بھارت- پاکِہ جںگّ-1965

پہِلی ستمبّر نُۄں جںگّ چھِڑ پئی۔ سِلیبس مُکّݨ ’تے پھائیِنل ٹَیسٹ ہۄ گئے… نتِیجِیاں دے نالھ ہی بدلِییاں سُݨا دِتِّییاں گئیِیاں۔ میری٬ منجِیت تے ہۄر کئیِیاں دی بدلی آگرے دی ہۄئی۔ پںجّاب تے جمُّۄ-کشمِیر جںگّ دے مُکھّ کھیتر ہۄݨ کرکے بہُتِییاں بدلِییاں اُس پاسے دے ہوائی اڈِّیاں دِییاں ہۄئیِیاں۔ چینئی تۄں دِلّی تکّ سپَیشل ریلگڈّی دا پْربںدھّ کِیتا جا رِہا سی۔

تامبرم چھڈّݨ تۄں پہِلاں مَیں سمُںدّر نُۄں مِلݨ دا من بݨائِیا ہۄئِیا سی۔ اِک دِن جدۄں دۄست نِکِّییاں-مۄٹِییاں چِیذاں کھرِیدݨ ’چ بِذی سن٬ مَیں مرِینا بِیچ ’تے چلا گِیا۔ اِکلواںجے تھاں بَیٹھ سمُںدّر نالھ اِکمِکّ ہۄئِیا٬ مَیں اُسدے وِراٹ پاݨی نُۄں نِہاردا رِہا… تے پھِر میرے اںدّرۄں کُجھ اِس ترہاں دے شبد اُبھّر پئے٬ “چینئی ’چ ہۄر وی کئی کُجھ چںگّا لگَّے پر سجّݨاں ! مَینُۄں سبھ تۄں چںگّا تُۄں لگِّئَں۔ تُۄں چینئی دی شان ہَیں٬ ایتھۄں دے لۄکاں واستے تُۄں سکُۄن تے اُۄرجا دا سۄما ہَیں۔ اِہ سکُۄن تے اُۄرجا مَینُۄں وی مِلدے رہے ہن۔ مَیں تیرا رِݨی ہاں۔ اجّ تَینُۄں آکھری وار مِلھ رِہاں۔ تَینُۄں ہمیشا یاد رکھّاںگا۔ الوِدا ! مِتّر پِیارے۔”

جںگّ دے دِناں وِچ تامِل لۄکاں دا روئیِّیا میرے لئی ہَیرانی والھا سی۔ اُہ آپۄ آپݨے کمّاں وِچ اِںج مست سن جِویں چلّ رہی بھارت-پاکِہ جںگّ نالھ اُنہاں دا کۄئی سرۄکار ہی ناں ہۄوے۔ جںگّ دی تاذا ستھِتی بارے کھبراں پڑھن-سُݨن دی پںجّابِییاں والھی اُتسُکتا کِدھرے وی نذر نہِیں سی آ رہی۔ لۄکل ریلگڈِّییاں٬ بسّاں٬ دُکاناں٬ کاپھی ہائۄُساں اتے ہۄر جنتک تھاواں ’تے جںگّ بارے کۄئی گلّ ہی نہِیں سی ہۄ رہی۔

درئسل تامِلناڈُۄ تے دُۄجے دکھّݨی سُۄبے بھارت-پاکِہ بارڈر تۄں تکرِیبن ڈھائی ہذار کِلّۄمِیٹر دُۄر ہن۔ اینے دُراڈے ہۄݨ کرکے اِہ سُۄبے کدی پاکِستان دے ذمِینی تے ہوائی ہملِیاں دی مار ہیٹھ نہِیں آئے۔ اینی دُۄری ہۄݨ کرکے بھارتی سَیناواں ولّۄں وی ایدھرۄں ہملے وِڈھّݨ دی کۄئی رݨنِیتی نہِیں بݨدی۔ سۄ جںگّاں نالھ واہ-واستا ناں پَیݨ کرکے٬ جںگّ اِنہاں لۄکاں دی سائیِکی دا ہِسّا نہِیں بݨی۔

