34-35 ورہے کَینڈا `چ رہِںدِّیاں مَیں کدے وی سائیِکل دی سواری نہِیں کِیتی٬ مگر سائیِکلاں دے سُپنِیاں دی سواری میری نِیںدر اجّ وی کردی رہِںدّی ہَے۔ کدی مَیں آپݨے وڈّے بھرا بلوںتّ دے سائیِکل دے پِچھّے بَیٹھا ہُںدّا ہاں تے کدے پںکّچر ہۄئے چکِّیاں لئی مَیں سائیِکل-مُرمّتی دُکاناں لبھدا پھِردا ہُںدّا ہاں۔ کدے میرے سائیِکل دی چین ٹُٹّ جاںدی ہَے تے کدے کِسے سائیِکل-سٹَیںڈ `تے کھلہِیارِیا میرا سائیِکل٬ مَینُۄں لبھدا ہی نہِیں۔ چکِّیاں دِییاں تاراں دا ٹُٹّݨا تاں میرے سُپنِیاں `چ وار-وار واپرن والھا تھِیم بݨ گِیا ہَے۔ درئسل٬ سائیِکل میری ذِںدّگی نالھ میرے بچپن وِچّ ہی جُڑ گِیا سی۔ سنّ 1959-60 `چ مَیں اٹھّوِیں جمات وِچّ سی٬ چھۄٹا رچھپال چھیوِیں `چ تے وڈّا بھرا بلوںتّ مۄگے دے ڈی اَیم کالج وِچّ بارہوِیں دا وِدِیارتھی۔ ڈھڈّ-تُۄمبی دی سںگّت وِچّ٬ کوِیشری نُۄں٬ چلّ رہی دھارا تۄں ہٹویں اںدّاذ وِچّ گائُݨ والھے ساڈے ’بھیںگّی جتھّے‘ دی دھاںک مۄگے دے آلھے-دُیالھِئۄں واورۄلھے واںگ اُٹھّ کے مالوے دے کۄٹکپُۄرے٬ بٹھِںڈّے٬ سںگّرُۄر تے لُدھِیاݨے دے اِلاکِیاں تِیک پھَیل چُکّی سی۔ گائِکی لئی جِنّی بُکِّںگّ باپُۄ دے جتھّے دی ہُںدّی٬ ساڈی بُکِّںگّ اُس دے برابر ڈھُکّݨ لگّ پئی سی۔ گھر `چ٬ کمائی دا تے شۄہرت دا دُ-وِڈھّا کھُۄہ گِڑن لگّا۔ گائِکی دے پْرۄگراماں راہِیں٬ ساڈے گھر `چ گڑِیاں دے چھڑاکِیاں واںگ ڈِگّ رہی مائِیا نیں٬ گہِݨے پئی ساڈی اۄرا-اۄرا ذمِین نُۄں٬ دِناں `چ ہی پْرۄنۄٹاں تۄں مُکت کر مارِیا۔
جِس دِن اسِیں تِنّے بھرا تے ساڈا باپُۄ پارس سببّ نالھ پِںڈّ ہُںدّے٬ باپُۄ ساڈے سِیری نُۄں پِںڈّ دا بھرمݨ کرن دا اِشارا کردا۔ سِیری سِکھّ گِیا سی کِہ مُرگے دِییاں کھاراں تے نہُںدّراں دی دِکھّ تۄں اُس دی اُمر کِویں پچھانݨی ہَے۔ ادھّے٬ پَۄݨے گھںٹّے بائد ہی٬ سجّی کچھّ `چ ’کڑ-کڑَیں٬ کڑ-کڑَیں‘ کردا کُکّڑ اڑائی٬ ساڈا سِیری ساڈے وِہڑے `چ داخل ہُںدّا۔ ساڈِییاں اکھّاں `چ اِکّ دم سَۄ سَۄ واٹ دے بلب جگ اُٹھّدے٬ تے ساڈِییاں گلّہاں٬ بھرے-ہۄئے بھُکانے بݨ جاںدِییاں۔ کُکّڑ نُۄں دیکھدِیاں ہی بلوںتّ کُڑتے دے کف چڑھائُݨ لگدا تے کرد `تے ریتی پھیر کے کُکّڑ دے اُدالھے ہۄ جاںدا۔ ہُݨ کُکّڑ دی دھَۄݨ کھبّے ہتھّ `چ جکڑ کے٬ گِلّا کپّڑا نِچۄڑن واںگ اُہ اُس دی سِری نُۄں مرۄڑدا٬ تے مِیان `چۄں تلوار نُۄں دھُۄہݨ واںگ سِری نُۄں کھِچّ کے٬ دھَۄݨ نالھۄں سکِںٹّاں `چ وکھّ کر دیںدا۔ تڑف رہے کُکّڑ دے کھمبھّ لگاتار پھڑکدے جِویں اُہ اُڈاری مارن لئی تاںگھ رِہا ہۄوے۔ بلوںتّ سِیس-رہِت کُکّڑ نُۄں٬ اگّے نُۄں ودھائے آپݨے سجّے ہتھّ `چ اۄنی دیر پکڑی رکھدا جد تِیک انّہے-واہ کھمبھّ پھڑکائُںدا کُکّڑ پُۄری ترہاں نِرجِںدّ ناں ہۄ جاںدا۔ ٹھںڈّے ہۄ گئے کُکّڑ نُۄں نلھکے دے لاگے اِکّ ٹۄکری `چ سُٹّ کے٬ اُہ مَینُۄں جاں رچھپال نُۄں پاݨی نالھ بالٹی بھرن دا اِشارا کردا۔ ہُݨ اُہ کُکّڑ دے پَۄںچِیاں نُۄں نہُںدّراں کۄلھۄں پکڑ کے پاسِیاں ولّ نُۄں کھِچدا تے٬ کُکّڑ دِییاں ٹںگّاں وِچکار٬ اُپّر ولّ نُۄں اُبھّر آئی٬ اُس دے کھمبھّاں ہیٹھلی چمڑی اُپّر ٹکّ لائُݨ لئی مَینُۄں ہُکم کردا۔ چمڑی اُتّے چھۄٹا جِہا چِیرا لگدِیاں ہی اُہ ٹںگّاں نُۄں وِرۄدھی دِشاواں ولّ پُۄرے ذۄر نالھ کھِچدا تاں چمڑی٬ کُکّڑ دی چھاتی تِیک٬ ’پھُرک‘ کر کے پاٹ جاںدی۔ ہُݨ اُہ پاٹی ہۄئی چمڑی دے ہیٹھ اںگُّۄٹھے کھُبھائُںدا تے ساری چمڑی نُۄں بُنائِݨ واںگ اُتار کے٬ ٹۄکری `چ سُٹّ دِںدّا۔
