پِچھلے ورہے جُۄن مہِینے 'چ گُرپْرِیت گھُگّی دے آسٹْریلِییا دَۄرے دَۄران اُنہاں نال کُجھ وکت گُذارن دا مَۄکا مِلِیا۔ جِس دَۄران کامیڈی تۄں ہٹ کے ہۄر بہُت سارے مُدِّیاں 'تے ساڈی گلّبات ہۄئی۔ میرے من 'چ پہِلاں وی گُرپْرِیت لئی کافی ستِکار سی۔ پر اُس دِن دی مُلاکات تۄں بائد میرے وِچاراں نُۄں ہۄر پْرۄڑھتا مِلی۔ اُہ آپݨے وِرسے پْرتی کافی چِںتّت ہَے۔ گلّاں-باتاں دَۄران اُنہاں کِہا کِہ تُسِیں بہُت کُجھ لِکھدے رہِںدّے ہۄ٬ کِسے دِن ساڈے وِگڑ رہے وِرسے اتے دھرم 'تے وی لِکھۄ۔ مَیں اُنہاں نُۄں دسِّیا کِہ مَیں تکرِیبن تِنّ کُ ورہے پہِلاں آپݨے آپ نال وائدا کر بَیٹھا ہاں کِہ بھوِکھّ 'چ کدے آپݨے دھرم بابت نہِیں لِکھاںگا کِہ اُس وکت مَیں اِکّ-دۄ کھُلّہِییاں چِٹھِّییاں پںتھّ دے ناں لِکھ دِتِّییاں سن تے پںتھّ دے ٹھیکیداراں نیں مَینُۄں اِس پاسے لِکھݨ لئی تَۄبا کروا دِتی سی۔ بھاویں اِہ مَیں کِسے دے ڈرۄں نہِیں کِیتا٬ بسّ اُس وکت شبد گُرُۄ تۄں ہُکم مںگِّیا تاں اُتھۄں اِہی ہدائِت آئی کِہ ''مُۄرکھَے نالِ ن لُجھِیئَے''۔ سۄ٬ اُسے دِن تۄں اِس ہُکم دا اِشارا سمجھ گِیا کِہ جاں تاں شبد گُرُۄ اُنہاں لۄکاں نُۄں اگاہ کر رہے ہن٬ جۄ میرے جِہے مُۄرکھ نال سِںگھّ اڑائُںدے ہن جاں پھیر اِس دے اُلٹ اِشارا ہۄوے۔

گلّ اگّے تۄرن تۄں پہِلاں دس دِیاں کِہ دھرم دے ٹھیکیداراں نیں اُس وکت مَینُۄں اِس لئی ورجِیا سی کِہ اِکّ تاں مَیں رہِت دھاری نہِیں ہاں تے دُۄجا میرے ناں نال 'سِںگھّ' نہِیں لِکھِیا ہۄئِیا۔ پھیر سۄچݨ 'تے مجبُۄر ہُںدّا ہاں کِہ ہنی سِںگھّ تاں سِںگھّ لِکھدا!!! چلۄ چھڈّۄ جی٬ بہُت کُجھ ہَے اِس مسلے 'چ میرے کۄل لِکھݨ لئی پر مَیں اُلجھݨا نہِیں چاہُںدّا ۔ ہر بںدّے دی آپݨی آذادی ہُںدّی ہَے کِہ اُہ کی بݨنا چاہُںدّا ہَے٬ سۄ مَیں سِکھّ بݨ کے بہُت خُش ہاں تے ہالے بہُت کُجھ سِکھّݨا چاہُںدّا ہاں۔ ہاں ! جِس دِن لگِیا کِہ ہُݨ مَیں سِںگھّ سجݨ لئی پرپکّ ہۄ گِیاں ہاں تاں ذرُۄر سجاںگا۔