پںجّاب سرہدّی سُۄبا ہۄݨ کرکے مُڈھ-کدِیم تۄں ہی جںگّاں-یُدھّاں دا کھیتر بݨدا رِہَے۔ مہِمُۄد گذنوی٬ چںگّیذ کھاں تے ہۄر دھاڑوِییاں دا مُکابلا کرن لئی پںجّابِییاں کۄلھ ڈھُکّواں سِکّا-بارُۄد نہِیں سی۔ پھِر وی اُہ گُرِیلا ہملِیاں راہِیں دھاڑوِییاں دے دںدّ کھٹّے کردے رہے۔ مُگلاں تے اںگّْریذاں نالھ بھِڑدِیاں اُہ سِر-دھڑ دِییاں باذِییاں لا کے آپݨی بہادری تے کُربانی دِییاں مِسالاں کائِم کردے رہے۔

تے ہُݨ پاکِستان نالھ چلّ رہی جںگّ دِییاں کھبراں تۄں پتا لگّ رِہا سی کِہ پںجّاب دے لۄکاں نیں٬ بارڈر ولّ نُۄں جا رہے پھَۄجِییاں دی سیوا واستے سڑکاں ’تے رۄٹی اتے چاہ-پاݨی دے لںگّر لائے ہۄئے سن۔ سرہدّ لاگلے پِںڈّاں دے لۄک گۄلھِییاں-گرنیڈاں دی پْرواہ ناں کردے ہۄئے تاذِییاں دالاں-سبذِییاں تے پھُلکے اگلے مۄرچِیاں تکّ پہُںچّا رہے سن۔ گلّ سِرپھ رۄٹی دی نہِیں ہُںدّی٬ لۄکاں دے اِہ اُپرالے پھَۄجِییاں دا منۄبل ودھائُںدے ہن۔

سپَیشل ریلگڈّی دا پْربںدھّ ہۄ چُکّا سی۔ شائِد ستمبّر دی 10 تارِیکھ سی۔ چینئی ریلوے سٹیشن ’تے اسِیں آپۄ-آپݨا سامان ڈبِّیاں وِچ ٹِکا رہے ساں کِہ تِنّ-چار پںجّابِییاں نیں آ کے سانُۄں ستِ سْری اکال بُلائی۔ جواب وِچ اسِیں وی ستِ سْری اکال آکھی۔ اُہ سانُۄں چاہ پِیݨ دا سدّا دیݨ آئے سن۔ اُنہاں نیں پھَۄجِییاں واستے نالھ والھے پلَیٹپھارم ’تے سٹال لائِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں اُنہاں نُۄں ٹرینِںگّ سَیںٹر دے اُنہاں ادھِکارِییاں کۄلھ لَے گِیا جۄ سانُۄں وِدا کرن آئے سن۔ ادھِکارِییاں نیں سارِیاں نُۄں سٹال ’تے جاݨ لئی آکھ دِتّا۔ وِیہ-بائی پںجّابی مرد-اَۄرتاں سٹال چلا رہے سن۔ اُنہاں نیں بڑے سنیہ نالھ ہوائی سَینِکاں دی چاہ٬ کَۄپھی٬ بِسکُٹاں تے پھلاں نالھ سیوا کِیتی۔ ادھِکارِییاں نیں تے اسِیں وی اُنہاں دا دھنّواد کِیتا۔ ماݨ مہسُِۄس کردئِں مَیں آکھِیا سی٬ “اِہ ہَے پھرک پںجّابِییاں دا بھارت دے ہۄر لۄکاں نالھۄں… ۔”