ساہمݨے مںجّے `تے بَیٹھا باپُۄ٬ اخبار سمیٹݨ لگدا تے پتِیلے `چ رِجھّ رہِییاں باںگاں دی گںدھّ سُںگھّدِیاں ہی بَیٹھک وِچّۄں پِیلھے رںگّ دی رسبھری نالھ بھرپُۄر بۄتل نُۄں اُٹھاء لِیائُںدا۔ کچّ دے گلاس `چ کلھ-کلھ جاگ اُٹھدی٬ تے دس کُ مِںٹّاں `چ باپُۄ دِییاں اکھّاں `چ گُلابی اسمان اُتّرن لگدا۔
جدۄں نُۄں مَیں نَۄوِیں `چ ہۄئِیا٬ ساڈی گائِکی دِییاں دھُمّاں ترنتارن٬ پٹّی تے کھیمکرن دے نالھ-نالھ دُیابے تِیک ودھݨ لگِّییاں۔ مہِینے `چۄں پںدّراں-وِیہ دِن گائِکی دے پْرۄگرام سانُۄں ساڈے سکُۄلاں تۄں نِکھیڑی رکھدے۔ نِتّ-نِتّ دِییاں غَیرہاذرِییاں تۄں تںگّ آئے ٹِیچراں دا ساڈے ولّ وتِیرا سختی پھڑن لگّا۔ ہفتے `چ تِنّ-تِنّ٬ چار-چار دِناں دی غَیرہاذری تۄں بائد مَیں تے رچھپال جدۄں سکُۄل جاںدے تاں ماسٹراں دِییاں تِئۄڑِییاں ساڈِییاں اکھّاں `چ کھُبھّ جاݨ نُۄں تِیار ہُںدِّییاں۔ کئی دِناں دی غَیرہاذری کارن پِچھّے پَے گئے ہۄم-ورک دے بہانے ماسٹراں دے ڈںڈّے ساڈِییاں تلھِییاں `چ لاساں اُکّر دیںدے۔ کدے-کدے کنّاں نُۄں ماسٹراں دِییاں اُںگلھاں تے اںگُّۄٹھِیاں وِچکار پِسݨاں پَیںدا۔ ہتھّاں نُۄں٬ ٹںگّاں دے پِچھلے پاسِئۄں دی نِکّالھ کے کنّ پھڑن وِچّ مُشکِل اینی نہِیں سی آئُںدی پر جِئۄں ہی مُرغا بݨِییاں ساڈِییاں پِٹھّاں رتا کُ ہیٹھاں نُۄں ہۄݨ دا گُناںہ کردِییاں٬ ماسٹر دا ڈںڈّا ساڈے چِتّڑاں `تے آݨ پَیںدا۔ اسِیں گھر آ کے بیبے دے گلھ لگّ کے رۄںدے تے سکُۄل وِچّ سہی ذِلّت اتے کُٹّ دا ذِکر کردے۔ بیبے نیں باپُۄ `تے ذۄر پائِیا کِہ جاں تاں نِیاݨِیاں نُۄں پڑھنۄ ہٹا لِیا جاوے تے جاں گائِکی دے پْرۄگراماں تۄں۔ باپُۄ پارس نُۄں پتا سی کِہ گائِکی ساتھۄں اُہ گھر دی آرتھِکتا نُۄں ٹھُمّݨا دیݨ لئی ہی کرا رِہا سی٬ اِس لئی پڑھن دے نال نال گائِکی نُۄں جاری رکھّݨ دا ہُکم ہۄ گِیا۔
جد تِیک ساڈی پْرسِدھّی ساڈے اِلاکے تِیکر سِیمت سی٬ تد تِیک ساڈی کۄشِس ہُںدّی سی کِہ شام نُۄں گائِکی دا پْرۄگرام ختم کر کے٬ سائیِکل دے ذرہِیئے راتۄ-رات پِںڈّ پہُںچِّیا جاوے۔ اُنہی دِنِیں٬ پںجّاب دے سارے شہِراں نُۄں جۄڑدِییاں اجّ والھِییاں بہُ-لینِییاں سڑکاں اینِییاں پِچکِییاں ہۄئیِیاں ہُںدِّییاں سن کِہ اگِّئۄں آ رہے ٹاںگے٬ ٹرکّ جاں بسّ کۄلھۄں گُذرن لئی ادھّی گڈّی نُۄں لُکّدار سڑک تۄں ہیٹھاں اُتارنا پَیںدا سی۔ پِںڈّاں نُۄں مُکھّ سڑکاں نال جۄڑن والِییاں اجّ دِییاں لِںکّ سڑکاں دا اۄدۄں ہالے کِسے نیں کِیاس وی نہِیں کِیتا سی۔ اِس لئی لاگے-شاگے دے پِںڈّاں `چ جاݨ لئی٬ ساڈے تِنّاں لئی راکھواں رکھِّیا اِکّۄ-اِکّ سائیِکل ہی٬ ساڈے لئی لۄہے دی بکّی دا کمّ دِںدّا سی۔ جے کِتے دُۄر تۄں سدّا آ جاںدا تاں مۄگِئۄں بسّ پکڑ کے سائیِکل نُۄں بسّ دے سِر `تے سوار کر لِیا جاںدا۔
