا سی۔ اِس بںدّے نُۄں مَیں اکسر دیش بھگت یادغار ہال وِکھے ہۄݨ والے میلِیاں/سماگماں 'تے وی ویکھِیا ہۄئِیا سی۔

اِک دِن 'گِلّ' مَینُۄں آواذ مار کے کہِںدّا٬ "سر! آہ بھائی ساہِب تُہاڈے بارے اکسر پُچھّدے رہِںدّے نیں۔ مَیں آکھِیا٬ "سر تاں بںدّے ہی آپݨے نیں۔ میرے تاں بھراواں ورگے نیں۔ تُہاڈی اُہناں نال گلّ-بات ای کرا دیناں۔"

کھڑِییاں مُچھّا والا ہوالدار بڑی گرمجۄشی نال ہتھّ مِلا کے مِلِیا٬ "تُہانُۄں کئی وار دیش بھگت ہال وِچّ بۄلدِیاں سُݨِئَں۔ پڑھدے وی رہِیدا۔ گِلّ ساہِب کہِںدّے سی کِہ تُہاڈا اِہناں نال بڑا پِیار ہَے۔ مَیں آکھِیا٬ مَینُۄں وی مِلا سںدھُّۄ ساہب نال۔"

اجّ 'گِلّ' نیں تھاݨیدار بارے جاݨکاری دِتّی تاں مَیں مُسکرا کے اُس نال ہتھّ مِلائُںدِیاں کِہا٬ "کۄئی نہِیں مِل لَیںدے آں تھاݨیدار نُۄں وی!"

مَیں کالج دے دفتر ولّ ہاذری لائُݨ تُر گِیا۔ پُلِس نال کۄئی پہِلا واہ تاں نہِیں سی پر پِڈںۄ جلںدھّر آ وسّݨ تۄں بائد کدی 'پھڑ-پھڑائی' والی گلّ نہِیں سی ہۄئی۔ پِںڈّ رہِںدِّیاں تاں کئی وار جیلہ وی جاݨا پِیا سی۔ اَیمرجَیںسی وِچ وی دۄ وار گْرِفتار ہۄئِیاں ساں۔ اِک وار 'ورِیام سِںگھّ بنام بھارت سرکار' مُکدّمے ادھِین تے دُۄجی وار ڈی آئی آر لا کے 'ستھاپتی وِرۄدھی لِکھتاں' لِکھݨ کارن جھُۄٹھے مُکدّمِیاں دا ساہمݨا کردِیاں جیلہ جاݨا پِیا سی۔ اِستۄں اِلاوا جدۄں وی کۄئی سرکار وِرۄدھی اںدّۄلن چلّدا جاں کۄئی ہۄر سِیاسی دُرگھٹنا واپردی تاں لال پگڑِییاں والے درشن دِںدّے/کردے رہِںدّے سن۔ ہُݨ وی سال-چھِماہی کۄئی پُلِس والا مِلݨ آ ہی جاںدا سی تے میرے بارے 'اُتّۄں آئی رِیپۄرٹ' دی پڑتال کردِیاں٬ میرا 'کِسے اتّوادی پارٹی' نال کۄئی سمبّںدھّ ناں ہۄݨ دا بِیان لِکھ کے تے کِسے جاݨُۄ دی گواہی پوا کے چلِیا جاںدا سی۔

ہاذری لائُݨ تۄں وِہلا ہۄ کے ڈِیپارٹمَیںٹ ولّ جا رِہا ساں۔ ویکھِیا؛ وردی وِچّ سجِّیا تھاݨیدار لائِبْریری دے اُتّۄں دی واپس تُرِیا آ رِہا سی۔ مَیں اُس کۄل آپ ہی جا کے فتہِ بُلائی تے آپݨے بارے دسِّیا٬ "جی میرا ناں ہی ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ ہَے۔ سُݨِئَں تُسِیں میرے بارے پُچھّ-گِچھّ کردے پھِردے اۄ۔ مَینُۄں پُچھّۄ جِہڑی گلّ پُچھّݨی ہَے۔" اُسنے میرے نال ڈھِلّا جِہا ہتھّ مِلائِیا۔ اکھّ جِہی چُرا کے کہِݨ لگّا٬ "تُہاڈے بارے پُچھّݨا ہۄئۄُ تاں تُہانُۄں کِئۄں پُچھّاںگے؟"