آگرا چھائُݨی ریلوے سٹیشن ’تے ساڈا نِگھّا سواگت ہۄئِیا۔ پلَیٹپھارم ’تے کھلۄتے کالجاں-یُۄنِیورسِٹِییاں دے نَۄجواناں تے مُٹِیاراں نیں “جَے بھارت”, “جَے جوان” دے نائرے بُلںدّ کِیتے۔ سپَیشل ریلگڈّی نیں کُجھ کُ مِںٹّ ہی رُکݨا سی۔ جِس کرکے اگاںہ جاݨ والھے سَینِک گڈّی وِچ ہی رہے۔ نَۄجوان اُنہاں نُۄں پلَیٹپھارم تۄں بِسکُٹاں دے ڈبّے اتے مَیگذِین پھڑائُݨ لگّ پئے۔ مُٹِیاراں نیں ساڈے گرُپّ دے ہریک ہوائی سَینِک دے متھّے ’تے ٹِکّا لائِیا۔ ایئر پھۄرس سٹیشن دے ادھِکارِییاں تے آگرے دے کُجھ پتّوںتّے سجّݨاں نیں ساڈے نالھ ہتھّ مِلائُںدِیاں ’وَیلکم‘ آکھِیا تے سانُۄں کھاݨ-پِیݨ دے سٹال ’تے لَے گئے۔

آگرا ایئر پھۄرس سٹیشن اُدۄں بمبّر بیس سی۔ کُجھ سُکیاڈرن دُۄجے ایئر پھۄرس سٹیشناں تۄں وی آئے ہۄئے سن۔ ٹْرینِںگّ سَیںٹراں تۄں ساڈے واںگ تکنِیشناں دے ہۄر گرُپّ وی آ رہے سن۔ اینے ہوائی سَینِکاں لئی بَیرکاں ’چ جگہا نہِیں سی۔ کاپھی تمبُّۄ لائے ہۄئے سن۔ مَیں تے منجِیت نیں وی اِک تمبُّۄ ’چ ڈیرا لا لِیا۔ ساڈی بدلی آگرا ’وِںگّ‘ دی ہۄئی سی۔ منجِیت تاں وِںگّ ’چ ہی رِہا۔ مَینُۄں اگاںہ نمبّر 5 سُکیاڈرن ’چ بدل دِتّا گِیا۔ ایتھے مَیں پاٹھکاں نُۄں وِںگّ اتے سُکیاڈرن بارے مۄٹی جِہی جاݨکاری دے رِہاں۔ آم تَۄر ’تے ہر وڈّا ایئر پھۄرس سٹیشن وِںگّ دا درجا رکھّدا ہَے۔ ہر وِںگّ دا نمبّر ہُںدّا ہَے۔ ایئر پھۄرس سٹیشن ’چ ستھِت سارے سُکیاڈرن وِںگّ دی کماںڈ ہیٹھ ہُںدّے ہن٬ وِںگّ دا کماںڈَیںٹ٬ جِسنُۄں ’سٹیشن کماںڈر‘ وی کِہا جاںدَے٬ سُکیاڈرن دے کماںڈراں نالھۄں وڈّے رَیںک دا ہُںدّا ہَے۔ پاٹھکاں دی سہُۄلت لئی مَیں ’ایئرپھۄرس سٹیشن‘ نُۄں ’ہوائی اڈّا‘ لِکھاںگا۔

وِںگّ ’چ جہاذ نہِیں ہُںدّے٬ سُکیاڈرناں ’چ ہی ہُںدّے ہن۔ جہاذاں دِییاں مُرمّتاں اتے پْربںدھّکی کمّ-کاج سُکیاڈرن آپݨے ہِساب نالھ چلائُںدے ہن۔ سُکیاڈرناں نُۄں لۄڑِیںدِییاں مہتّوپُۄرن سیواواں وِںگّ ولّۄں پْردان کِیتِییاں جاںدِییاں ہن۔ اِنہاں سیواواں واستے٬ وِںگّ دے کںٹّرۄل ہیٹھ سَیکشن بݨے ہُںدّے ہن جِویں جہاذاں لئی پھِئۄُل سپلائی کرن واستے ’رِیپھِئۄُلِںگّ سَیکشن‘, اگّ دے ہادسِیاں ’تے کابُۄ پائُݨ لئی ’پھائِر سَیکشن‘, جہاذاں دے ٹرَیپھِک نُۄں کںٹّرۄل کرن لئی ’پھلائیِںگ کںٹّرۄل ٹاور‘ آدِ۔