ہُݨ تُسِیں سۄچدے ہۄوۄگے کِہ جے دھرم بارے ناں لِکھݨ دا وائدا کِیتا سی تاں اجّ پھیر کِئۄں لسّی رِڑکݨ بَیٹھ گِیا ہاں ۔ دۄستۄ! میرے یُۄ ٹرن مارن دا کارن ہِںدّی فِلم 'اۄ مائی گاڈ' بݨی ہَے۔ تھۄڑھا چِر پہِلاں رِلِیذ ہۄئی اِس فِلم نُۄں جۄ وی دیکھ آئُںدا سی٬ آئُݨ سار پھیسبُکّ تے سِفتاں دے پُل بنّہ دِںدّا سی۔ میری جِگِیاسا وی ودھی کِہ اِس فِلم 'چ اِہۄ جِہا کی ہَے! سۄ فِلم دیکھی٬ دیکھ کے ہذاراں ہی سوال من 'چ کھڑھے ہۄ گئے۔ جِنہاں وِچ اِک تاں اِہ سی کِہ لۄک ہِںدّی فِلماں 'چ نںگّیذ اتے دۄ ارتھی شبداولی نُۄں سمیں دی لۄڑ دسّدے ہن۔ اُنہاں دی دلِیل ہُںدّی ہَے کی اِہناں چِیذاں بِناں فِلم ہِٹّ نہِیں ہۄ سکدی۔ پر بِناں کِسے نںگّیذ دے سُپر ہِٹّ ہۄ کے اِس فِلم نیں سابت کر دِتّا ہَے کِہ کِںجھّ ساف سُتھرِییاں فِلماں وی ہِٹّ ہۄ جاںدِییاں ہن۔

پر اسلی سوال تاں اِہ ہَے کِہ فِلم وِچ شبد گُرُۄ دی مہتّتا درسائی گئی ہَے۔ ساری دی ساری فِلم گُرُۄ نانک جی دے فلسفے تے ادھارِت ہَے۔ پر ہَیرانی اِس گلّ دی ہُںدّی ہَے کِہ شبد گُرُۄ سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جاں پھیر اُس دے وارِساں دا کِتے ذِکر کِئۄں نہِیں کِیتا گِیا ? بہُت ہی سمجھداری نال اِس فِلم نُۄں سِکھّ دھرم تۄں دُۄر رکھِّیا گِیا ہَے۔ بھاویں مَیں پہِلاں کہِ چُکِّیاں کِہ فلسفا سِکھّ دھرم دا اپݨائِیا گِیا ہَے تے بہُت سارِییاں بُرائیِیاں وی اُہی دِکھائیِیاں ہن٬ جۄ اجّ کلّہ سِکھّ دھرم 'چ داکھِل ہۄ چُکِّییاں ہن۔ جِویں کِہ ڈیراواد٬ گۄلکواد٬ دھرم دے ناں تے سِیاست اتے جذباتی بلَیکمیل آدِ۔ فِلم دیکھ کے اِک وِچار من وِچ آئُںدا ہَے کِہ کی اجّ بھارت وِچ تِنّ ہی دھرم ہن! بھاویں نِجّی تَۄر تے مَیں اِہناں دھرم دے ناں تے وںڈِّییاں 'چ یکِین نہِیں رکھّدا٬ پر اِک گلّ چِںتّا ذرُۄر پَیدا کردی ہَے کِہ اِہ سبھ کُجھ اِتِہاس نُۄں بدلݨ ولّ اِشارا ہَے۔بھاویں سِیاݨے کہِںدّے ہن کِہ اِتِہاس نُۄں کۄئی وی بدل نہِیں سکدا٬ پر اِک سچّ اِہ وی ہَے کِہ جے اِک پِیڑھی اگلی پِیڑھی نُۄں اِتِہاس دی تۄڑ مرۄڑ کے جاݨکاری دیݨی شُرُۄ کر دیوے تاں سِرف وِیہ کُ ورہِیاں 'چ آئُݨ والی پِیڑھی سچّ تۄں اݨجاݨ ہۄ جاویگی۔