ساڈے اِس اِکّۄ-اِکّ سائیِکل دے مُۄہرلے ڈںڈّے `تے رچھپال نُۄں سوار کر کے تے پِچھلی کاٹھی اُتّے مَینُۄں لدّ کے بلوںتّ سانُۄں دُۄر-دُۄر تِیک گھُماء لِیائُںدا۔ اِہ سائیِکل آپݨی بذُرگی ولّ ودھ رِہا سی لیکِن بڑا شرارتی ہۄ گِیا سی۔ بلوںتّ دے پجامے دی مُۄہری کدے چین کور `چ اُلجھاء لَیںدا تے کدے پَیڈل دی شافٹ اُدالھے لپیٹ کے پھٹّڑ کر سُٹّدا۔ پجامے نُۄں چین-کور تے پَیڈل-شافٹ دِییاں شرارتاں تۄں بچائُݨ لئی بلوںتّ آپݨے پجامیں دِییاں مُۄہرِییاں اُدالھے سیبے بنّہݨ لگّ پِیا۔ اُدھر سائیِکل دی کاٹھی جِئۄں جِئۄں پُراݨی ہُںدّی جاںدی٬ تِئۄں تِئۄں اُس نُۄں بلوںتّ دے پٹّاں دے اںدّرلے پاسے چُۄںڈھِییاں بھرن دا بھُس پَیݨ لگدا۔ کاٹھی دِییاں چُۄںڈھِییاں جدۄں بہُتِییاں ہی ’وِگڑ‘ جاںدِییاں تاں بلوںتّ کاٹھی اُدالھے اِکّ پرنا لپیٹ لَیںدا۔
مُۄہرلے پاسے بَیٹھے رچھپال دے ہتھّ `چ گِلاف وِچّ لپیٹی تُۄمبی پھڑی ہُںدّی٬ سائیِکل دے ہَیںڈل نالھ لٹکدے کپّڑے دے جھۄلھے `چ ڈھڈّاں٬ تے ہتھّاں وِچّ چمڑے دا٬ تِنّ-تہِییا٬ اِکّ بَیغ پکڑی مَیں پِچھلی کاٹھی `تے بَیٹھا ہُںدّا۔ بَیغ دی اِکّ تہِ `چ سائیِکل دِییاں دۄ-تِنّ ٹِئۄُباں دے نالھ نالھ٬ تِنّ-چار رَیںچ٬ اِکّ پیچکس٬ بَۄݨی جِہی اِکّ ہتھَۄڑی٬ پںکّچر لئی سلِئۄُشن تے ریگمار (سَیںڈپیپر), تے اِکّ مۄٹے بلیڈ والھا پکّے لۄہے دا گِٹھّ کُ لمبّاں چاکُۄ ہُںدّا۔ وِچکارلی تہِ `چ اِکّ اخبار وِچّ لپیٹ کے رکھّی پھلَیشلائیِٹ اتے ٹائِراں `چ ہوا بھرن لئی٬ لِیراں `چ لِپٹِیا ہۄئِیا پمپّ۔
اِکّ دِن اسِیں٬ ساڈے پِںڈّۄں 20-22 مِیل دی دُۄری `تے٬ بدھّݨی-بِلاسپُر دے نیڑلے اِکّ مشہُۄر پِںڈّ لکھّا وِکھے بائد-دپہِر دی گائِکی کرن گئے ہۄئے ساں۔ ساڈا خِیال سی کِہ دِن چھِپݨ تۄں کافی سماں پہِلاں گائِکی بںدّ کر کے اسِیں آپݨے پِںڈّ ولّ نُۄں چالے پا لواںگے تے ہنیرا ہۄݨ تۄں پہِلاں پہِلاں٬ باراں کُ مِیل دے فاسلے `تے وگدی مۄگا-برنالھا سڑک `تے جا چڑھاںگے٬ پْرںتُّۄ سْرۄتے ساڈی گائِکی `چ اینے گڑُچّ ہۄ گئے کِہ گائِکی لمکدی ہی تُری گئی۔ آخر جدۄں گائِکی دا بھۄگ پِیا تاں سُۄرج ہۄرِیں دھرتی دے پُیاںدِیں چُبھّی مارن دی تِیاری `چ سن۔ لکھّے تۄں تُرن تِیکر مُۄںہ-ہنیرا اُتّر آئِیا سی جِس وِچّ ہلکی ہلکی ٹھںڈّ٬ تیذ-ہۄ-گئی ہوا نالھ گہِرائی پھڑدی جا رہی سی۔ بلوںتّ نیں سائیِکل نُۄں تھاپی دِتّی تے چِکّڑ-بھرِییاں گلِییاں وِچدی٬ لِبڑݨ تۄں بچدے بچدے٬ اسِیں پِںڈّ لکھّا دی پھِرنی `تے آ نِکّلھے۔ سردِییاں دا مَۄسم ہۄݨ کارن گھراں دے دِیوے٬ لالٹَیݨاں٬ تے لَیمپ وی کۄٹھِیاں دے اںدّر چھُپے بَیٹھے سن۔ لکھّے تۄں بدھّݨی اپّڑݨ لئی پِںڈّ چکر نُۄں جاݨا پَیݨا سی جِتھّۄں لۄپۄ وِچدی ہُںدّے ہۄئے اسِیں بدھّݨی والی سڑک `تے چڑھنا سی۔ گائِکی والی دھرمشالا تۄں ساڈے نالھ نالھ آ رہے ساڈے پْرسںسّکاں نیں چکر دے راہ `تے آ کے سانُۄں الوِدا آکھی تے بلوںتّ نیں رچھپال نُۄں سائیِکل دے مُۄہرلے ڈںڈّے `تے سوار کر لِیا۔ جِئۄں ہی کھبّے پَیڈل `تے آپݨا کھبّا پَیر دھرکے اُہ اُپّرلی کاٹھی `تے ہۄئِیا٬ مَیں چھالھ مار کے پِچھلے کَیرِیئر `تے بَیٹھ گِیا۔ آلھے-دُیالھے واہوا ہنیرا سی پْرںتُّۄ ہنیرے دا وی آپݨا اِکّ مدھّم جِہا چانݨ ہُںدّا ہَے٬ جاں شائِد اکھّاں دا آپݨا اِکّ سِسٹم ہُںدّا ہَے جِس تہِت اُہ٬ گھُپّ ہنیرے وِچّ وی دھُںدّلھا جِہا دیکھ سکݨ دی شکتی ہاسل کر لَیںدِییاں نیں۔ کچّے تے کھابھِیاں-بھرے راہ `تے کدے-کدے لڑکھڑا جاںدے سائیِکل نُۄں کابُۄ `چ رکھّ رِہا بلوںتّ ساہۄ-ساہ ہۄئِیا سائیِکل چلائی جا رِہا سی تے نالھ نالھ اُس دِن دی گائِکی دِییاں تارِیفاں تے رہِ-گئیِیاں کمذۄرِییاں دی الۄچنا کری جا رِہا سی۔ اچانک ہی اُس نُۄں رُپئیِیاں نالھ اُس دا بھرِیا کھِیسا یاد آئِیا۔ –آپاں نُۄں کافی سوکھتے تُرنا چاہِیدا سی٬ اُہ بُڑبُڑائِیا۔ –جے بھلا کۄئی لُٹیرا آپاں نِیاݨِیاں نُۄں ہنیرے `چ رۄک لوے تاں کی کرلاںگے آپاں! نالھے تاں اگلا آپݨا سائیِکل کھۄہ کے لَے جُۄ تے نالھ آہ سَۄ٬ سوا سَۄ رُپئیِئے لُٹّ کے چلدا بݨُۄ۔
دھِبّڑ-دھۄڑِیاں تے ریتے-چِکڑّ `چ لِپٹے٬ پںجّ چھے مِیل مِیل دے لمّے ہنیرے سفر تۄں بائد٬ اسِیں پِںڈّ چکر دی جُۄہ `چ ساں۔ لکھّے والا رستا اںتّ چکر دی پھِرنی تے جا کے گھراں نالھ جا ٹکرائِیا۔ اُتھۄں پھِرنی کھبّے نُۄں وی جاںدی سی تے سجّے نُۄں وی۔
–اُتّرِیں ڈھۄلا٬ کہِ کے بلوںتّ نیں سائیِکل نُۄں بریک مارے۔ (مَینُۄں نِکّے ہُںدِّیاں گھر وِچّ اُپنام ’ڈھۄل‘ نالھ وی پُکارِیا جاںدا سی) بریک نالھ ہۄئی کِرڑ-کِرڑ سُݨدِیاں ہی ساہمݨی کںدھّ دے مُڈھّ کُںگّڑ کے بَیٹھے پںجّ چھے کُتّے اِکّ دم ہرکت `چ آ گئے۔ اُہناں دے بھَۄکݨ نال گھُۄک سُتّی رات کمبّݨ لگّی۔ اِکّ مۄٹا جِہا کُتّا سجّے پاسے بڑی دُۄر تۄں بھَۄںکدا ہۄئِیا تِیر واںگ ساڈے ولّ ودھِیا تے پل ہی `چ ’کڑاک‘ دے کھڑاک تۄں بائد چئۄُں-چئۄُں کردا پرلے پاسے نُۄں دَۄڑ گِیا۔ اُہ وِچارا سانُۄں پَیدل سمجھ کے سانُۄں بُرک مارن لئی دَۄڑدا ہۄئِیا آئِیا سی تے اݨجاݨے `چ ہی مُۄہرلے چکّے نالھ پُۄرے ذۄر نالھ آ ٹکّرائِیا سی۔ اُہدا چئُںکݨا تے دَۄڑنا سُݨ کے باکی دی کُتِیڑھ وی ٹَۄںکدی ٹَۄںکدی اُہدے مگرے دَۄڑ گئی۔
بلوںتّ نُۄں ہُݨ اِہ پتا نہِیں سی لگّ رِہا کِہ پھِرنی اُپّر سجّے نُۄں مُڑنا ہَے جاں کھبّے نُۄں۔ –آپݨے پِںڈّۄں جدۄں آپاں اَیس تھاں `تے اپّڑے سی تاں بھلا اَیدھرۄں آئے سی جاں اَۄدھرۄں٬ سجّے-کھبّے ہتھّ گھُمائُںدِیاں اُہ سۄچݨ لگّا۔ مَیں تے رچھپال چُپّ ساں۔ کُجھّ پلاں بائد٬ رچھپال نُۄں مُۄہرلے ڈںڈّے `تے بِٹھائی٬ اُس نیں سائیِکل سجّے پاسے نُۄں تۄر لِیا۔ پھِرنی `تے رُڑھدا سائیِکل کدے چِکّڑ نالھ لِبّڑ جاوے تے کدے کِسے وٹّ جِہی `تے چڑھ جاوے۔ ہنیرے `چ کھلۄتے درخت جِویں کالِییاں چادراں `چ لپیٹے ہۄئے ہۄوݨ۔ اِکّ کںدھّ مُکدی تے دُۄسری شُرُۄ ہۄ جاںدی۔ تھۄڑی تھۄڑی دُۄری بائد پتلِییاں-پتلِییاں گلھِییاں پِںڈّ والے پاسے نُۄں جاںدِییاں نذر پَیںدِییاں۔ چکر پِںڈّ دی پھِرنی تۄں لۄپۄ ولّ نُۄں کِہڑے راہ مُڑنا سی٬ اِس دا سانُۄں کۄئی اِلم نہِیں سی۔ دۄ کُ مِںٹّ بائد اِکّ کھستا جِہا رستا سجّے پاسے کِسے پِںڈّ ولّ نُۄں مُڑدا دِسِیا۔ بلوںتّ رُک گِیا تے راہ بارے سۄچݨ لگّا۔ –کِسے تۄں پُچھّݨا پَیݨَے٬ اُہ بُڑبُڑائِیا۔ پر ہنیرے `چ ڈُبّے سارے پِںڈّ دِییاں تاں کںدھّاں وی سُتِّییاں پئیِیاں سن۔ سجّے پاسے ولّ مُڑدے راہ دے نالھ ہی ادھّ کُ ایکڑ کُ دی واٹ اُتّے دۄ-تِنّ سںگھّݨے جِہے درختاں دا جھائُلا نذر آئُݨ لگّا۔ بلوںتّ نیں رچھپال نُۄں سائیِکل تۄں اُتارِیا تے سائیِکل میرے ہتھّاں `چ کر کے اُہ درختاں ہیٹھ نِمّی-نِمّی جلھ رہی اگّ ولّ ودھِیا۔ اُس دا خِیال سی کِہ پِںڈّ دے وِہلڑ مُںڈّے درختاں ہیٹھ دھُۄݨی لا کے اگّ سیک رہے ہۄݨگے؛ اُنہاں تۄں چکر والا رستا پُچھِّیا جا سکدا ہَے۔ پْرںتُّۄ مِںٹّ کُ بائد اُنہاں درختاں اُتّۄں گِرجھاں دے کرِیچݨ تے پھڑپھڑائُݨ دی آواذ آئی تے اُہ ہفِیا ہۄئِیا ساڈے کۄلھ اپّڑ گِیا۔