ساڈا سُکیاڈرن٬ کَینبرا B-58 بمبّر جہاذاں دا سُکیاڈرن سی۔ اِس جہاذ وِچ دۄ جَیٹّ اِںجݨ ہُںدّے سن۔ پائِلٹ نالھ نیوِیگیٹر وی اُڈّدا سی۔ جہاذ وِچ وکھّ-وکھّ سائیِذاں دے بمبّے پھِٹّ کِیتے جا سکدے سن٬ جِنہاں دے کُل بھار دی سِیماں 8000 پَۄںڈ سی۔ گۄلھِیباری کرن لئی چار گنّاں پھِٹّ سن۔ ٹَیںکاں اتے سکھت مَیٹِیرِیئل دے ہۄر ٹارگِٹاں نُۄں پھُںڈّݨ لئی راکٹ وی لۄڈ کِیتے جا سکدے سن۔ بارُۄد دا اَینا لۄڈ لَے کے اِہ جہاذ دُشمݨ دے دُراڈے ٹِکاݨِیاں ’تے مار کرن لئی چار گھںٹّے لگاتار اُڈّ سکدا سی۔ کَینبرا دی اُڈݨ-اُچائی 60, 000 پھُٹّ تکّ سی۔ اینی اُچائی ’تے جا کے اِہ جہاذ آپݨے شکتِیشالی کَیمرِیاں نالھ دُشمݨ دے پھَۄجی ٹِکاݨِیاں دی گُپت پھۄٹۄگْراپھی کر سکدا سی۔

اُدۄں پاکِستان ’چ جنرل آیُۄب کھاں دی پھَۄجی سرکار سی۔ اُس سرکار نُۄں آپݨی پھَۄجی شکتی دا ہںکّار ہۄ گِیا۔ ہںکّار دے دۄ کارن سن۔

پہِلا: پاکِستان کۄلھ امرِیکا دے بݨے پَیٹن ٹَیںک اتے سَیبرے جَیٹّ تے سٹارپھائیِٹر جہاذ سن٬ جۄ بھارت دے مُکابلے نویں سن۔

دُۄجا: یُدھّ-کلا دے پکھّ تۄں پاکِستانی پھَۄج آپݨے آپ نُۄں بھارتی پھَۄج نالھۄں ودھیرے نِپُنّ سمجھدی سی۔ اِہ دھارنا تِنّ سال پہِلاں ہۄئی بھارت-چِین جںگّ دے آدھار ’تے بݨائی گئی سی٬ جِس وِچ بھارت نُۄں ہار کھاݨی پئی سی۔

پھَۄجی شکتی دے اِس گُمان وِچ پاکِستان نیں کشمِیر ’تے کبجا کرن دی پلان بݨا کے جںگّ چھیڑ لئی۔ اِس جںگّ وِچ پھَۄجاں دے بھیڑ تاں کئی تھاواں ’تے ہۄئے پر گھمسان دِییاں لڑائیِیاں ہیٹھ لِکھے تِنّ سَیکٹراں ’چ ہۄئیِیاں:

(1) چھمبھّ سَیکٹر:

پاکِستان دا پہِلا وڈّا اَیکشن ’اپریشن گرَیںڈسلَیم‘ ( اُتّم ترِیکے نالھ پٹکا کے مارن والھا اپریشن) سی۔ پاکِستانی پھَۄجاں نیں 1 ستمبّر٬ 1965 نُۄں ٹَیںکاں-تۄپاں دی وڈّی سںکھِّیا نالھ ہملا کر دِتّا۔ مکسد جمُّۄ ایرِیئے دے کسبے ’اکھنُۄر‘ ’تے کبذا کرکے کشمِیر دی سپلائی-لائیِن کٹّݨ دا سی۔ اِس اچنچیتی ہملے لئی بھارت تِیار نہِیں سی۔ جِہڑی تھۄڑھی کُ پھَۄج اۄتھے سی٬ اُسدا کاپھی نُکسان ہۄئِیا۔ دُشمݨ نُۄں ٹھلّہ ہوائی ہملِیاں نالھ ہی پائی جا سکدی سی۔ تتکالی پْردھان مںتّری لال بہادر شاستری نیں ہوائی سَینا دے چِیپھ ایئر مارشل ارجن سِںگھّ نُۄں ’بادلۄں کی ترہ چھا جائۄ‘ دا آدیش دے دِتّا۔ بھارت دے وَیمپائِر٬ نَیٹ٬ ہںٹّر٬ مِسٹِیئر تے کَینبرا جہاجاں نیں آکاش ملّ لِیا۔ جواب وِچ پاکِستانی سَیبرے٬ F-104 سٹار پھائیِٹر تے مارٹِن B-57 کَینبرا جہاذ وی آ دھمکے۔ ڈٹوِییاں ڈَۄگ پھائیِٹاں (ہوائی جہاذاں دِییاں لڑائیِیاں) ہۄئیِیاں۔ بھارتی پائِلٹاں لئی اِہ دۄہرا کارج سی۔ دُشمݨ دے ٹَیںک بھنّݨے اتے نالھ دی نالھ ہملاور جہاذاں نالھ بھِڑنا۔ نَیٹاں نیں سَیبرے بھُنّے اتے دُۄجے جہاذاں نیں ٹَیںک تۄڑے۔ پاکِستان دا اِہ اپریشن پھِہل ہۄ گِیا۔

(2) لاہَۄر سَیکٹر: بھارتی کماںڈراں نیں پاکِستانی پھَۄج دا دھِیان جمُّۄ-کشمِیر ولّۄں ہٹائُݨ لئی لاہَۄر ولّ نُۄں مۄرچا کھۄلہ دِتّا۔ پاکِستانی پھَۄج نیں اِچھۄگِل نہِر دے پچھّمی کںڈھّے تۄں جوابی ہملا کِیتا۔ پر بھارت دِییاں ذمِینی تے ہوائی سَیناواں نیں رلھ کے اُہ ہملا ناکام کر دِتّا۔ پِچھاںہ ہٹ رہی پاکاستانی پھَۄج نیں نہِر دے پُلھ تۄڑنے شُرُۄ کر دِتّے۔ کُجھ پُلھاں ’تے بھارتی پھَۄج نیں کبذا کر لِیا اتے اُنہاں پُلھاں راہِیں لاہَۄر دے اُتّر ’چ پَیںدے دۄگرائی اتے برکی پِںڈّاں ’چ آپݨے پَیر جما لئے۔ اِتھّۄں لاہَۄر اِںٹرنَیشنل ایئرپۄرٹ بھارتی پھَۄجاں دِییاں تۄپاں دی مار ہیٹھ سی۔

(3) کھیمکرن سَیکٹر: اگلے دِناں وِچ پاکِستانی تۄپکھانے نیں کھیمکرن سَیکٹر ولّۄں دھاوا بۄل دِتّا۔ مںتّو جلںدھّر-امّْرِتسر سڑک ’تے ستھِت بِیاس دے پُلھ نُۄں ادھِکار ہیٹھ کرکے امّْرِتسر ’تے کبذا کرنا سی۔ اۄتھے بھارتی پھَۄج دی نپھری تھۄڑھی سی۔ بھارتی ہوائی جہاذ ذمِینی پھَۄج دی سہائِتا ’چ جُٹّ گئے۔ اینے نُۄں کُمک والھا تۄپکھانا وی پہُںچّ گِیا۔ ساڈے جہاذاں تے ٹَیںکاں نیں پاکِستانی ٹَیںکاں دے پرکھچے اُڈا دِتّے۔ پاکِستانی پھَۄج کھیمکرن تۄں اگاںہ ناں ودھّ سکی۔ بھارت دے 30 ٹَیںک تباہ ہۄئے۔ پاکِستان دے تباہ ہۄئے اتے کبذے ’چ کِیتے ٹَیںکا دی گِݨتی 100 دے کرِیب سی۔ اِس ستھان نُۄں ’پَیٹن ٹَیںکاں دا کبرِستان‘ دا ناں دِتّا گِیا۔

اِس جںگّ وِچ ہۄئیِیاں ٹَیںکاں دِییاں لڑائیِیاں٬ دُۄجی وِشو جںگّ تۄں بائد دِییاں وڈِّییاں لڑائیِیاں منِّییاں جاںدِییاں ہن۔