اِک گلّ ہۄر جۄ ذِہن 'چ آئُںدی ہَے اُہ اِہ کِہ جدۄں اجّ تۄں وِیہ-تِیہ ورہے بائد کۄئی اِہ فِلم دیکھیگا تاں اُس دے دِماغ 'چ اِہی گلّ آویگی کِہ اُس وکت سِکھّ دھرم دا کۄئی وجُۄد نہِیں سی۔ کِئُںکِہ اِس فِلم 'چ اِہی درسائِیا گِیا ہَے۔ ہُݨ گلّ آئُںدی ہَے کِہ اِںجھ کِئۄں ہۄئِیا! دۄستۄ! اِک گلّ جگّ جاہِر ہَے کِہ ہِںدّی فِلماں نُۄں کامیاب کرن لئی پںجّابی تڑکا بہُت ذرُۄری سمجھِیا جاںدا رِہا ہَے۔ پر پِچھلے کُجھ کُ سمیں دا٬ جدۄں تۄں جاگرُۄک لۄکاں نیں کُجھ نکیل کسّی تاں کِسے ٹائیِم 'چ مذاک دا پاتر بݨائے جاںدے ساڈے بھائیِچارے نُۄں کُجھ ٹھِیک رُۄپ 'چ دِکھائُݨا شُرُۄ کِیتا گِیا ہَے۔ پر کُجھ اِک گلّاں 'چ ساڈے 'تے کلیشی ہۄݨ دی مۄہر وی لگّ گئی ہَے۔ ہر فِلم بݨائُݨ والا سۄچدا ہَے کِہ پتا نہِیں کدۄں اِہ کَۄم نںگِّییاں تلواراں لہِرائُݨ لگّ جاوے۔ اِہناں گلّاں نُۄں مدّے-نذر رکھّدِیاں کۄئی بںدّا نہِیں چاہُںدّا کِہ بِناں کِسے گلّ دے کۄئی وِواد سہیڑِیا جاوے۔ سۄ راڑھ نالۄں واڑ چںگّی دے فارمُۄلے تے کمّ کردِیاں اِہناں نیں سانُۄں اجّ دے سماج چۄں منفی کر کے دیکھݨا شُرُۄ کر دِتّا ہَے۔ اِس گلّ 'چ کۄئی دُچِتّی نہِیں ہۄݨی چاہِیدی کِہ جدۄں اجّ اسِیں سماج چۄں منفی ہۄ گئے تاں اِتِہاس 'چ ساڈا ذِکر کِویں آویگا۔

ہُݨ چِںتّن کرن دی گلّ اِہ آئُںدی ہَے کِہ غلتی کِتھے ہۄ رہی ہَے! اِس مُدّے تے مَیں بہُت سارے نَۄجواناں نال گلّبات کِیتی۔ ہر بںدّا آپݨا پکھّ نویں رُۄپ 'چ لَے کے آئُںدا ہَے۔ پر جِہڑی اِک ساںجھی گلّ اِہناں سارِیاں دے وِچاراں 'چ دیکھݨ نُۄں مِلی اُہ اِہ ہَے کِہ ہر کۄئی چِںتّن کر رِہا ہَے کِہ اسِیں کِسے وڈّی ساجِش دا شِکار ہۄ رہے ہاں۔ کلّہ دی ہی گلّ ہَیں مَیں نَۄجوان شائِر دوِںدّر سِںگھّ دھالِیوال نال گلّ کر رِہا سی تاں اُہ کہِںدّا بائی تُۄں بہُت ڈھِیٹھ بںدّا ہَیں٬ سارا دِن ہوا 'چ وار کری جاںدا رہِدَیں ۔ چںگّا بھلا تَینُۄں پتا کِہ سارے دا سارا سِسٹم سِکھّی نُۄں مِٹھّا ذہِر دے کے ختم کرن 'چ لگِّیا پِیا ہَے۔ بائی تُۄں پھیر وی آس دی کِرن بھالی جاںدا!

دوِںدّر دی گلّ 'چ اِک بہُت وڈّی سچائی دِکھائی دے رہی ہَے۔ جِتھّے میرے جِہے سِکھّی سرُۄپ تۄں مُنکر ہۄ کے سِکھّی نُۄں ڈھاہ لا رہے ہن٬ اُتھے دھرم دے ٹھیکیدار وی کۄئی گھٹّ نہِیں گُذار رہے۔ نرم کھِیالِییاں دا اِس کلیُگّ 'چ کُجھ وٹِّیا نہِیں جا رِہا تے گرم خِیالِیئے جۄش 'چ ہۄش گوا کے کمّ کر رہے ہن۔ جِہڑی سِکھّی دا سبھ تۄں پہِلا فلسفا ہی بابا نانک جی نیں نِمرتا دا دِتّا٬ اُس تۄں کۄہاں دُۄر ہَے ساڈی کَۄم۔ مُکّدی گلّ ہَے جی کِہ پتا پتا سِںگھّاں دا وَیری والی گلّ سۄلہاں آنے سچّ سابت ہۄ رہی ہَے۔ چلۄ آئۄ اِہناں وِچۄں کُجھ اِک پتِّیاں تے جھات ماردے ہاں؛