اُسدا رُکھّا جِہا جواب سی۔ ساف ذاہِر سی کِہ اُہ کالج دے 'بںدِّیاں' نُۄں مِل-مِلا کے میرِییاں 'گتِیوِدھِییاں' دی سُۄہ لَے رِہا سی۔ شائِد 'اُپّرۄں' کِسے 'اُچیچی جاݨکاری' دی مںگّ کِیتی گئی ہۄوے! پر 'سُۄہ' لَیݨ لئی وردی وِچّ 'سجّ-دھجّ' کے آئُݨ دی بھلا کی لۄڑ سی! کی اِہ مَینُۄں ڈرائُݨ دا کۄئی پَیںتڑا سی جاں بدنام کرن دا؟ پر ناں ہی کِسے بدنامی دا تے ناں کِسے ہۄر گلّ دا مَینُۄں ڈر سی۔

"جِویں تُہاڈی مرذی! پُچھّ لَۄ جِہنُۄں پُچھݨَیں۔" مَیں وی رُکھّا جِہا جواب دِتّا تے اگّے تُر گِیا۔

اَیم اے دی کلاس لا کے وِبھاگ دے دفتر وِچّ آ کے بَیٹھا ہی ساں کِہ دفتر وِچۄں آئے سیوادار نیں دسِّیا٬ "جلںدھّر دے کمِشنر ولّۄں تُہانُۄں فۄن آئِیا سی۔ دس کُ مِںٹّاں تکّ کمِشنر ساہِب پھیر فۄن کرنگے۔"

'کی تھاݨیدار دا آئُݨا تے کمِشنر دے دفتر وِچلے فۄن دا کۄئی آپسی سمبّںدھّ سی!' اِہۄ سۄچدا دفتر گِیا تاں کُجھّ مِںٹّاں بائد فۄن دی گھںٹّی وجّی۔ کمِشنر آپ فۄن اُتّے سی٬ "سںدھُّۄ ساہِب! مَیں کمِشنر جلںدھّر سْرِیواستوا بۄل رِہاں۔ ایتھے آئُݨ تۄں پہِلاں مَیں آپݨے سِینِیئر افسر مِتّر ن س رتن نُۄں پُچھِّیا سی کِہ اُہ جلںدھّر وِچّ رہِںدّے کُجھّ لیکھکاں/کلاکاراں دا پتا دسّݨ تاکِہ اسِیں مِل کے ایتھے ساہِتک تے کلاتمک ماہَۄل سِرجݨ دی کۄشِش کر سکِیئے۔ اُہناں مَینُۄں تُہاڈا ناں دسِّیا سی۔ تُسِیں کِسے دِن آپݨے دۄ-چار ساہِتک مِتّراں نال آئۄ۔ آپاں مِل بَیٹھِیئے٬ گلّاں باتاں کرِیئے۔"

کُجھ دِناں بائد کمِشنر ولّۄں جِم-خانا کلبّ وِچّ دُپہِر دے کھاݨے 'تے مِلݨ دا سدّا آئِیا تے اُس ولّۄں کُجھّ مِتّراں نُۄں نال لِیائُݨ لئی آکھِیا گِیا۔

مَیں آپݨے نال پِیارا سِںگھّ بھۄگل٬ گُربخش سِںگھّ بنّۄیاݨا تے جگدِیش سِںگھّ سمپّادک 'ورِیام' نُۄں نال لَے کے گِیا۔ کھاݨے اُتّے جلںدھّر دا ڈِپٹی کمِشنر وی ہاذر سی۔ اسِیں کُل چھے جݨے ہی ساں۔ اِکّ دُۄجے نال جاݨ-پچھاݨ کِیتی/کروائی گئی۔ بڑے ہی سُکھاویں ماہَۄل وِچّ جلںدھّر دے ساہِتک تے کلاتمک ماہَۄل بارے گلّاں-باتاں ہُںدِّییاں رہِییاں۔ اِہ وی چرچا ہۄئی کِہ اِہناں نُۄں ہۄر چںگّی ترہاں چلائُݨ لئی 'سرکار' ولّۄں کی کُجھّ کِیتا جا سکدا ہَے!