دۄناں دیشاں دے جہاذ ذمِینی پھَۄجاں دی سہائِتا دے نالھ-نالھ اِک-دُۄجے دے ہوائی اڈِیاّں ’تے وی ہملے کر رہے سن۔ ساڈے کَینبرا جہاذاں دے اپریشن دِنے وی تے رات نُۄں وی چلدے سن۔ تکنِیشن کھاݨ-پِیݨ تے سَۄݨ واستے تھۄڑھے کُ سمیں لئی ہی جاںدے سن۔ سارے اِکّۄ سمیں نہِیں سن جاںدے۔

جہاذاں دی سروِسِںگّ دا کمّ کاپھی سی۔ مَینُۄں جدۄں کدی آپݨے ٹریڈ دے کمّ تۄں وِہل مِلدی٬ مَیں ہتھِیارساذاں نالھ جا لگدا۔ جہاذ دے چُگاٹھے دے ہیٹھلے ہِسّے (Fuselage) وِچ پھِٹّ کرن والھے بمبّ ہائیِڈرالِک ٹرالی ’تے رکھّے ہُںدّے سن۔ ٹرالی دی الائیِنمَیںٹ بہُت سُۄکھم سی۔ ٹرالی نُۄں کئی وار سجّے-کھبّے کرنا پَیںدا سی۔ پہِلی سٹّے ہی الائیِنمَیںٹ کرن والھے ہتھِیارساذ تھۄڑھے کُ ہی سن۔ بھاویں اُہ کمّ میری ٹریڈ دا نہِیں سی٬ مَیں وی پہِلی سٹّے ہی کر دیںدا سی۔

جہاذں دے سارے اپریشناں دا تکنِیشناں نُۄں نہِیں پتا ہُںدّا۔ مَیں دۄ دا ذِکر کر رِہاں۔ 7 ستمبّر نُۄں کَینبرا جہاذاں نیں پاکِستان دے سُرکھِئت ہوائی اڈّے سرگۄدھا ’تے 33 ہملے کرکے بارُۄد دا مِیںہ ورہائِیا تے کاپھی نُکسان کِیتا۔ پاکِستان ہوائی سَینا وِچ ترتھلّی مچائُݨ والھی گھٹنا سی اِہ۔ 21 ستمبّر نُۄں دِن-دِہاڑے 6 کَینبرے ساڈے سُکیاڈرن کماںڈر٬ وِںگّ کماںڈر پْرِتھِیپال سِںگھّ دی اگوائی وِچ پاکِستان دے بادِن ہوائی اڈّے ’تے جا گجّے۔ پہِلاں اِک کَینبرے نیں کاپھی اُچائی تۄں دِکھائی دے کے جہاذ-مارُۄ تۄپاں دا دھِیان آپݨے ولّ کھِچّ لِیا۔ پھِر پںجّ کَینبرِیاں نیں اگّے-پِچھّے اُپّرۄتھلی دۄ دپھا بہُت 1’ہی نِیویں جا کے بمبّاں تے راکٹاں دی واچھڑ نالھ اۄتھۄں دے بہُت ہی شکتِیشالی ریڈار دے پھُۄسڑے اُڈا دِتّے۔ واپس مُڑدِیاں اِک کَینبرا پاکِستانی پھائیِٹر جہاذ نیں سُٹّ لِیا۔ پائِلٹ تے نیوِیگیٹر (ناں بھُلّ گئے ہن) پَیراشُۄٹاں راہِیں باہر تاں آ گئے پر جںگّی کَیدی بݨا لئے گئے۔

امرِیکا تے رُۄس جںگّبںدّی واستے دبائۄ پا رہے سن۔ 22 ستمبّر نُۄں جںگّبںدّی دا اَیلان ہۄ گِیا۔ جںگّاں دے وِشلیشک اِس جںگّ نُۄں گتِیرۄدھ جںگّ آکھدے ہن یانِ ذۄر-شۄر نالھ چلّ رہی جںگّ پھَیسلاکُنّ بݨن تۄں پہِلا ہی رۄک دِتّی گئی۔ اُنہاں انُسار جے جںگّ کُجھ دِن ہۄر جاری رہِںدّی تاں بھارت نُۄں پھَیسلاکُنّ جِتّ ہاسل ہۄ جاݨی سی۔