–کی ہۄ گِیا؟ مَیں کاہلھی نالھ پُچھِّیا۔
–اۄتھے تاں یار سِوا جلھدا اےَ٬ مَیں تاں ڈردا مارا دَۄڑ آئِیاں اۄتھۄں۔
ہۄ سکدا ہَے مساݨاں کۄلھ دی گُذردا اِہی رستا ہی لۄپۄ نُۄں جاںدا ہۄوے٬ پْرںتُّۄ ایس رستے `تے جاݨا تاں کی ساڈا تاں ایس رستے ولّ جھاکݨ نُۄں جی وی نہِیں سی کر رِہا۔ اسِیں کاہلی نالھ پھِرنی اُتّے ہی اگّے ودھݨ لگّے۔ کُجھّ کدماں دی وِتھّ `تے اِکّ بھِیڑی جہی وِیہی کھبّے پاسے پِںڈّ دے اںدّر ولّ نُۄں جھاکدی دِسی۔ بلوںتّ نیں سائیِکل نُۄں اُس وِیہی ولّ نُۄں مۄڑ لِیا۔ سائیِکل دی شُۄں-شُۄں تے ساڈی پَیر-چاپ نالھ٬ سُنّسان وِیہی دی نِیںد اُکھڑݨ لگّی۔ ہر گھر دا درواذا بںدّ سی تے ہر رَۄشندان `چ ہنیرے دِییاں مۄرِییاں نذر آ رہِییاں سن۔ ہُݨ وِیہی اِکّ چُرستے `چ بدل گئی تے جکّۄ-تکّی کردے اسِیں سجّے پاسے نُۄں مُڑ گئے۔ کافی کدم تُرن تۄں بائد اِکّ رَۄشندان دِییاں مۄرِییاں `چ ہلکا جِہا چانݨ دِسِیا۔ اسِیں سائیِکل نُۄں تھمِّیاں تے رَۄشندان دے ہیٹھ بںدّ کھلۄتے درواذے کۄلھ چلے گئے۔ دۄ کُ مِںٹّ چُپّ رہِݨ تۄں بائد٬ بلوںتّ نیں آپݨا کنّ درواذے نُۄں جۄڑ دِتّا۔ اںدّر چُپّ-چاں سی۔ بلوںتّ نیں آپݨی مُۄہرلی اُںگلھ دے سِرے نُۄں آپݨے اںگُّۄٹھے نالھ جۄڑِیا تے اُںگلھ دی پِٹھّ نالھ اِکّ پۄلی جِہی ٹھکّ-ٹھکّ درواذے `تے جڑ دِتّی۔ کنّ نُۄں دۄبارا درواذے نالھ جۄڑ کے ہُݨ اُہ اںدّر دی گھُسر-مُسر سُݨن لگّا۔ اںدّر دی چُپّ اٹُٹّ رہی۔ 15-20 کُ سکِںٹّاں بائد بلوںتّ نیں درواذے نُۄں دُبارا ذرا ذۄر نالھ ٹھںگّۄرِیا تاں اںدّرۄں آواذ آئی: کَۄݨ اےَ وئی؟
-اسِیں بائی جی راہی آں تے رستا بھُلّ گئے آں۔
-کادہا رستا؟ کِدھّر چلے اۄں تُسِیں اَیڈی رات گئے؟
-اسِیں بائی جی لۄپۄ نُۄں جاݨَے٬ پر سانُۄں راہ نی لبھّ رِہا۔
اگلے ہی پل درواذے دے اںدّرۄں کُںڈّی دے مرۄڑا کھاݨ اتے کڑکّ کر کے کھُلہݨ دی اواذ آئی تے دۄویں درواذے ملکڑے جیہے پِچھّے نُۄں ہٹ کے اِکّ دُۄسرے تۄں گِٹھّ کُ دُۄری `تے چلے گئے۔ اںدّرلے وِئکتی نیں آپݨے ہتھّ `چ پھڑی فلَیشلائیِٹ دی سوِچّ نپّی کِیتی تے چانݨ دی اِکّ تِکھّی پِچکاری بلوںتّ دِییاں اکھّاں `چ چۄبھ دِتّی۔
اکھّاں نُۄں سُںگّیڑدِیاں بلوںتّ نیں دۄویں ہتھّ جۄڑ دِتّے: ساسری ’کال جی!
فلَیشلائیِٹ ہُݨ میرِییاں اکھّاں ولّ مُڑ کے چھۄٹے رچھپال دے چِہرے `تے گڈّی گئی۔
-ہاء کی اےَ تیرے کۄلھ کپّڑے `چ لپیٹِیا ہۄئِیا … فلَیشلائیِٹ نُۄں رچھپال دے ہتھّاں `تے اُپّر-تھلّے کردِیاں اُہ بۄلِیا۔ –کِتے بںدُّۄک تاں نی لکۄئی پھِردے؟
-نٔہِیں بائی جی٬ بلوںتّ مُسکڑِیں بۄلِیا۔ -اِہ تاں تُۄمبی اےَ٬ گِلاف `چ لِپٹی ہۄئی۔
-اچھّا …! کی بھِیڑ پَیگی اَیس ویلے مُںڈِّئۄ؟ سُکھّ تاں ہَے؟
-اسِیں بائی جی گائِکی کر کے آئے آں٬ لکھّے تۄں۔
-کِہڑے نگّر تۄں اَیں تُسِیں؟
-رامُۄوالا پِںڈّ اےَ ساڈا۔
-کِتے کرنَیل کوِیشر دے مُںڈّے تاں نہِیں تُسِیں؟
-ہاں جی!