بڑے دۄستاناں ماہَۄل وِچّ گلّاں کردِیاں٬ کھاݨے اُپرںتّ وِچھڑن تۄں پہِلاں٬ مَیں ہسّ کے کِہا٬ "اِہ وی وِڈمبّناں ہی ہَے کِہ اِکّ پاسے تُسِیں سانُۄں کھاݨے 'تے بُلا کے اینا ماݨ دے رہے اۄ تے دُۄجے پاسے اجّ ہی تُہاڈا 'تھاݨیدار' میرِییاں 'گتِیوِدھِییاں' دی جسُۄسی کر رِہا سی۔"

کمِشنر تے ڈِپٹی کمِشنر نیں اِس 'تے ہَیرانی پرگٹ کِیتی۔ کُجھّ تاں ن س رتن کۄلۄں تے کُجھّ میرے مِتّراں دی اجّ دی گلّ-بات تۄں اُہ میرِییاں 'ساہِتک-پْراپتِییاں' بارے سُݨ چُکّے سن۔ کمِشنر نیں کِہا٬ "مَیں تاں اجّ دے کھاݨے 'تے اَیسّ اَیسّ پی ساہب نُۄں وی بُلائِیا سی پر اُہناں نُۄں کۄئی بہُت ہی ذرُۄری کمّ پَے جاݨ کر کے آ نہِیں سکے۔ نہِیں تاں اُہناں نال ہُݨے ہی گلّ ہۄ جاںدی۔"

اُہ اِکّ پل لئی رُکِیا تاں ڈِپٹی کمِشنر نیں بڑے اُتشاہ نال کِہا٬ "سںدھُّۄ ساہِب تُسِیں کِسے وی دِن٬ جدۄں جی کرے مَینُۄں دفتر وِچّ آ کے مِلۄ۔ آپاں اَیسّ اَیسّ پی ساہِب نال گلّ کرکے اِس ماملے نُۄں نِپٹا ہی دِںدّے ہاں۔"

بڑے خُشگوار ماہَۄل وِچّ اسِیں اگلی مِلݨی دی آس نال گرمجۄشی وِچّ ہتھّ مِلا کے الگّ ہۄئے۔

اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں سی کِہ میرا کِسے وی 'اتّوادی' پارٹی جاں گرُپّ نال کۄئی سمبّںدھّ نہِیں سی۔ کِسے وی لہِر نال سمبّںدھّت دھِر ولّۄں کِسے دُۄجی دھِر دے بںدّے نُۄں وِچاراں دے وکھریویں کرکے 'کتل' کر دیݨ وِچّ تاں میرا اُکّا ہی وِشواس ہی نہِیں سی۔ مَیں سمجھدا ساں کِہ جِہڑے وِچاردھارک پَیںتڑے 'تے کھلۄ کے کۄئی دھِر/وِئکتی کِسے بںدّے نُۄں کتل کردی/کردا ہَے٬ ہۄ سکدا ہَے کِہ اگلے سالاں وِچّ کاتل دھِر/وِئکتی خُد آپݨے اُہناں وِچاراں نُۄں ہی غلت سمجھݨ لگّ جاوے۔ اِہ وی ہۄ سکدا ہَے کِہ جِہڑے پَیںتڑے 'تے کاتل اجّ کھلۄتا ہَے کلّہ نُۄں مکتُۄل وی آپݨے تجربے تے ہالات تۄں پْربھاوت ہۄ کے اۄسے پَیںتڑے 'تے ہی آݨ کھلۄوے! پِچھلے سالاں وِچّ مَیں اِہ وی ویکھِیا سی کِہ جِہڑے سجّݨ وِئکتِیگت کتلاں دی مُہِمّ دے وِشواسی سن٬ اُہناں وِچۄں ہی کئی آپݨِییاں کاروائیِیاں نُۄں غلت منّݨ لگّے سن۔ اُہناں وِچۄں کُجھّ اِکّ پِچھلے 'سبھ کُجھّ نُۄں ردّ' کرکے چںگّے اہُدِّیاں تے چںگِّییاں نَۄکرِییاں 'تے جا لگّے سن تے کُجھّ اِکّ وِدیشاں وِچّ جا کے پِچھلا 'سبھ-کُجھ کَۄڑی یاد واںگ بھُلّ-بھُلا کے' مَۄجاں کردے تے ہۄرناں نُۄں 'متّاں' دیݨ لگّے ہۄئے سن۔ کُجھّ اِہۄ جِہے وی سن جِہڑے کدی 'کمِئۄُنِسٹ' ہۄݨ وِچّ فخر سمجھدے سن پر اجّ دھِر بدل کے خالِستانی بݨ گئے سن پر دہِشتغردی وِچّ اُہناں دا وِشواس اجے وی اڈِگّ-اڈۄل سی۔ اُہناں دے اِکّ سمیں لئے پر ہُݨ 'غلت' سمجھے جاݨ والے وِچاراں سدکا جِہڑے بںدّے مَۄت دے مُۄںہ وِچّ جا پئے سن٬ اُہ تاں کدی واپس نہِیں سن مُڑن لگّے!