جگت گُرُۄ بابا نانک جی ولّۄں گڈّی مۄڑھی٬ دسم گُرُۄ ساہِبان دے آئُںدے آئُںدے اِک بہُت ہی سںگھّݨی چھاں والے درخت دے رُۄپ 'چ دُنِییاں 'چ اُجاگر ہۄئی۔ اِس مہان درخت نیں پتا نہِیں کِنّے لۄڑوںدّاں٬ مذلُۄماں نُۄں پناہ دِتّی۔ پر وکت دے تھپیڑے کِسے ناں کِسے رُۄپ 'چ اِس نُۄں جڑھۄں پُٹّݨ دی کۄشِش 'چ لگّے رہے۔ جدۄں مسںدّاں تۄں کھہِڑا چھُڈوائِیا سی تاں لگدا سی کِہ اِس سبک تۄں ساڈی کَۄم بہُت کُجھ سِکھِّیا ہَے تے مُڑ کے کدے وی اِہۄ جِہی ستھِتی اِس کَۄم 'تے نہِیں آویگی۔ پر وکت بڑی ذالم شَیء دا ناں ہَے۔ مسںدّاں نالۄں ودھّ کے ڈیرے اجّ ساڈا مُۄںہ چِڑائُںدے ہن۔ سِکھّی دا سہارا لَے کے چلے اِہ ڈیرے ہۄلی ہۄلی سِکھّی دے شرِیک بݨ کے ساہمݨے آ کھڑھے ہۄئے۔ جدۄں غَیر پںتھّک سرکاراں آئُںدِییاں ہن تاں اُنہاں 'تے ڈیراواد پھَیلائُݨ دے دۄش لائے جاںدے ہن۔ جدۄں پںتھّ دے والی وارِس کہائُݨ والے تاکت 'چ آئُںدے ہن تاں سبھ کُجھ بھُلا دِتّا جاںدا ہَے۔ مَیں اِتھے اِہ نہِیں لِکھاںگا کِہ ''پتا نہِیں کِئۄں'', کِئُںکِہ سبھ نُۄں پتا ہی ہَے کِہ سِسٹم کِدّاں کمّ کردا ہَے۔ ہالے تکّ دے سِکھّ اِتِہاس 'چ مَینُۄں تاں کدے نذر نہِیں آئِیا جدۄں کِہ ساڈا آڈھا کدے سمیں دے ہاکماں نال ناں لگِّیا ہۄوے۔ ہُݨ تکّ دے سارے اِتِہاس وِچۄں مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دے راج-کاج نُۄں چھڈّ کدے اِہۄ جِہا وکت دِکھائی نہِیں دِتّا جدۄں ساڈے ہاکماں خِلاف مۄرچے ناں لگّے ہۄݨ۔

اگلے کارن تے آ جائۄ؛ سانُۄں شبد گُرُۄ دے وارِس بݨا کے گُرُۄ ساہِبان نیں اگّے ذِںدّگی جِئُݨ دا راہ دِکھا کے٬ اِک وکھّری پچھاݨ دے کے٬ اِس سماج دا اِک اںگّ بݨا دِتّا سی۔ اُس تۄں بائد دی جِمّیواری آ گئی سی٬ ساڈے پْرچارکاں٬ بُدھِّیجِیوِییاں اتے ہاکماں دی۔ ہاکماں 'تے تاں ہۄر کی چرچا کرنی٬ اُہ پہِلاں والی کافی ہَے۔ بُدھِّیجِیوِییاں بارے مَیں کُجھ ٹِپّݨی کر سکاں٬ اِس لئی میرے کۄل اینی بُدھّی نہِیں ہَے اتے کِسے وی پکھّۄں خُد پُۄرا نہِیں کِہ کِسے نُۄں ادھُۄرا کہِ سکاں۔ بسّ اِک گلّ ساںجھی کر سکداں متلب تُسی آپ کڈھّ لِئۄ۔