بلوںتّ دی ’ہاں جی‘ سُݨدِیاں ہی اںدّرلے وِئکتی نیں درواذِیاں نُۄں تہِ-ماری چادر واںگ کھۄلہ دِتّا۔ –سائیِکل کںدھّ نالھ لا کے اںدّر آ جۄ!
اںدّر اِکّ میذ اُتّے جگ رہی لالٹَیݨ وِچّۄں نِکّل رِہا کمذۄر جِہا چانݨ کمرے دِییاں مۄٹِییاں مۄٹِییاں چِیذاں اُتّے ڈُلہ رِہا سی۔ لالٹَیݨ دے لاگے ہی پئی شِیشی `چ لال رںگّ دا ترل پدارتھ دیکھ کے اتے مںجّے `تے پئی اَۄرت دے گلھے `چۄں وار وار نِکّلھ رہی ’آہ٬ آہ‘ تۄں اسِیں اںدّاذ لِیا کِہ اَۄرت بِیمار سی۔
-ڈھِلّے آ بِیبی جی؟ پرلے مںجّے `تے٬ جھِجکدِیاں جِہِیاں بَیٹھدا بلوںتّ٬ نِیوِیں سُر `چ بۄلِیا۔
-ہاں٬ کاکا؛ اِہناں نُۄں کئیِیاں دِناں تۄں بُخار چڑھی جاںدَے … ٹِیکے وی لگّے اےَ پر ’رام نہِیں آ رِہا۔
پھِر اُہ وِئکتی اُٹھّ کے وِہڑے وِچّ چلا گِیا۔ جدۄں دۄ کُ مِںٹّاں بائد اُہ پرتِیا تاں اُس دے ہتھّاں `چ اِکّ گڑوی تے اِکّ-دُۄجے `چ پھسائے تِنّ پِتّلھ دے گلاس دیکھ کے اسِیں سُکھ دا ساہ لِیا۔
-چاہ تاں مَیں آودے لئی دھری سی٬ پر باہرۄں ٹھںڈّ `چۄں آئے اۄں تُسِیں٬ اِس لئی پہِلاں چاہ پِیئۄ تے گرمَیش `چ آوۄ!
چاہ دِییاں سںگّدِییاں جِہِییاں چُسکِییاں دَۄران اُس وِئکتی نیں دسِّیا کِہ اُس نیں ساڈے باپ دی کوِیشری انیکاں وار ریڈِیئۄ اتے میلِیاں `تے سُݨی سی۔ اُس نیں اِہ وی دسِّیا کِہ اُس نیں ساڈے بھیںگّی جتھّے دی مہِما وی سُݨی سی تے اُس نُۄں اںدّر ساڈی گائِکی نُۄں سُݨن دی تمنّا وی جاگی ہۄئی سی۔
چاہ مُکدِیاں ہی اُس نیں سِر `تے پرنا لپیٹِیا تے سانُۄں پھِرنِیئۄں-پھِرنی تۄر کے لۄپۄ دے راہ `تے لَے آئِیا۔
-آہ راہ سِدھّے چلی جاݨَے٬ کِسے پاسے نُۄں مُڑناں! جدۄں لۄپۄ آ جاوے تاں پھِرنی `تے اَیس پاسے نُۄں گھُمّ کے اگاہاں کھبّے پاسے نُۄں مُڑ جاݨَے۔
****
کُجھ کُ مہِینِیاں بائد بِلاسپُر-ہٹھُۄر دے نیڑلے پِںڈّ چھِینِیوالھ تۄں پِںڈّ دی پںچّائِت دا اِکّ نُمائِںدا گُردوارے `چ ہۄݨ والے اِکّ دھارمِک دِیوان لئی بُکِّںگّ کروا گِیا۔ دِیوان دے دِن ’تۄں پہِلی شام بلوںتّ نیں لۄہے دی بکّی نُۄں پُچکارِیا۔ اگلے ہی پل اُس نیں ٹلّی نُۄں گھُمائِیا تے سرہۄں دے تیل دا پھمبھّا ٹلّی اںدّرلے سپرِںگّ اُتّے نِچۄڑ دِتّا۔ گھںٹّی دی ٹلّی `چ وجّ کے ’ٹݨن-ٹݨن‘ سِرجݨ والھی جِیبھ اُپّر جمّی ہۄئی کالخ نُۄں کھُرچِیا۔ پھیر اُس نیں بریکاں نُۄں تیل سُںگھّائِیا٬ تے چین دِییاں کڑِییاں اُپّر گرِیس دا پیتلا٬ پیتلا لیپ کِیتا۔ اِکّ سۄٹی نُۄں چکِّیا اتے مڈگارڈاں `چ پھساء کے٬ انہاں `چ جمِّیاں ہۄئِیا گارا جھاڑِیا۔ پمپّ نالھ ہوا دِییاں پِچکارِییاں نُۄں دۄہاں ٹائِراں `چ داخل کر کے اُنہاں نُۄں “ٹَیٹ” کِیتا۔
سویرے سانُۄں سوختے اُٹھائِیا٬ اِشنان کروائِیا تے لۄہے دی بکّی `تے لدّ کے دِن چڑھدے نُۄں تِنّ چار مِیل دا سفر تَیء کر کے بُٹّر دے بسّ اڈّے `چ جا سِر کڈھِّیا۔ بدھّݨی اپّڑدِیاں نُۄں سُۄرج متھّے `چ وجّݨ لگّا۔ اگاہاں سڑک اردھ-کچّی ہۄݨ کارن٬ بِلاسپُر تِیک دا اٹھّ نَۄں مِیل دا پںدھّ سُکھالھا ہی سی۔ بِلاسپُرۄں کھبّی دِشا مُڑ کے پِںڈّ دِیوانے تِیک اپّڑدِیاں٬ دھُدھّلھ نالھ بھرے٬ کچّے راہ `تے سائیِکل چلائُںدا بلوںتّ پسِینۄ-پسِینی ہۄ گِیا۔ وِچ-وِچ نِکِّییاں-نِکِّییاں ٹِبِّییاں جاں سُدھا ریتا آ جاںدا تاں اسِیں سائیِکل تۄں اُتّر کے پَیدل تُرن لگّ جاںدے۔ چھِینِیوالھ تۄں ڈیڈھ کُ مِیل اُرے سانُۄں اِکّ اُچّا ٹِبّا اُبھّردا نذر آئِیا جِس اُتّۄں دی ساڈے رستے نیں لںگھّݨا سی۔