اِہ تے اِہناں نال مِلدے جُلدے کئی کارناں کر کے وِئکتِیگت دہِشتگردی وِچّ میرا رتی بھر وی وِشواس نہِیں سی رہِ گِیا۔ پِچھلے کئی سالاں تۄں تاں میرِییاں گتِیوِدھِییاں وی نِرۄل ساہِتک-سبھِیاچارک خیتر تکّ سِیمت رہِ گئیِیاں سن۔ اِسدا متلب اِہ نہِیں کِہ میرے کۄئی سِیاسی وِچار ہی ناں ہۄݨ۔ مَیں مَۄجُۄدا ستھاپت تاکتاں دے لۄک-وِرۄدھی خاسے دا کداچِت وی ہامی نہِیں ساں پر میرا وِشواس سی کِہ وِشال لۄک-لہِر اُسارے جاݨ نال ہی کۄئی سِیاسی مکسد پُۄرا ہۄ سکدا ہَے۔ میرے اِہناں سِیاسی وِچاراں دا پْرگٹاوا آم تَۄر 'تے دیش-بھگت یادغار ہال وِچّ ہۄݨ والے میلِیاں/سَیمِیناراں وِچّ ہُںدّا ہی رہِںدّا سی۔ لۄڑ پَیݨ 'تے سِیاسی نَۄئیِعت دے کِسے ساہِتک-سبھِیاچارک جاں اِتِہاسک مہتّو والے مسلے بارے آپݨی رائ کھُلہ کے پْرگٹائُݨ وِچّ مَینُۄں کۄئی ہِچکچاہٹ نہِیں سی۔ پر ذاہِرا تَۄر 'تے مَیں کِسے وی سِیاسی پارٹی نال سمبّںدھّت نہِیں ساں۔

پر مَیں کمِشنر تے ڈِپٹی کمِشنر ولّۄں سُہِرد-بھاو نال کِیتی پیشکش نُۄں پْروان کرنا اُچِتّ ناں سمجھِیا تے اُس 'مکسد' لئی ڈِپٹی کمِشنر نُۄں مِلݨ کدی ناں گِیا۔ اِس وِچّ مَینُۄں آپݨی ہیٹھی لگّدی سی۔

اُںج وی اجِہی غلتی مَیں اِکّ وار کر چُکّا ساں تے ہُݨ اُسنُۄں دُہرائُݨا نہِیں ساں چاہُںدّا۔

