مَیں ناستِک کِئۄں ہاں! بارے بھگت سِںگھّ دی سۄچ سی کِہ اُسدی ناستِکتا گھمںڈّ تۄں پَیدا نہِیں ہۄئی٬ سگۄں اُہ سرب شکتِیمان وِچّ دْرِڑھ وِشواس رکھّدا ہَے۔ پر اُہ دُۄسرِیاں واںگ مِتھّ اتے کلپناواں ’تے وِشواس نہِیں کر سکدا۔ پھاںسی تۄں کُجھ سماں پہِلاں بھگت سِںگھّ نیں اِہ کہِںدِّیاں ربّ دا ناں جپݨ تۄں  ناںہ کر دِتّی٬ “مَیں آپݨی پُۄری ذِںدّگی وِچّ ربّ نُۄں یاد نہِیں کِیتا۔ مَیں کئی وار گرِیباں دے کلیش لئی ربّ نُۄں کۄسِیا ہَے۔ جے ہُݨ مَیں اُس کۄلۄں مُیافی مںگّاں تاں اُہ کہِݨگے کے اِس تۄں وڈّا ڈرپۄک کۄئی نہِیں ہَے۔ اِسدا اںتّ نیڑے ہَے٬ اِس لئی مُیافی مںگّدا ہَے۔“ اُسدے وِچار بڑے سپشٹ سن۔

سردار بھگت سِںگھّ 28 ستمبّر 1907 نُۄں چکّ نمبّر 105 پِںڈّ بںگّا تہِسِیل جڑوالا٬ ذِلہا لائِلپُر٬ پاکِستان وِچّ پِتا س. کِشن سِںگھّ دے گھر ماتا وِدِیاوتی دی کُکھّۄں پَیدا ہۄئے۔ بھگت سِںگھّ دا جدّی پِںڈّ کھٹکڑ کلاں ہَے۔ اُنہاں دے پِتا اتے چاچے سُتںتّرتا سںگّرامی سن۔ چاچا اجِیت سِںگھّ نُۄں اںگّریذ سرکار نیں ادالتی ماملِیاں تہِت کَید کِیتا ہۄئِیا سی۔ جدۄں کِہ جیلہ وِچّۄں رِہاء کِیتے جاݨ تۄں بائد سنّ 1910 وِچّ لاہَۄر وِچّ دُۄجے چاچے سورن سِںگھّ دی مَۄت ہۄ گئی سی۔

مُڈھلی سِکھِّیا بھگت سِںگھّ نیں لائِلپُر دے ذِلہا بۄرڈ پْرائِمری سکُۄل تۄں لئی۔ اُس پِچھّۄں اُہ ڈِیئیوی ہائی سکُۄل لاہَۄر وِچّ داکھل ہۄ گئے۔ اںگّریذ اِس سکُۄل نُۄں ’راج وِرۄدھی سرگرمِییاں دی نرسری‘ منّدے سن۔ بھگت سِںگھّ بھاویں روائِتی پڑھاکُۄ تاں نہِیں سی پر اُہ وکھّ-وکھّ کِتاباں ذرُۄر پڑھدا رہِںدّا سی۔ اُردُۄ بھاشا وِچّ اُس نُۄں خاس مُہارت سی تے اُہ اِسے بھاشا وِچّ آپݨے پِتا س:کِشن سِںگھّ نُۄں چِٹھّی پتّر لِکھِیا کردا سی۔ سنّ 1921 وِچّ سردار بھگت سِںگھّ آپݨی 10وِیں جمات دی پڑھائی ادھّ وِچّ چھڈّ کے ناں-مِلورتݨ لہِر وِچّ سرگرمی نال ہِسّا لَیݨ لگّا۔ سنّ1919 وِچّ جلہِیاں والے باگ دے کھُۄنی ساکے دا سردار بھگت سِںگھّ دے من ’تے بڑا ڈُۄںگھا پْربھاو پِیا۔ اُہ اِس گھٹنا تۄں دُۄجے دِن جلہِیاں والے باگ امّْرِتسر گئے اتے کھُۄن نال بھِجّی مِٹّی لَے کے واپس آ گئے۔ اِس گھٹنا نیں اُنہاں دے من وِچّ اںگّریذاں پْرتی نپھرت دے بھامبڑ بال دِتّے۔ پھروری 1921 نُۄں سْری ننکاݨا ساہِب گُردُیارے دے مۄرچے نیں بھگت سِںگھّ دے من ’تے ہۄر ڈُۄںگھی چھاپ چھڈّی۔