–آہ تاں سالھا پہاڑ ای اُگِّیا پِئَے٬ بلوںتّ بُڑبُڑائِیا۔ اُہنُۄں سائیِکل سمیت ٹِبّے `تے چڑھن تے پھِر اگّے اُتّرن دا سںسّا وڈھّݨ لگّ پِیا سی۔ ٹِبّے دا ریتا شُرُۄ ہۄݨ تِیک سائیِکل دی سواری کِیتی جا سکدی سی پْرںتُّۄ بلھدے-ہۄئے دُپہِرے `چ٬ لگاتار سںگھّݨے ہۄݨ والھے ریتے نُۄں پار کرن لئی٬ سائیِکل نُۄں ریڑھن دا کمّ کافی جۄخمی سی۔ اینے نُۄں سجّے پاسے اِکّ درخت ہیٹھ کھلۄتا اِکّ نلھکا نذر آئُݨ لگّا۔ –پاݨی پی لِیئے! کہِکے٬ بلوںتّ نیں جھٹا-پٹّ بریک مارے تاں مُۄہرلا چِمٹا اۄس تھاں تۄں ’جرک‘ کرکے جُدا ہۄ گِیا جِتھّے اِہ ہَیںڈل والی شافٹ کۄلھ سِر واںگ جُڑِیا ہۄئِیا سی۔ چِمٹا ٹُٹدِیاں ہی مُۄہرلا چکّا چِمٹے سمیت کھبّے پاسے نُۄں ٹیڈھا ہۄ گِیا٬ اتے باکی دا سائیِکل٬ ہَیںڈل نالھ ٹںگِّییاں ڈھڈّاں سمیت٬ ہیٹھاں نُۄں گۄڈݨی جِہی مار کے کھبّے پاسے نُۄں لُڑک گِیا۔ سائیِکل چھڈّ کے دۄ کُ کدم دی دُۄری `تے جا کھلۄتے بلوںتّ دے دۄویں ہتھّ آپݨے آپ اُس دِییاں ڈھاکاں `تے جا بِراجے تے ڈِگّ-چُکّے سائیِکل `چ تُۄمبی سمیت اُلجھِیا رچھپال باہر نِکلݨ لئی ہتھّ-پَیر مارن لگّا۔ پریشان بلوںتّ سٹیشن `تے کھلۄتے اُس مُسافر واںگ بیوسّ ہۄئِیا جھاک رِہا سی جِس دا کھِیسا کٹّ کے کۄئی جیبکترا بھِیڑ وِچّ گُمّ ہۄ گِیا ہۄوے۔ ایس ٹِبّے تۄں ڈیڈھ کُ مِیل دے فاسلے `تے سانُۄں اُڈِیک رہے پِںڈّ تاں پَیدل وی پہُںچِّیا جا سکدا سی٬ پْرںتُّۄ دۄ پھاڑِییاں ہۄ گئے سائیِکل نُۄں ٹِبّے اُتّے دی کِویں لںگھّائِیا جاوے؟
اخِیر بلوںتّ نیں سائیِکل نالھۄں وکھّ ہۄ گئے چکّے-چِمٹے نُۄں چُکِّیا اتے باکی دے ڈِگّے پئے سائیِکل کۄلھ لِجا کے٬ چِمٹے نُۄں اُس دے دھڑ نال جۄڑ دِتّا۔ پھِر اُس نیں جھۄلھے `چۄں پرنا کڈھِّیا تے سائیِکل دے دھڑ تے چِمٹے نُۄں آپس وِچّ پرنے نالھ بنّہݨ دی کۄشِش کِیتی۔ پرنے نالھ بنّہے چِمٹے والھے سائیِکل نُۄں کھڑھا کر کے جِئۄں ہی رۄڑھِیا گِیا٬ سائیِکل کٹِّییاں لتّاں والھے کٹّرُۄ واںگ دھڑمّ کر کے پھیر ہیٹھاں نُۄں لُڑک گِیا۔ اسِیں اِکّ-دُۄجے دے ڈَۄر-بھَۄر ہۄئے چِہرِیاں ولّ جھاکے۔
-اِہنُۄں تاں ہُݨ سِراں `تے اُٹھاء کے ای لِجاݨا پئۄُ! بلوںتّ بۄلِیا۔
اگلے پلاں `چ اُکھّڑ کے پاسے ہۄئِیا چِمٹا رچھپال دے سِر `تے سوار ہۄ گِیا۔ باکی دے سائیِکل دے ہَیںڈل نُۄں سائیِکل دے اِکّ پاسِئۄں بلوںتّ نیں تے دُۄسرے پاسِئۄں مَیں اِس ترہاں اُٹھالھ لِیا جِویں گڈّے دے جُۄلھے دے دۄہِیں پاسِیں دۄ بَۄلھد جُڑے ہۄئے ہُںدّے نیں۔ جِئۄں ہی اسِیں سائیِکل سمیت ٹِبّے ولّ جاںدی ریتلی چڑھائی چڑھن لگّے٬ سائیِکل دا پِچھّلا پاسا کدے سجّے نُۄں جھۄلا کھا جاوے تے کدے کھبّے نُۄں۔ پںجّاہ سٹھّ کدماں تُرن تۄں بائد اسِیں دیکھِیا کِہ ساڈے متھّے اتے کچھّاں پسِینے نالھ تر ہۄ گئے سن تے جُتِّییاں وِچّ ریتا بھر گِیا سی۔
-دم لَے لِیئے٬ مَیں ہفی ہۄئی آواذ وِچّ بۄلِیا۔