اِہ میرے اَیمّ فِل کرن دے دِناں دی وارتا ہَے۔ وار وار ہُںدِّییاں رہِییاں گْرِفتارِییاں دی پریشانی تۄں 'بچائُݨ' لئی میرے نال ہی اَیمّ فِل کر رِہا مِتّر سادھُۄ سِںگھّ مَینُۄں آپݨے مِتّر گُربچن جگت دے چںڈِّیگڑھ وِچلے دفتر وِچّ مِلائُݨ لَے گِیا٬ جِہڑا اُہنِیں دِنِیں سی آئی ڈی وِبھاگ وِچّ اُچّے اہُدّے (شائِد ڈی آئی جی) 'تے تائِنات سی۔ سادھُۄ سِںگھّ نیں میرِییاں گْرِفتارِییاں پِچھّے کارجشِیل 'وِشیش وِچاردھارک پَیںتڑے نُۄں تِیاگ دِتّے جاݨ دے باوجُۄد' ہُݨ بِناں کِسے کسُۄر دے پُلِس ولّۄں مَینُۄں وار وار گْرِفتار کِیتے جاݨ دا ذِکر کِیتا تے اِستۄں 'مُکت' ہۄݨ لئی راہ پُچھِّیا۔ گُربچن جگت نیں مَینُۄں نیڑلے کِسے کمرے وِچّ اِکّ ہۄر افسر نُۄں مِلݨ بھیج دِتّا۔ اُس افسر نیں بڑِییاں شکّی نذراں نال مَینُۄں بڑے اجِیب-اۄ-گرِیب سوال-جواب کِیتے تے لمّی پُچھّ-گِچھّ تۄں بائد اگّے دُۄجے کمرے وِچّ کِسے ہۄر افسر دے دفتر وِچّ بھیج دِتّا۔ مَینُۄں اِسترہاں خرۄچ-خرۄچ کے سوال پُچھّے جا رہے سن جِویں مَیں 'نکسلی لہِر نُۄں چلائُݨ والا مُلک دا بہُت وڈّا آگُۄ ہۄواں!'

اُہناں افسراں نُۄں مِلݨ تۄں بائد جدۄں گُربچن جگت دے دفتر واپس مُڑِیا تاں مَیں بہُت شرمِںدّا تے گُناہغار مہِسُۄس کر رِہا ساں۔ اُس گھڑی نُۄں پچھتا رِہا ساں جدۄں سادھُۄ سِںگھّ دے آکھے لگّ کے تُر پِیا ساں۔ سادھُۄ سِںگھّ تاں کِسے 'افسر' نُۄں نہِیں سگۄں نیڑلے 'دۄست' نُۄں 'مِلائُݨ' تے اُس دی سُہِرد رائ لَیݨ آئِیا سی پر افسری دِییاں آپݨِییاں وِبھاگی 'لۄڑاں تے مجبُۄرِییاں' سن۔ اِہناں 'لۄڑاں' وِچۄں ہی گُربچن جگت نیں مَینُۄں ہۄرناں افسراں نال میری 'پُݨ-چھاݨ' کِیتے جاݨ لئی مِلائِیا سی۔

دُۄجے افسراں نال فۄن 'تے گلّ کر کے اُسنے ساری ہکِیکت سمجھ لئی تے دسِّیا کِہ 'سرکاری کاغذاں' وِچلِییاں میرِییاں 'گتِیوِدھِییاں' دے ہوالے نال میرا ناں سہِجے کِیتے 'خامۄش' نہِیں کِیتا جا سکدا۔ اِہ اُہناں دے آپݨے ادھِکار-خیتر تۄں باہرلی گلّ سی۔ اِس نُۄں 'خامۄش' کرن دی کاروائی شُرُۄ کرن لئی وی 'مُکھّ-مںتّْری', کِسے وذِیر جاں مَیمبر پارلِیمَیںٹ نُۄں میری 'سفائی' دیݨی پویگی۔

واپس آئُںدِیاں سادھُۄ سِںگھّ میری 'سفائی' دیݨ لئی 'رل-مِل کے' کِسے 'وذِیر' جاں مَیمبر-پارلِیمَیںٹ دی 'تلاش' کرن لَیݨ دی 'کۄشِش کر لَیݨ' سمبّںدھّی گلّ-بات کر رِہا سی اتے میرے تۄں کِتے 'وڈّے' ناواں دے سرکاری رِیکارڈ وِچۄں 'خامۄش' ہۄ جاݨ دے ہوالے وی دے رِہا سی۔ پر مَیں اُسترہاں ہی 'شرمسار' مہِسُۄس کر رِہا ساں٬ جِویں میری کہاݨی 'کُراہِییا' دا خُددار ہَیڈّماسٹر اِلاکے دے اَیمّ اَیلّ اے نُۄں مِلݨ جاݨ دی غلتی کر لَیݨ پِچھّۄں بیئِذت ہۄئِیا مہِسُۄس کر رِہا سی تے پِچھّۄں ہارٹ-اٹَیک ہۄݨ نال مر گِیا سی!