بھارت نیں پاکِستان دا 3800 ورگ کِلۄمِیٹر اِلاکا ملّ لِیا سی۔ جدۄں کِہ پاکِستان سِرپھ 540 ورگ کِلۄمِیٹر ہی ملّ سکِیا۔ بھارت دے 128 ٹَیںک اتے 59 جہاذ تباہ ہۄئے۔ کرِیب 3000 پھَۄجِییاں نیں جاناں وارِییاں۔ پاکِستان دے 302 ٹَیںک اتے 104 جہاذ تباہ ہۄئے۔ 3800 پھَۄجِییاں نیں جاناں وارِییاں پر پاکِستان دی پھَۄجی سرکار٬ لۄکاں وِچ آپݨی ساکھ ڈِگݨ دے ڈرۄں٬ بھارت دا پاکِستان نالھۄں ودھّ نُکسان دسّ رہی سی۔

جںگّبںدّی تۄں بائد رُۄس نیں مِیذبان بݨ کے آپݨے شہِر تاشکںدّ (ہُݨ اُذبیکِستان) وِکھے لال بہادر شاستری تے آیُۄب کھاں دا سمجھَۄتا کروا دِتّا۔ سمجھَۄتے انُسار دۄناں نیتاواں نیں اِہ پْروان کر لِیا کِہ اُنہاں دِییاں پھَۄجاں ملّے ہۄئے اِلاکِیاں نُۄں کھالی کرکے٬ جںگّ تۄں پہِلاں والھِییاں پُذِیشناں ’تے پرت جاݨگِییاں۔

سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ اِس جںگّ وِچّۄں آکھر نِکلھِیا کی؟ دۄناں دیشا دے 6800 سَینِکاں دِییاں جاناں گئیِیاں۔ ماپِیاں تۄں اُنہاں دے پُتّر٬ پتنِییاں تۄں اُنہاں دے سِراں دے سائیِں٬ بھَیݨاں تۄں اُنہاں دے وِیر تے بچِّیاں تۄں اُنہاں دے پِتا سدا لئی وِچھّڑ گئے۔ 6800 گھراں وِچ اُمراں جیڈے ہنہیرے چھا گئے۔ سَیںکڑے اںگّہِیݨ ہۄئے سَینِک آپݨے پرِواراں ’تے بۄجھ بݨ گئے۔ پر کاہدے لئی؟

منّدے ہاں کِہ دیش وِئکتی نالھۄں ودھّ مہتّوپُۄرن ہُںدّا ہَے۔ سَینِکاں نیں دیش واستے لہُۄ ڈۄلہِیا۔ پر جے جںگّ تۄں بائد مُڑ کے پہِلاں والِییاں پُذِیشناں ’تے ہی آئُݨا سی تاں لہُۄ ڈۄلہݨ دا لابھ کی ہۄئِیا؟

لابھ کھٹّ گئے ہتھِیاراں دے وپاری۔ جںگّ تۄں بائد اِہ وپار ہۄر پْرپھُلّت ہۄݨ لگّ پِیا۔ امرِیکا نُۄں پاکِستان تۄں نویں آرڈر مِلھ گئے تے بھارت رُۄس تۄں کھرِیدݨ لگّ پِیا۔ وپارِییاں نُۄں مَۄکا کِیہنے دِتّا؟ پاکِستان نیں۔ لڑائی اُس نیں چھیڑی سی٬ کشمِیر ’تے کبذا کرن لئی۔

سمجھَۄتے دے اکھِیر ’چ دُکھدائی گھٹنا واپر گئی۔ تاشکںدّ وِکھے 10 جنوری 1966 دی رات نُۄں پْردھان مںتّری لال بہادر شاستری نُۄں دِل دا دَۄرا پِیا تے اُسدا دیہاںت ہۄ گِیا۔ اجۄکے بھْرِشٹ راجنِیتکاں دے مُکابلے اُہ اِیماندار٬ نیک دِل تے دیشواسِییاں لئی سُہِرد راجنِیتک سی۔

