اوتار سِںگھّ مان دا پلیٹھا ’پاݨی ’تے مُۄرت‘ غذل سںگّْرہِ سماج وِچّ فَیلِییاں سماجِک وِسںگّتِییاں دا پْرگٹاوا کردا ہۄئِیا٬ لۄکائی نُۄں اُنہاں دے وِرُدھّ آواذ بُلںدّ کرن دی پْریرناں دے رِہا ہَے۔ بھاویں اُس دا اِہ پلیٹھا کاوِ سںگّْرہِ ہَے٬ پْرںتُّۄ بہُت سارے ساںجھے کاوِ سںگّْرہِیاں وِچّ اُس دِییاں غذلاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ اِس غذل سںگّْرہِ وِچّ اُس دِییاں 94 غذلاں شامل ہن۔ اُس دی ہر غذل دے وکھّۄ-وکھّرے رںگّاں والے 4 تۄں 6 شِئر ہن۔ ہر شِئر وِچّ کِسے ناں کِسے سماجِک بُرائی دی کُڑتّݨ دا ذِکر ہُںدّا ہَے۔ مُکھّ تَۄر ’تے اُہ آپݨِییاں غذلاں راہِیں سماج وِچّ واپر رہِییاں اݨسُکھاوِیںیاں گھٹناواں دا ورݨن کرکے لۄکائی دے درد دا پْرگٹاوا کردا ہَے۔

کُجھ غذلاں وِچّ شائِر مُہبّت نال لبریج بھاوناتمِک تُݨکے وی لائُںدا ہَے۔ اُس دِییاں غذلاں سِمبّالِک وی ہُںدِّییاں ہن٬ شبداں دی جادُۄگِری ہُںدّی ہَے۔ غذلگۄ آپݨِییاں غذلاں وِچّ درسا رِہا ہَے کِہ بھارت دے ورتمان پْرجاتںتّرِک سِیاسی ڈھاںچے وِچّ لۄکائی نُۄں اِنساف مِلݨ دی اُمِید نہِیں کِیتی جا سکدی کِئُںکِہ کانُۄن انُسار پْرجاتںتّرِک پْرݨالی کمّ نہِیں کر رہی۔ دھارمِک بھاوناواں بھڑکا کے وۄٹاں دی راجنِیتی کِیتی جا رہی ہَے٬ اِتھۄں تکّ کِہ نسلی وِتکرے وی ہۄ رہے ہن٬ جِہڑے دھرم نِرپکھّ پْرجاتںتّرِک پْرݨالی وِچّ شۄبھدے نہِیں ہن۔ اِس پْرݨالی وِچّ سِیاسی اتے سماجِک دخلئںدّاذی نیں آم لۄکاں دی ذِںدّگی جِئۄݨی دُبھّر کِیتی ہۄئی ہَے۔ بہُتِییاں غذلاں وِچّ ہاکم اتے سِیاستدان لۄکائی دِییاں آساں ’تے پُۄرے نہِیں اُتردے سگۄں لارا لپّا لا کے وکت لںگھّا رہے ہن۔ اُچے اَۄہدِیاں ’تے بِراجمان لۄکاں دے کِردار نِیںویں پدھّر دے ہۄ چُکّے ہن۔ چۄر اتے چَۄکِیدار آپس وِچّ مِلے ہۄئے ہن٬ کدِیں وی وائدے پُۄرے نہِیں کردے۔ کِرتی اتے کِسان دی ایکتا ذرُۄر اِک ناں اِکّ دِن سپھلتا پْراپت کریگی۔ جِہڑی سرکار کِسانا تے کِرتِییاں دا نُکسان کر رہی ہَے٬ اُس نُۄں اِس دا اِوذانا بھُگتݨا پویگا۔

مِیڈِییا نِرپکھّتا نال آپݨا بݨدا یۄگدان نہِیں پا رِہا٬ سگۄں جۄ سرکار چاہُںدّی ہَے٬ اُس نُۄں ہی پْراجَیکٹ کِیتا جا رِہا ہَے٬ اِس پْرکار شائِر گۄدی مِیڈِییا تے کِںتُّۄ پْرںتُّۄ کردا ہَے۔ غذلگۄ نیں آپݨِییاں غذلاں وِچّ خُدکشِییاں٬ بھرُۄݨ ہتِّیاواں٬ بھرِشٹاچار٬ نابرابری٬ ذۄرجبردستی٬ دھۄکھا٬ فریب٬ غرِیبی٬ مذبُۄری اتے واتاورن دے وِشِیاں نُۄں وی چُݨِیاں ہَے۔ کِس پْرکار کِسان فسلاں دے نِسچت مُل ناں مِلݨ, پاݨی دی گھاٹ اتے نکلی بِیجاں تے دوائیِیاں کرکے کھُدکشِییاں نُۄں پہِل دے رہے ہن۔ کِسان دی تْراسدی غذلاں دے شِئراں وِچّۄں ویکھی جا سکدی ہَے:

جِہا بِیجۄ تِہا وڈھّۄ کہاوت بدلگی ہُݨ تاں٬

کݨک دے بِیج اُگے کھیت ’چۄں سلپھاس جِہے ہۄ کے۔

فسلاں دی تھاں خُدکشِییاں اُگ آئیِیاں٬

کِئۄں بدلے ساڈے کھیت کتلگاہاں وِچّ؟

اوتار سِںگھّ مان مُڑ گھِڑ آپݨِییاں غذلاں وِچّ سماج وِچّ واپر رہِییاں گھِنَۄݨِییاں کرتُۄتاں تۄں پردے اُٹھائُںدا رہِںدّا ہَے۔ سماجِک تاݨے باݨے وِچّ ہر کۄئی لالچ وِچّ آ کے دھۄکھے تے پھریب کرن دے چکراں وِچّ پِیا ہۄئِیا ہَے۔ لۄکاں دی تْراسدی دا ذِکر کردِیاں شائِر کہِںدّا ہَے کِہ اُنہاں لئی سماج وِچّ جِیون بسر کرنا مُشکل ہۄ گِیا ہَے۔ اجِہے سماج وِرۄدھِییاں نُۄں آڑے ہتھِّیں لَیںدِیاں ہۄئِیاں وِئںگّاتمِک ڈھںگّ نال لِکھدا ہَے:

کاتِلاں نُۄں کتل دی ہَے اِہ سذا٬

اُمر بھر کُرسی ’تے اُہ تاں بہِݨگے۔

پتھّراں دے اِس شہِر وِچّ دسّ بھلا٬

شِیشِیاں دے جِسم کِدّاں رہِݨگے۔

شائِر اِہ مہِسُۄس کردا ہَے کِہ سرکاراں ولّۄں مُفتکھۄری والِییاں سکِیما دے مکّڑجال وِچّ اُلجھاکے لۄکاں نُۄں جاݨ بُجھّکے نِکمّے بݨائِیا جا رِہا ہَے تاں جۄ اُہ سرکاراں دے اُپر نِربھر ہۄ جاݨ تے اُہ سرکاراں دِییاں اُچِییاں کُرسِییاں دا آنںدّ ماݨدے رہِݨ۔ مُفتخۄری لۄکاں نُۄں نِکمّا کر رہی ہَے٬ تاں جۄ اُنہاں دِییاں اسفلتاواں بارے کۄئی بۄل ناں سکے۔ جدۄں سارا کُجھ سرکار نیں ہی دے دیݨا ہَے تاں لۄکاں نُۄں کمّ کرن دی کی لۄڑ ہَے۔ کمّ سبھِیاچار ختم کِیتا جا رِہا ہَے۔ مُفتخۄری سمبّںدھّی اُس نیں 5 غذلاں وِچّ شِئر لِکھے ہن:

پِںجّرے دی لۄڑ کی ہَے پںچھِّییاں دے واستے٬

ویچ دِتّی چُۄرِییاں بدلے جِنہاں پرواذ ہَے۔

جد تۄں سواد پںچھّی نُۄں چُۄرِییاں دا لگّا٬

پرواذ خُدکشی کر بَیٹھی پراں دے اںدّر۔

جِنہاں نُۄں پِںجّرے دی چۄگ دا چسکا پِیا ہۄوے٬

پرِںدّے اُہ کدۄں آپݨے پراں نُۄں یاد کردے نیں۔

اوتار سِںگھّ مان نیں لگپگ اِس غذل سْرںگّہِ دِییاں 25 غذلاں وِچّ راجنِیتک لۄکاں دِییاں بیوِشواسِییاں سمبّںدھّی شِئر لِکھے ہن٬ جِنہاں وِچّ لۄکائی دے ہکّاں دی وکالت کِیتی گئی ہَے۔

سِیاست نیں بݨا دِتّا کِویں اِنسان نُۄں گِرگِٹ٬

جِویں کہِݨی اُویں کرنی مِلݨ اُہ ہستِییاں کِتھے۔

بݨے کُرسی لئی اُس دی جدۄں وی لۄک خترا تاں٬

دھرم دے نام ’تے آپس ’چ لۄکاں نُۄں لڑا دِتّا۔

اُہ ہاکم ہَے نہِیں سُݨدا کدے وی آم لۄکاں دی٬

جدۄں وی ہَے جچی اُس نُۄں جچی تاں چمچِیاں دی گلّ۔

بِٹھائِیا بَۄݨِیاں نُۄں کی٬ اسِیں اُچی جگہا اُتے٬

اُہی بَۄݨے اساڈے ہُݨ سِراں ’تے پَیر دھر بَیٹھے۔

سرکاری دفتراں وِچّ ہۄ رہے بھرِشٹاچار بارے وی کئی غذلاں وِچّ درسائِیا گِیا کِہ لۄک کِویں دفتراں دے گیڑے مار کے تھکّ جاںدے ہن پْرںتُّۄ اُہ اِنساف دی پئۄڑی ’تے پہُںچّݨ تۄں پہِلاں ہی ڈھیری ڈھاء بَیٹھدے ہن۔ اُنہاں نُۄں اِنساف نہِیں مِلدا:

گھس گئے نیں بُۄٹ وی تے پَیر وی٬ دفتراں دے رۄذ گیڑے ماردے۔

تُۄں کہیں کُجھ تے کریں کُجھ ہۄر ہی٬ سِکھّ لئے گُݨ ہُۄ ب ہُۄ سرکار دے۔

پِیݨ والے پاݨی تے ہوا دا دُۄشت ہۄݨا٬ ذمِین وِچّۄں پاݨی دا پدھّر نِیواں ہۄݨا٬ رُکھّاں دی کٹائی تیے واتاورن دے دُۄشت ہۄݨ نال منُکھّتا نُۄں انیکاں بِمارِییاں دا شِکار ہۄݨا پَے رِہا ہَے۔ سرکاراں دی بیرکھی مانوتا دِییاں مُشکلاں وِچّ وادھا کر رہی ہَے۔ اِنہاں الامتاں کرکے پِیݨ والے پاݨی اتے فسلاں لئی پاݨی گھاٹ مہِسُۄس ہۄ رہی ہَے٬ جِہڑی آئُݨ والِییاں نسلاں دے سُنہِرے بھوِکھ تے سوالِییا نِشان لگا رہی ہَے۔ اِس لئی اُہ آپݨِییاں غذلاں وِچّ لِکھدا ہَے:

ندِییاں نالۄں ناتا ٹُٹّا٬ بۄتل وِچّ سمائے پاݨی۔

بۄتل اںدّر ڈُبّ گئے اُہ٬ جۄ درِیاواں وِچ سی تردے۔

وارس سوال پُچھّݨ پُرکھے جواب مںگّݨ,

پاݨی ملِین کِئۄں نیں پَۄݨاں ’چ بُۄ اساڈے۔

جے ذرا وی درد ہُںدّا پںچھِّییاں دے واستے٬

تاں تُسِیں رُکھّ کٹّدے ناں کُرسِییاں دے واستے۔

نَۄجوان پِیڑھی دے آپݨے سُنہِرے بھوِکھ لئی ڈالراں دی چکاچَۄدھ وِچّ آ کے پرواس وِچّ جاݨ تے غذلگۄ چِںتّا پْرگٹا رِہا ہَے۔ پرواس وِچّ سمُںدّراں دے کںڈھِّیاں تے جا کے جدۄں سَیراں کردے ہن تاں پھِر اُنہاں نُۄں پںجّاب دے چھپّڑاں دی یاد آئُںدی ہَے۔ پِچھّے ماپے آپݨے پُتراں دھِییاں دی یاد وِچّ اُداس ہۄ کے مایُۄس ہۄ جاںدے ہن۔ جیکر پرواس اِسے ترہاں رِہا تاں پںجّاب کھالی ہۄ جاویگا۔ اِس لئی شائِر لِکھدا ہَے:

پنِیری رَۄݨکاں دی چاڑھ دِتّی ہَے جہاذاں ’تے٬

اُداسی نیں گھراں اںدّر اساڈے اُگݨا ہی سی۔

گھراں تۄں دُۄر ہۄئِیاں نُۄں گھراں دی یاد آئُںدی ہَے٬

دِسے پںچھّی جدۄں وی تِݨکِیاں نُۄں جۄڑدا کۄئی۔

گھراں تۄں دُۄر آ کے ہُݨ گھراں نُۄں یاد کردے نیں٬

سمُںدّر کۄل بَیٹھے چھپّڑاں نُۄں یاد کردے نیں۔

دیش وِچّ بدھِّیجِیوِییاں اتے لیکھکاں دی آواذ دبائُݨ لئی سرکار دِییاں کۄجھِییاں چالاں دی نِںدِّیا کِیتی گئی ہَے۔ لۄکاں نُۄں اُنہاں دی مِہنت دا مُلّ نہِیں مِل رِہا۔ لۄکاں دے دۄہرے کِردار٬ مکھَۄٹے پا کے ذِںدّگی جِئۄݨ, رِشتِیاں وِچّ گِراوٹ٬ سرکاراں دی اِشتِہاباذی٬ بیوفائی٬ اِںٹرنَیٹ دی دُرورتۄں اتے غلت سِکھِیا نِیتی بارے وی غذلاں وِچّ لِکھِیا ہَے۔ غذلگۄ نیں بھاویں آپݨِییاں غذلاں وِچّ پںجّاب دی تْراسدی دا ذِکر کردِیاں چِںتّا پْرگٹ کِیتی ہَے پْرںتُّۄ پھِر وی اُس دِییاں غذلاں وِچّۄں آس دی کِرن وی وِکھائی دِںدّی ہَے۔ بھاو شائِر آساوادی ہَے۔

***