مَیں ناں 'ہارٹ-اٹَیک' نال مرنا چاہُںدّا ساں تے ناں ذمِیر مار کے مرن دی میری کۄئی منشا سی۔ جے میرا ناں اُہناں نُۄں 'خامۄش' دی تھاں اُچّی 'بۄلدا' سُݨدا سی تاں سُݨدا رہے! میرا فَیسلا سی کِہ جے پِچھلے کئی دہاکِیاں تۄں مَیں 'مرن تۄں بچِیا رِہا ساں' تاں ہُݨ وی کۄئی آخر نہِیں آ چلّی! چلّدا رہے 'سرکاری رِیکارڈ' وِچّ میرا ناں جِویں چلّدا ہَے٬ کردی رہے سی آئی ڈی تے پُلِس پِچھّا؛ جِویں کردی ہَے!

دِلچسپ گلّ ہَے کِہ اگلے سالاں وِچّ میری بہُت سارے وڈّے پُلِس ادھِکارِییاں نال جاݨ-پچھاݨ وی ہۄ گئی۔ اِس جاݨ-پچھاݨ دی شُرُۄیات پہِلوان کرتار سِںگھّ ولّۄں کروائے جاݨ والے کھیڈ-میلِیاں/سماغماں دَۄران ہۄئی۔ مَیں اِہناں سماغماں وِچّ مُکھّ بُلارا ہُںدّا ساں۔ کرتار دے پُلِس وِچّ سِینِیئر ادھِکاری ہۄݨ کرکے اِہناں سماغماں وِچّ کدی ڈی جی پی تے کدے اے ڈی جی پی مُکھّ-پْراہُݨے ہُںدّے۔ اُہناں تۄں چھۄٹے افسراں تاں پھِر ہاذر ہۄݨا ہی ہُںدّا سی۔ سِیاݨے افسر میرے بھاشناں دی پرسںسّا کردے۔ کرتار دی جِیونی لِکھݨ دی پرسںسّا وجۄں تِنّ چار وار تاں مَینُۄں اِہناں وڈّے پُلِس افسراں راہِیں سنمانِت وی کروائِیا گِیا۔ اِس جِیونی نُۄں پُلِس افسراں ولّۄں پڑھے جاݨ کرکے وی کئی افسر میرے کدردان سن۔ اُس سمیں دے اے ڈی جی پی 'ر س گِلّ ولۄں' مَینُۄں دۄ کُ وار کھیڈاں وِچّ وڈِّییاں ملّاں مارن والے کھِڈارِییاں دے سنمان لئیِے ہۄݨ والے سماغماں وِچّ اُچیچے تَۄر 'تے آپݨے وِچار پیش کرن لئی وی بُلائِیا گِیا۔ میرِییاں ساہِتک پْراپتِییاں دے سنمُکھّ٬ پںجّاب پُلِس ولّۄں شُرُۄ کِیتے گئے مَیغذِین 'پںجّاب پُلِس درپݨ' لئی مَینُۄں گُردِیال سِںگھّ٬ سُرجِیت پاتر٬ اجمیر اَۄلکھ دے نال مَیغذِین دا 'وِشیش سلاہکار' وی بݨائِیا گِیا۔

پُلِس افسراں نال میری اِس جاݨ-پچھاݨ دا تے مَیغذِین دے 'وِشیش سلاہکار' بݨن دا آدھار وی میری 'لِکھݨ تے بۄلݨ کلا' ہی سی تے دُۄجے پاسے اِس کلا نیں ہی دہاکِیاں تۄں 'میرے پِچھّے' پُلِس نُۄں 'سُۄہِییاں' واںگ لائِیا ہۄئِیا سی۔