نامِلورتن اںدّۄلن واپس لَیݨ تۄں بائد سردار بھگت سِںگھّ مہاتما گاںدھی دے اہِںسّا دے سِدھاںت تۄں نِراش ہۄ گِیا۔ سردار بھگت سِںگھّ نیں نَۄجوان اِنکلابی لہِر وِچّ شامل ہُںدِّیاں بْرِٹِش سرکار دے ہِںسّک وِرۄدھ دی وکالت شُرُۄ کر دِتّی۔ بْرِٹِش سرکار نیں بھارت وِچّ سِیاسی ستھِتی بارے رِپۄرٹ دیݨ لئی سائیِمن کمِشن دی ستھاپنا کِیتی۔ بھارتی سِیاسی پارٹِییاں نیں سائِمن کمِشن دا بائیِکاٹ کِیتا کِئُںکِہ اِس وِچّ کۄئی وی بھارتی مَیمبر نہِیں سی۔ 30 اکتُۄبر 1928 نُۄں جدۄں سائِمن کمِشن لہَۄر پہُںچِّیا تاں لالا لاجپت رائے دی اگوائی وِچّ لۄکاں نیں اِسدا وِرۄدھ کِیتا۔ پُلِیس ولّۄں بھِیڑ نُۄں بھجائُݨ لئی لاٹھِیچارج کِیتا گِیا٬ جِس نال لالا لاجپت رائے ذکھمی ہۄ گئے تے دِل دا دَۄرا پَیݨ کارن 17 نومبّر 1928 نُۄں اُنہاں دی مَۄت ہۄ گئی۔ اُنہاں دی مَۄت دا بدلا لَیݨ لئی سردار بھگت سِںگھّ نیں اںگّریذ اپھسر سکاٹ نُۄں مارن لئی شِورام راجگُرُۄ٬ سُکھدیو تھاپر اتے چںدّرشیکھر آذاد ورگے کْراںتِیکارِییاں نال مِل کے یۄجنا بݨائی۔ پر پچھاݨن دی گلتی کارن 17 دسمبّر 1928 نُۄں اُنہاں سہائِک پُلِیس اپھسر جَۄہن پی ساںڈرس نُۄں گۄلی مار دِتّ٬ جۄ لاہَۄر وِکھے ذِلہا پُلِیس ہَیڈّکُیارٹر تۄں باہر نِکل رِہا سی۔

اسل وِچّ سردار بھگت سِںگھّ کھُۄن-کھرابے دے جماں ہکّ وِچّ نہِیں سی۔ اُسنے پبلِک دی سُرکھِّیا لئی بِلّ اتے ٹریڈ ڈِسپِئۄُٹس بِلّ دے کھِلاپھ اسَیمبلی وِچّ نکلی بمبّ سُٹّ کے ہکُۄمت دا وِرۄدھ کرن دا فَیسلا کِیتا۔ اِس لئی سردار بھگت سِںگھّ تے بٹُکیشور دتّ نیں 8 اپرَیل 1929 نُۄں کیںدری اسَیمبلی دے سَیںٹرل ہال وِچّ کھالی تھاں اِہ بمبّ سُٹِّیا۔ اُنہاں پرچے سُٹّے تے اِںکلاب ذِںدّاباد دے نائرے لائے۔ جدۄں سردار بھگت سِںگھّ نُۄں نکلی بمبّ سُٹّݨ بارے پُچھِّیا گِیا تاں اُنہاں نیں کِہا کے اُس دا اُدیش کِسے نُۄں جانی نُکسان پہُںچّائُݨا نہِیں سی سگۄں ستّ-سمُںدّر پار بَیٹھی گُۄںگی بۄلھی اںگّریذ ہکُۄمت دے کنّ کھۄلہݨا سی۔ اِنکبال ذِںدّاباد دا نائرا اُدۄں پہِلی وار سردار بھگت سِںگھّ نیں دِتّا سی٬ جۄ اگّے چلّ کے سارے دیش دا نائرا بݨ گِیا۔