جگت گُرُۄ نانک دیو جی نیں سانُۄں اِک فلسفا دِتا سی٬ اُہ سی گۄشٹی٬ جۄ اُنہاں نیں سِدھّاں نال بہُت ہی چھۄٹی اُمرے کِیتی۔ اِتھے مَیں اِک گلّ اِہ ساںجھی کرنی چاہاںگا کِہ سِکھّ دھرم دے سِرجݨہار نیں کۄئی وی اِہۄ جِہی اُداہرن نہِیں دِتّی٬ جۄ سِرف کِتابی ہۄوے ۔ اُنہاں ہر چِیذ نُۄں املی کر کے دِکھائِیا٬ اُسے 'چۄں اِک گۄشٹی ہَے۔ اجّ سارا سںسّار منّدا ہَے کِہ وارتا بِناں کِسے وی مسلے دا ہلّ کڈھّݨا بہُت مُشکِل ہُںدّا ہَے۔ ساڈے 'تے اجّ اِہ دۄش لگّدا ہَے کِہ اسِیں وارتا دی تھاں ڈاںگاں کڈھّݨ 'چ ذِیادا وِشواس کردے ہاں۔ اِتھے سوال اِہ پَیدا ہُںدّا کِہ ڈاںگاں بُدھِّیجِیوی تاں کڈھّدے نہِیں٬ اِہ تاں آم آدمی دے ہِسّے آئُںدِییاں ہن۔ آم آدمی کدۄں مۄرچے لائُںدا૴ جدۄں کۄئی وارتا ناں کرے۔ سۄ اسلی سوال اِہ ہَے کِہ بُدھِّیجِیوی وارتا کِئۄں نہِیں کردے ?

جدۄں تۄں اسِیں شبد گُرُۄ دے وارِس بݨے ہاں٬ اُدۄں تۄں بہُت سارے مسلے ساڈے کۄل اݨسُلجھے پئے ہن۔ پِچھلے تِنّ-چار سَۄ سالاں 'چ ساڈی کَۄم 'چ بہُت سارے بُدھِّیجِیوی پَیدا ہۄئے پر کۄئی سِرے لائُݨ والی وارتا کِتے نہِیں ہۄئی٬ جۄ اِہناں مسلِیاں دا سارتھِک ہلّ کڈھّ سکدی۔ مسلے تاں اݨگِݨت ہن پر اِتھے اُداہرن دے تَۄر تے دسم گْرںتھّ جِہے اہِم مسلے تے گلّ کردے ہاں۔ میرے سمیت بہُت سارے لۄکاں لئی اِہ مسلا بھمبّلبھُۄسا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ ساڈے 'چ اینی تاں بُدھّی اتے شکتی ہَے نہِیں کِہ اسِیں خُد اِس گْرںتھّ تے گھۄکھ وِچار کر سکِیئے۔ اسِیں تاں آپݨے بُدھِّیجِیوِییاں دے مۄہتاج ہاں۔ جدۄں اسِیں کدے دسم گْرںتھِّییاں دی گلّ سُݨ لَیںدے ہاں تاں اُہ سچّے لگدے ہن٬ تے جدۄں دسم گْرںتھّ دے وِرۄدھِییاں دے وِچار سُݨ لَیںدے ہاں تاں اُہ ٹھِیک لگدے ہن۔ بھائی کاہن سِںگھّ نابھا نیں کئی وار بھاشا دے ماملے 'چ آپݨے گْرںتھّ ''مہانکۄش'' نال دُچِتّی چۄں کڈھِّیا٬ پر جدۄں دسم گْرںتھّ دے ماملے 'چ اُنہاں کۄل جائیِدَے تاں اُتھے وی ستھِتی سپشّٹ نہِیں ہُںدّی۔ اِس لئی ویلے-ویلے سِر بہُت سارے بُدھِّیجِیوِییاں نال گلّبات کرن دی کۄشِش کِیتی پر کۄئی تسلّی نہِیں ہۄئی۔

اِس بار سںیّۄگوسّ دۄہاں دھِراں دے لۄک اَیڈِیلیڈ وِچّ آئے۔ جِنہاں وِچۄں ڈاکٹر ہرپال سِںگھّ پنُّۄں جۄ کِہ دسم گْرںتھّ بارے کافی رِسرچ کر چُکّے ہن تے اُدھر نَۄجوان پْرچارک پْرۄپھَیسر سربجِیت سِںگھّ دھُۄںدا۔پنُّۄں ساہِب کۄل مَیں اِہ گلّ رکھّی کِہ آم اِنسان جۄ دۄچِتّی دی ذِںدّگی جِئۄں رِہا ہَے٬ اُس دا ہلّ بُدھِّیجِیوی ورگ کِئۄں نہِیں کڈھّ رِہا ? مَیں اُنہاں نُۄں اِہ وی بینتی کِیتی کِہ بھاویں دۄ-تِنّ سال دا وکت لَے لوۄ اتے اِک اُچّ پدھّری وفد بݨا کے اِک فَیسلا سُݨا دِئۄ کِہ کی اسِیں دسم گْرںتھّ نُۄں وی منّݨا ہَے جاں نہِیں ? اُہ کہِںدّے کِہ پہِلی گلّ تاں اِہ کِہ مَیں ہالے تکّ اِہ بھرم نہِیں پالِیا کِہ مَیں کۄئی بُدھِّیجِیوی ہاں پر پھیر وی جِنہاں کُ مَیں ادھِئَن کِیتا اُس مُتابِک جے کۄئی اِہۄ جِہی کمیٹی بݨدی ہَے تاں مَیں اُس وِچ اِک پکھّ ذرُۄر رکھّ سکدا ہاں اتے اُسارُۄ بہِس لئی ہر وکت تِیار ہاں۔