اُہ سُۄہِیئے اجے وی میرِییاں 'گتِیوِدھِییاں' دا دھِیان رکھّ رہے ہن! اِسدا بھاو اِہ وی ہَے کِہ اُپرلی ستہ 'تے سِوِل جاں پُلِس اپھسراں نال تُہاڈِییاں نِجّی ساںجھاں تاں ہۄ سکدِییاں ہن پر 'سٹیٹ' دھُر اںدّرلی ستہ 'تے آپݨے نیم انُسار 'آپݨے کمّ' وِچّ لگّی تے رُجھّی رہِںدّی ہَے۔ سٹیٹ دے رۄذ-مرّا دے کمّ-کاج 'تے 'نِجّی' ساںجھاں کِسے ترہاں وی اسر-اںدّاذ نہِیں ہُںدِّییاں؛ جِنّاں چِر کۄئی اِہناں ساںجھاں نُۄں 'نِجّی' ہِتاں لئی ورتݨ دا اُچیچا چارا ناں کرے! اجِہا 'چارا' کرنا میری ذمِیر نُۄں وارا نہِیں سی کھاںدا۔ 'چارا' کِیتے جاݨ دے باوجُۄد اِہناں 'ساںجھاں' دی آپݨی سِیماں ہُںدّی ہَے جِسنُۄں پار کرنا اینا سَۄکھا جاں سمبھّو نہِیں ہُںدّا۔ گُربچن جگت والی گھٹنا دے ہوالے نال اِس سِیما دا ذِکر کِیتا جا سکدا ہَے۔

اِکّ ہۄر گلّ؛ جِہڑا مَیں آپݨے سوَیماݨ دا بڑے چِر دا رَۄلا پا رِہاں٬ اُس بارے وی کرنا چاہُںدّا ہاں۔ اجِہا لۄڑۄں ودھّ 'سوَیماݨ' میرے اوچیتن وِچّ کِسے ہِیݨ-بھاو دی گْرںتھّی دا چِنّہ وی ہۄ سکدا ہَے۔ اِہ وی ہۄ سکدا ہَے کِہ مَیں سماج-سبھِیاچار دی لۄڑِیںدی شِشٹتا دی سمجھ تۄں اُۄݨا ہۄواں! اِس بارے وی گلّ کرنی بݨدی ہَے۔

لائِلپُر خالسا کالج جلںدھّر وِچّ پںجّابی دا لَیکچرار چُݨے جاݨ تۄں بائد مَیں آپݨے پِںڈّ گِیا۔ اِکّ-دۄ دِن سکُۄل تۄں آپݨی چھُٹّی منذُۄر کرائُںدِیاں لگّ گئے۔ اِدھرۄں وِہلا ہۄ کے مَیں سِدھّا پںجّابی وِبھاگ وِچّ پُجّا۔ مَینُۄں خالسا کالج وِچ لِیائُݨ لئی اُچیچی کۄشِ.س کرن والے میرے مِتّر نِرںجّن سِںگھّ ڈھیسی دے وِدیش گئے ہۄݨ کارن وِبھاگ دا کارج-بھار میرے پُراݨے شائِر مِتّر نرجِیت کھہِرا کۄل سی۔ آپݨی ہاذری رِیپۄرٹ دِتّی۔ وِدھِیوت ڈھںگّ نال مَینُۄں سبھ تۄں پہِلاں پْرِںسِّیپل دے دفتر وِچّ جاݨا چاہِیدا سی۔ میری چۄݨ کرن لئی اُسدا دھنّواد کرنا میرا اِخلاکی فرذ وی سی۔ کھہِرے نیں مَینُۄں کِہا وی٬ "چلّۄ نالے راجا جی نُۄں مِل آئُںدے ہاں نالے ہاذری رِیپۄرٹ وی دفتر وِچّ پھڑا آواںگے۔"

پر مَیں اُسنُۄں کِہا٬ "کۄئی نہِیں راجا جی نُۄں مِل لواںگے۔ تُسِیں ہاذری رِیپۄرٹ بھیج چھڈّۄ۔"

ایتھے تاں سوَے-ماݨ دا کۄئی سوال نہِیں سی۔ سمجھۄ دُنِیاوی سمجھ دی اسلۄں ہی گھاٹ سی۔ آپݨا ٹائیِم ٹیبل لِیا تے جماتاں لائُݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔ تِنّ کُ دِن بِیتے ہۄݨگے۔ کی ویکھدے ہاں پْرِںسِّیپل راجا ہرنرِںدّر سِںگھّ ساڈے وِبھاگ ولّ تُرِیا آ رِہا سی۔ پںجّ-چھے پْرۄفَیسراں دی پھَۄج اُسدے آسے پاسے سی۔ اُہ وِبھاگ دے دفتر اںدّر داخل ہۄئے۔ اسِیں سواگت لئی اُٹھّ بَیٹھے۔ پْرِںسِّیپل نیں کُرسی 'تے بہِںدِّیاں دۄواں ہتھّاں نال آپݨے درشنی داہڑے نُۄں سواردِیاں میرا ہال-چال پُچھِّیا۔ مَیں نِمرتا نال جواب دِتّا۔ راجا جی نیں آپݨے وِشیش اںدّاذ وِچّ کہاݨی چھُہ لئی:

"مِرذا غالِب نُۄں یُۄنِیورسِٹی دے وائیِس-چاںسلر نیں پیشکش کِیتی کِہ جے اُہ چاہُݨ تاں اُہناں نُۄں یُۄنِیورسِٹی وِچّ (اسل وِچّ اِہ پیشکش کِسے کالج دے پْرِںسِّیپل ولّۄں ہۄئی سی-لیکھک) اُردُۄ وِبھاگ دا مُکھی لائِیا جا سکدا ہَے۔ اُہناں دے پھاکے چلّ رہے سن۔ اِہ چںگّی پیشکش سی۔ اُہ منّ گئے۔ وِبھاگ دے مُکھی وجۄں غالِب ساہِب نُۄں جائِن کرن دی ترِیک مِتھ لئی گئی۔ مِتھی ترِیک 'تے جدۄں مِرذا غالِب یُۄنِیورسِٹی دے گیٹ 'تے پہُںچّے تاں اۄتھے کھڑۄتے سکِئۄرٹی دے کرمچارِییاں نُۄں پُچھّݨ لگّے٬ "وائیِس-چاںسلر کِتھّے ہَے؟ ایتھے گیٹ 'تے نہِیں آئِیا؟" اُہناں دسِّیا٬ "جی اُہ تاں آپݨے دفتر وِچّ ہۄݨگے۔ ایتھے اُہناں نیں کی لَیݨ آئُݨا سی!" مِرذا ساہِب ایس گلّ تۄں وٹّ کھا گئے۔ کہِںدّے٬ "وائیِس-چاںسلر نُۄں اینی سمجھ وی نہِیں کِہ اُس ولّۄں مِرذا غالِب نُۄں گیٹ 'تے آ کے رِیسِیو کرنا بݨدا ہَے! جِہڑے وائیِس-چاںسلر نُۄں اینی اکل وی نہِیں مَیں اُسدی یُۄنِیورسِٹی وِچّ کۄئی وی اہُدّا لَیݨ تۄں اِنکار کردا ہاں تے واپس چلِّیا ہاں۔" اینی آکھ کے مِرذا ساہِب جِدھرۄں آئے سن اۄدھر ہی پرت گئے۔"

سارے بڑے دھِیان نال پْرِںسِّیپل دا پْروچن سُݨ رہے سن۔ اِس پْرسںگّ دے سُݨائے جاݨ دا بھاو سمجھݨ لئی سبھ دِییاں اکھّاں وِچّ جُگِیاسا تے بھروٹّے اُٹھّے ہۄئے سن۔ راجا جی آپݨے مُچھّہِرِیاں وِچّ ہسّے تے تۄڑا جھاڑِیا٬ "مَیں آکھِیا ورِیام سںدھُّۄ ورگا ایڈا وڈّا لیکھک ساڈے کالج وِچّ آئِیا ہَے۔ کِتے اِس گلّۄں نراذ ہۄ کے مِرذا ساہِب واںگ واپس ناں مُڑ جاںدا ہۄوے کِہ کالج دا پْرِںسِّیپل اُسنُۄں تِنّ دِن تۄں مِلݨ ہی نہِیں آئِیا!"

ذۄر دا ہاسا کھِڑِیا۔ ہسِّیا تاں مَیں وی پر شرمِںدِّیاں دے تاݨ! راجا جی نیں آپݨے تِکھّے شائِرانا اںدّاذ نال وِنّہ چھڈِّیا سی۔ میری بناوٹی ہئُمَیں دی پھُۄک نِکل گئی سی۔ اُس دِن مَینُۄں لگّا میرے اںدّر ہر ویلے جِہڑی 'مَیں! مَیں! !' ہُںدّی رہِںدّی ہَے اُہ سدا ٹھِیک نہِیں ہُںدّی۔ کدی کدی 'تُۄں! تُۄں! !' آکھݨا وی ماڑا نہِیں ہُںدّا!