ساںڈرس کتل کیس دا مُکدّما 10 جُلائی 1929 نُۄں جیلہ وِچّ ہی وِشیش مَیجِسٹْریٹ دی ادالت وِچّ شُرُۄ کِیتا گِیا۔ اِس ماملے وِچّ 25 وِئکتی نامذد کِیتے گئے سن۔ اِنکلابِییاں نیں اِس مُکدّمے پْرتی کۄئی کھاس گمبھِّیرتا نہِیں دِکھائی۔ اِںجھ لگدا سی کِہ جِویں اُنہاں دا اِکّۄ اِکّ مکسد سِرپھ پھاںسی چڑھن تک ہی سِیمِت سی۔ ہکُۄمت ولّۄں سردار بھگت سِںگھّ اتے اُنہاں دے ساتھِییاں دے ماملے دی کاروائی لئی تِنّ ججّاں دا ٹْرِبِئۄُنل بݨائِیا گِیا۔ اِس ٹْرِبِئۄُنل نیں 7 اکتُۄبر 1930 نُۄں پھَیسلا سُݨائُںدے ہۄئے سردار بھگت سِںگھّ٬ سُکھدیو تھاپر اتے شِورام راجگُرُۄ نُۄں پھاںسی دی سذا سُݨائی۔ جیلہ وِچّ بھگت سِںگھّ نُۄں پھاںسی تۄں دۄ گھںٹّے پہِلاں اُسدا وکِیل پْراݨ ناتھ مہِتا مِلݨ آئِیا٬ جِس نیں بائد وِچّ لِکھِیا کے بھگت سِںگھّ آپݨی چھۄٹی جِہی کۄٹھڑی وِچّ پِںجّرے وِچّ بںدّ شیر واںگ چکّر لا رہے سن۔

سردار بھگت سِںگھّ٬ سُکھدیو اتے راجگُرُۄ نُۄں پھاںسی لائُݨ دی مِتی 24 مارچ 1931 تَیء کِیتی گئی سی پر 23 مارچ سویر تۄں جیلہ دے باہر لۄکاں دی وڈّی بھِیڑ جُٹݨ لگّی۔ اِس ترہاں بگاوت تۄں ڈردِیاں اںگّریذ ہکُۄمت نیں 23 مارچ٬ 1931 نُۄں شام ساڈھے ستّ وجے پھاںسی دیݨ دی یۄجنا بݨا لئی۔ جدۄں سردار بھگت سِںگھّ اتے اُنہاں دے ساتھِییاں نُۄں پھاںسی دے تکھتے تک لِجاݨ لئی پُلِیس کرمچاری آئے تاں کہِںدّے ہن کے سردار بھگت سِںگھّ اُس وکت لَینِن دی جِیونی پڑھ رِہا سی۔ اُنہاں پُلِس کرمچارِییاں نُۄں کِہا٬ ’رُکۄ٬ اِکّ کْراںتِیکاری دُۄجے کْراںتِیکاری نُۄں مِل رِہا ہَے۔‘

کُجھ دیر پِچھّۄں پُلِس کرمچارِییاں ولّۄں تِنّاں کْراںتِیکارِییاں نُۄں پھاںسی دی تِیاری لئی اُنہاں دِییاں کۄٹھڑِییاں تۄں باہر لِیاںدا گِیا۔ پھاںسی دیݨ لئی جلّاد نُۄں لاہَۄر نیڑِئۄں شاہدرا تۄں بُلائِیا گِیا سی۔ پہِلا یۄجنا سی کِہ اِنہاں دا اںتّم سںسّکار جیلہ وِچّ ہی کر دِتّا جاویگا۔ پر جدۄں ادھِکارِییاں نُۄں اِہ اہِساس ہۄئِیا کِہ جیلہ وِچّۄں دھُۄںیاں نِکلدا دیکھ کے باہر کھڑھی بھِیڑ جیلہ ’تے ہملا کر سکدی ہَے تاں اُنہاں نُۄں اِہ وِچار چھڈّݨا پِیا۔ کہِںدّے ہن کے پھِر جیلہ دی پِچھلی کںدھّ بھنّی گئی اتے اِکّ ٹرکّ جیلہ دے اںدّر لِیاںدا گِیا۔ اُس ’تے تِنّے شہِیداں دِییاں لاشاں نُۄں بہُت بُرے ترِیکے نال لدِّیا گِیا۔ پہِلاں تَیء ہۄئِیا کے سسکار لاہَۄر لاگِئۄں وہِںدّے درِیا راوی دے کںڈھّے کِیتا جاوے۔ پر راوی وِچّ پاݨی گھٹّ سی۔ اِس کرکے سسکار لئی لاہَۄر تۄں کُجھ دُۄر وگدے ستلُج دا کںڈھّا ہُسَینِیوالا (فِرۄذپُر) چُݨِیا گِیا۔ اُس تھاں ’تے اِنہاں تِنّاں شہِیداں دی یادگار بݨی ہۄئی ہَے٬ جۄ سانُۄں اذادی دی گھالݨا گھالݨ والے اِنہاں اذادی پروانِیاں دی اذادی پْرتی کِیتی کُربانی دی یاد تاذا کرائُںدی ہَے۔

* * * * *