پْرۄپھَیسر دھُۄںدا ساہِب پِچھّے جِہے آپݨِییاں بیباک ٹِپّݨِییاں کارن بڑی تیذی نال سُرخِییاں 'چ آئے سن۔ پر افسۄس پتا نہِیں کِس دباء ہیٹھ اِہ نَۄجوان بُدھِّیجِیوی وی آپݨے آپ نال سمجھَۄتا کر گِیا۔ کِئُںکِہ پِچھلے دِنِیں اُہ آسٹْریلِییا 'چ آئے تے اُنہاں دے آئُݨ ویلے جۄ کُجھ ہۄئِیا اُہ آم آدمی بھاویں نہِیں جاݨدا پر کُجھ اِک اںدّرُۄنی لۄکاں تۄں اِہ گلّ لُکی نہِیں ہَے کِہ کِںجھّ اُنہاں دے مُۄںہ 'چ مۄںدا دے کے اُنہاں نُۄں پْرچار کرن لئی سںگّتاں مُۄہرے لِیاںدا گِیا۔ جِنہاں آساں نال اُنہاں دے چاہُݨ والے سُݨن گئے سن٬ اُہ اُس تۄں واںجھے ہی رہے۔

پتا نہِیں کدۄں اُہ دِن آویگا جدۄں ساڈے سرب اُچّ اکال تکھت ساہِب تۄں بِناں کِسے دباء دے سِکھّ سںگّت دے ناں تے اِک فرمان جاری ہۄویگا! جِس وِچ ساڈی دُچِتّی دا ہلّ ہۄویگا۔ کَۄم دے ناں اِس ہُکم 'چ جاں تاں دسم پِتا جی دے ہُکم گُرُۄ مانِئۄ گْرںتھّ نُۄں پْرۄڑھتا مِلے جاں پھیر اِہ ہُکم ہۄوے کِہ آتمِک لئی سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب اتے وِہارک لئی دسم گْرںتھّ دی منّۄں جی۔ اِس اسمبھّو جِہے فَیسلے دی اُڈِیک 'چ پتا نہِیں کدۄں تکّ پِسدا رہیگا آم سِکھّ! باکی آم سِکھّ کِہڑا گھٹّ ہَے سمیں-سمیں سِر ہۄئے سِکھّ بُدھِّیجِیوِییاں نُۄں اسِیں کِہڑا بخشِیا ? بھاویں اُہ ماسٹر تارا سِںگھّ ہۄوے٬ بھاویں سںتّ ہرچںدّ سِںگھّ لَۄںگۄوال ہۄݨ۔ اِلذام لائُںدِیاں وی سانُۄں تاں شرم نہِیں آئُںدی کِہ ساڈے بُدھِّیجِیوی رسگُلِّیاں تے ڈُلّہ گئے۔

ہُݨ گلّ کردے ہاں پْرچارکاں دی۔ پْرچارک کِسے وی دھرم دی رِیڑھ دی ہڈّی ہُںدّے ہن۔ سِکھّ دھرم 'چ وی کافی وڈّے ناں پْرچارکاں دے رُۄپ 'چ ہۄئے ہن۔ پر تْراسدی اِہ رہی ہَے کِہ کُجھ اِک پْرچارکاں دا جدۄں سںگّتاں وِچ بۄلبالا ہۄ گِیا تاں اُہ آپݨِییاں وکھّرِییاں دُکاناں کھۄلہ کے بہِ گئے۔ کئیِیاں نیں پْرچار بائد 'چ شُرُۄ کِیتا تے سںتّ دی اُپادھی پہِلاں آپے ہی لَے لئی۔ ہاں اِک سچّمُچّ دے سںتّ یانی کِہ سںتّ سِںگھّ مسکِین وی پِچھلے دَۄر 'چ آئے۔ پر ساڈی کَۄم دی تْراسدی کِہ اُہ جدۄں کُجھ کَۄم نُۄں دیݨ جۄگے ہۄئے تاں اِس جہان تۄں تُر گئے۔ ساڈے سِکھّی دے مُکھّ ادارے دی سُݨ لوۄ٬ مسکِین ساہِب دے جِئُںدے جِیء کۄئی اُپرالا نہِیں تے اُنہاں دی مَۄت تۄں بائد دسّ رہے ہن کِہ اُہ اِکۄ-اِک پْرچارک سن٬ جۄ کدے دربار ساہِب کتھا کرن دے پَیسے نہِیں سن لَیںدے۔ اُہ تاں سانُۄں دھنّواد کرنا چاہِیدا ہَے اِک پںجّابی چَینل دا جِنہاں اُنہاں نُۄں گھر گھر پہُںچّا دِتا۔ اِس گلّ دا سدّا ہی ملال رہیگا کِہ مسکِین جی جِہا پْرچارک آپݨے سِکھر دے وکت سانُۄں چھڈّ گِیا۔ پْرچار دے کھیتر وِچ کُجھ ہۄر وی آس دِییاں کِرناں چمک رہِییاں ہن پر جدۄں پار لگِّییاں اُدۄں جاݨگے۔