اگلے پل سائیِکل ریتے `تے لِٹِیا پِیا سی اتے مَیں تے بلوںتّ٬ لتّاں نِسالھی٬ تے دھڑ نُۄں پِچھلے پاسے ولّ نُۄں جھُکا کے ہتھّاں دِییاں تلھِییاں نُۄں ریتے `چ کھۄبھی٬ لمّے لمّے ساہ لَیںدے٬ سائیِکل اُدالھے بَیٹھے ہۄئے ساں۔ مَیں ٹِبّے ولّ جھاکِیا؛ ٹِبّے دا سِخر کئی کۄہ دُۄر کھلۄتا جاپِیا۔ پلاں `چ بھٹھّی واںگ بھخدا ریتا ساڈے ہتھّاں پَیراں تے لتّاں نُۄں ساڑن لگّا۔ مگر ساڈے اںدّر اُٹھّ کھلۄݨ دی ہِمّت باکی نہِیں سی رہی۔
پںجّ کُ مِںٹّ دے ساہ-دُیاوے تۄں بائد٬ سائیِکل دا ہَیںڈل دۄبارا ساڈے مۄڈھِیاں اُتّے سی۔ اگلے پںجّاہ-سٹھّ کدم چلّݨ تۄں بائد میرا جِیء کِیتا کِہ دم لَے لِیا جاوے۔
-چڑھ جا سِخر تکّ ہِمّت کر کے٬ بلوںتّ نیں ہلّا-شیری دِتّی۔ –اُتّے جا کے دم لواںگے۔
رچھپال٬ ٹُٹّے ہۄئے چِمٹے نُۄں سِر `تے چُکّی ساڈے ساہمݨے ڈھِیچکاں ماردا تُرِیا جا رِہا سی۔ اُہدے مۄڈھے `تے لٹکدی تُۄمبی ڈھِلھک کے ہیٹھ نُۄں کھِسک جاںدی تے اُہ سجّے ہتھّ نُۄں چِمٹے-چکّے نالھۄں تۄڑ کے تُۄمبی نُۄں مۄڈھے `تے سُۄت-تھاں کردا تاں چِمٹاۄ چکّا ہلۄرا کھا جاںدا۔ چِمٹے دے بھار٬ اتے اُس دے کھبّے-سجّے جھۄئلا کھا جاݨ کارن٬ رچھپال دی پگڑی کھبّے-سجّے دۄہِیں پاسِیں ہیٹھاں نُۄں کھِسک چُکّی سی۔ میرے اتے بلوںتّ دے بُلّہ پِیاس نالھ تںدُّۄر دی رۄٹی واںگ کھُشک ہۄ چُکّے سن۔ ہفدے-ہفائُںدے تے ڈِگّݨ تۄں بچدے آخِر اسِیں ٹِبّے دے سِخر `تے اپّڑ گئے۔ مۄڈھِیاں `تے ٹِکِیا ہَیںڈل چھپالھ دیݨے ریتے `تے ڈھیری ہۄ گِیا اتے اسِیں دۄنۄں جاݨے جڑۄں-وڈھّے-کیلے دے درخت واںگُۄں ریتے `تے لِٹ گئے۔ نال ہی کھلۄتا رچھپال ساڈی گھرکݨی سُݨ کے ڈر گِیا۔ اُہنے وی آپݨے سِر `تے ٹِکِیا چکّا-چِمٹا پھڑاک کرکے ریتے `تے وگاہ مارِیا۔ جِدھرۄں اسِیں گھرکدے ہۄئے آئے ساں٬ اُدھر نذر ماردِیاں اُہ اِکّ-دم چَۄںک اُٹھِّیا: ملّۄ٬ ٹرَیکٹر آئُںدَے اَیدھر نُۄں۔
رچھپال دا چَۄںکݨا سُݨ کے اسِیں اِکّ دم اُٹھّ کے بَیٹھ گئے٬ تے ٹِبّے اُپّر نُۄں چڑھ رہے ٹرَیکٹر ولّ دیکھݨ لگّے۔ نِیویں گِیئر `چ ریتے نُۄں درڑدے آ رہے٬ ڈُگّ-ڈُگّ-ڈُگّ-ڈُگّ کر رہے ٹرَیکٹر دے ڈرائِور نیں ساڈے نذدِیک پہُںچّ کے جِئۄں ہی سانُۄں تے دۄ-پھاڑ ہۄئے سائیِکل نُۄں دیکھِیا٬ اُس نیں گِیئر نُۄں نِئۄُنٹرل `چ بدل دِتّا۔ -کِتھّے جاݨَے ملّۄ؟ اُہ ساڈے ولّ نُۄں نِںوّ کے بۄلِیا۔ ستّہِیݨ ہۄئِیا بلوںتّ ہِمّت کرکے اُٹھِّیا تے ڈرائِور ولّ نُۄں ودھِیا: چھِینِییالھ جاݨَے اسِیں!
-کی ہۄ گِیا شَیںکلھ نُۄں؟
-چِمٹا ٹُٹّ گِیا٬ بلوںتّ بۄلِیا۔
-لدّۄ سائِکل نُۄں ٹرالی `چ ہِمّت کرکے!
اِہ آکھ کے اُہ ٹرَیکٹر تۄں اُتّرِیا تے مری پئی ’لۄہے دی بکّی‘ نُۄں اِکٹھّی کرن لگّا۔ –چُکّۄ مُںڈِّئۄ ایہنُۄں پِچھلے پاسِئۄں! اُہ مَینُۄں تے بلوںتّ نُۄں ہَۄسلا دیݨ لئی بۄلِیا۔
اینے نُۄں رچھپال آپݨے ہِسّے دے سائیِکل نُۄں ٹرالی دے پِچھلے پاسے ولّ نُۄں دھُۄہ لِیائِیا۔ ڈرائِور نیں چِمٹا-چکّا وی ٹرالی `چ سُٹّ لِیا۔ –مُںڈِّئۄ٬ چڑھ جۄ ٹرالی `چ! ساڈے ولِّیں دیکھ کے اُہ بۄلِیا۔
ٹرالی تے ٹرَیکٹر دے وِچکار٬ ٹرالی دی ہُکّ `تے پَیر دھر کے اسِیں ٹرالی `چ چھالھاں مار دِتِّییاں۔ ڈُگّ-ڈُگّ کردا ٹرَیکٹر ریتا اُڈائُںدا ہۄئِیا چھِینِیوالھ ولّ اُتّرائی اُتّرن لگّا۔