پْرچارکاں تۄں بائد گلّ آئُںدی ہَے گْرںتھّی سِںگھّاں دی جِہڑے کِہ سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی سیوا تۄں بِناں مُڈھّلا پْرچار وی سامبھدے ہن۔ پر اِتھے وی ہَیرانِیجنک گلّاں ساہمݨے آئُںدِییاں ہن۔ گُرُۄ گھراں دے پْربںدھّکاں اُتے اکسر ہی اِہ دۄش لگّدے ہُںدّے ہن کِہ اُہ گْرںتھّی سِںگھّ نُۄں اِہۄ جِہا اہِساس کروائُںدے ہن کِہ گْرںتھّی سِںگھّ آپݨے آپ نُۄں اِک سیوادار ناں سمجھ کے اِک بںدھُّۄیا مذدُۄر سمجھݨ لگّ پَیںدے ہن۔ اِک گْرںتھّی سِںگھّ نال گلّ کردِیاں اُنہاں دسِّیا کِہ بھائی ساہِب ساڈے اُتے ہر وکت تلوار لٹکدی رہِںدّی ہَے کِہ جے اسِیں پْربںدھّکاں دے ستِکار 'چ تھۄڑھی بہُت وی ڈھِلّ کر گئے تاں ساڈا دیش نِکالا ہۄئِیا سمجھِئۄ۔ اُنہاں دے کہِݨ مُتابِک کِہ سانُۄں دیش نِکالے دا وی کۄئی ڈر نہِیں پر جۄ دۄش لا کے تے ذلِیل کر کے سانُۄں کڈھِّیا جاںدا ہَے٬ اُہ ساڈے بھوِکھّ نُۄں ہی ختم کر دِںدّا ہَے۔ اِہناں آم ہی لگائے جاݨ والے دۄشاں چۄں گۄلک چۄری٬ مَیلی اکھّ اتے ماڑا چرِتّر سبھ تۄں پہِلاں لگّدے ہن۔ ہُݨ تُسِیں دسّۄ کِہ اِس ستھِتی 'چ جِئُݨ والا آپݨی کَۄم دا کی سوار لویگا۔

لئۄ جی! اِس نِگھار دی اگلی کڑی دی گلّ کر لئیِئے٬ جۄ کِہ سبھ تۄں مہتّوپُۄرن ہَے۔ اُہ ہَے ماپے! جِنہاں نُۄں جُیاک دے پہِلے گُرُۄ ہۄݨ دا ماݨ پْراپت ہُںدّا ہَے۔ اِتھے مَیں اِہ گلّ سپشّٹ کر دیݨا چاہُںدّا ہاں کِہ سںسّار 'چ کۄئی وی اِہۄ جِہا ماں-باپ نہِیں ہۄویگا جۄ آپݨے بچِّیاں نُۄں کۄئی بُری آدت سِکھائُݨ دی کۄشِش کریگا۔ ہاں اݨجاݨپُݨے 'چ بہُت کُجھ ہۄ رِہا ہَے۔ پِچھلے دِنِیں ساراگڑھی دے شہِیداں دی یاد منائُݨ ویلے وی اِہ سوال مَیں ماپِیاں نُۄں کِیتا سی کِہ جے اجّ اسِیں ساراگڑھی دے شہِیداں دی گلّ کر رہے ہاں تاں اُہ دے پِچھّے ہولدار اِیشر سِںگھّ ہۄراں دا پالݨ پۄشݨ کمّ کردا ہَے۔ اُنہاں نُۄں بچپن 'چ ساڈے مہان شہِیداں دِییاں جِیونِییاں اُنہاں دے ماپِیاں نیں سُݨائیِیاں سن کِہ کِویں بھائی منی سِںگھّ بںدّ-بںدّ کٹوائُݨ ویلے اڈۄل رہے٬ کِویں بںدّا سِںگھّ بہادر نیں سرہِںدّ فتِہ کِیتی٬ کِویں ہری سِںگھّ نلُۄیا ورگے جرنَیلاں نیں دُشمݨاں دِییاں بھاجڑاں پُیائیِیاں۔ پر اجّ دے ماپے بچّے نُۄں ٹی.وی. تے شکتِیمان٬ بَیٹمَین تے جاں پھیر سپائیِڈرمَین دے شۄء لا کے بچِّیاں نُۄں سامبھ دِںدّے ہن۔ بڑی ہَیرانی ہُںدّی ہَے کِہ جدۄں ساڈی کَۄم کۄل اسلی ہِیرۄ مَۄجُۄد ہن تاں نکلی دے شکتِیمان دِکھا کے اسِیں کِہڑے چںگّے بھوِکھّ دی کامنا کردے ہاں۔

''جِس گھر دے سِیاݨے آپس وِچ اِکسُر نہِیں٬ اُس گھر دے نِیاݨِیاں تۄں کِویں الاپ لائُݨ دی آس کِیتی جا سکدی ہَے''! سۄ اِہی فارمُۄلا اِتھے کمّ کر رِہا ہَے۔ ساڈے نَۄجواناں نُۄں جدۄں اسِیں کُجھ سپشّٹ نہِیں کر رہے تاں اُہ آپݨے راہ آپ چُݨدے ہن۔ آپے چُݨے راہ 'چ بھائی منی سِںگھّ والا جذبا آئُݨا کھالا جی دا واڑا نہِیں۔ باکی چڑھدی اُمرے تاں واہِگُرُۄ-واہِگُرُۄ دی تھاں یۄ-یۄ ہی من بھائُںدا ہَے۔ مَیں اِتھے کِسے وِشیش کلاکار دی گلّ نہِیں کر رِہا اجّکلّہ اِک نہِیں بہُت سارے کلاکار سِرف پَیسے تے شۄہرت لئی ساڈی جوانی نُۄں ساڈے امِیر وِرسے تۄں دُۄر کرن دی بھُۄمِکا نِبھا رہے ہن۔ سانُۄں اجّ چٹپٹِییاں اتے مسالیدار گلّاں چںگِّییاں لگدِییاں ہن۔ سۄ اِسے فِترت دا لاہا مَیں اِس لیکھ دا سِرلیکھ دیݨ 'چ لَے گِیا کِہ چلۄ اِہۄ جِہے چٹپٹے سِرلیکھ دے بہانے اِس بہُت ہی سںجِّیدا مُدّے نُۄں لۄک پڑھ تاں لَیݨگے۔

ہُݨ جے مَیں آپݨی نِجّی رائ دی گلّ کراں تاں اِک ہی گلّ کہِ سکدا ہاں کِہ جدۄں اسِیں سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب "نُۄں" منّݨ دی تھاں سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی "دی" منّݨ لگّ جاواںگے٬ اۄدۄں ہر سوال دا جواب سانُۄں مِل جاݨا ہَے۔ پر اِہ ادھِئَن تۄں بِناں سمبھّو نہِیں ہۄ سکدا۔ سۄ آئۄ اجّ تۄں اِک پْرݨ کرِیئے کِہ اسِیں ہر رۄذ سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی دے اِک اںگّ دے ارتھ خُد پڑھ کے سمجھݨ دی کۄشِش کرِیئے۔ سِرف تِنّ کُ ورہِیاں 'چ اِس کابِل ہۄ جائیِئے کِہ اسِیں خُد دے سوال دا ہلّ خُد ہی کڈھّ سکِیئے ۔ باکی جِنّی کُ متّ سی اُنہاں کُ لِکھ دِتّا جی٬ چںگّا ماڑا لگّے ماف کرنا۔ اکھِیر گُرباݨی دا اِہی فرمان چیتے آ رِہا کِہ؛ تُۄ سمرتھُ وڈا میری متِ تھۄری رام ۔۔