1966 دے پھروری جاں شائِد مارچ مہِینے وِچ آگرے ہوائی اڈّے ’چ ہۄئی پریڈ وِچ چِیپھ ایئر مارشل ارجن سِںگھّ نیں پائِلٹاں تے ایئرمَیناں نُۄں سنمان پْردان کِیتے۔ ساڈے سُکیاڈرن دے آپھِسر کماںڈِںگّ وِںگّ کماںڈر پْرِتھِیپال سِںگھّ نُۄں مہاںوِیر چکّر تے دۄ ہۄر پائِلٹاں (ناں بھُلّ گئے ہن) نُۄں وِیر چکّر٬ دُۄجے سُکیاڈرن دے اِک پائِلٹ تے نیوِیگیٹر نُۄں وِیر چکّر بھیںٹ کِیتے گئے۔ دۄ سُکیاڈرناں دے چار سارجَیںٹاں نُۄں سیوا مَیڈلاں نالھ سنمانِت کِیتا گِیا۔

پھَۄجِییاں دے آدر-ماݨ وجۄں اُنہاں نُۄں سِنمے دِییاں ٹِکٹاں ’تے منۄرںجّن ٹَیکس دی چھۄٹ دِتّی گئی۔ پر سَینِکاں پْرتی لۄکاں دا آدر-ماݨ چھیتی ہی کھتم ہۄ گِیا۔ سستے ٹِکٹاں ’تے پھِلماں دیکھدے اتے باذاراں ’چ گھُمّدے پھَۄجی٬ لۄکاں دِییاں اکھّاں وِچ چُبھّݨ لگّ پئے۔ لۄکاں دے اِس وِہار نُۄں لَے کے مَیں ’لَیںٹر ہیٹھلے پھٹّے‘ کہاݨی لِکھی۔

ساڈی رِہائِش اجے تمبُّۄیاں ’چ ہی سی۔ نوِییاں بَیرکاں دی اُساری دا کمّ مُکّݨ نیڑے سی۔ ساڈے تمبُّۄ لاگے مچھّر سِںگھّ ڈھِیںڈسا تے ہربںسّ سِںگھّ اُپّل دا تمبُّۄ سی۔ مچھّر دا ذِلہا سںگّرُۄر تے ہربںسّ دا جلںدھّر سی۔ اُہ دۄویں ساڈے ٹریڈ دے سن٬ مَیتھۄں تے منجِیت تۄں اِک اَیںٹری سِینِیئر۔ جاݨ-پچھاݨ ٹرینِںگّ سَیںٹر تۄں ہی بݨی ہۄئی سی۔ مچھّر دی ڈِیل-ڈَۄل اُسدے ناں تۄں بِلکُل اُلٹ سی۔ کد لمّا٬ سرِیر بھارا پر کسِّیا ہۄئِیا۔ سُبھاء دا ہسمُکھّ سی۔ درمِیانے سرِیر دا ہربںسّ سی تاں سادا جِہا پر چُٹکلے سُݨا کے اگلے دا دھِیان کھِچّ لَیںدا۔ اسِیں کمّاں تۄں ڈیڈھ-دۄ وجے وِہلے ہۄ جاںدے ساں۔ شام نُۄں پی.ٹی وگَیرا نہِیں سی۔ ساڈا چَۄہاں دا شام نُۄں گپّ-شپّ مارن تے مَیسّ نُۄں اِکٹھّے جاݨ دا رُٹِین بݨ گِیا۔ ہپھتے-دۄ ہپھتے بائد رمّ دے پَیگّ لائُںدِیاں کدے ہاسا-مذاک چلّ پَیںدا تے کدے آپۄ آپݨے دُکھّ-سُکھّ ساںجھے کر لَیںدے۔ کدی-کدی شہِر چلے جاںدے۔

جمنا درِیا دے کںڈھّے وسِیا آگرا پُراتن شہِر ہَے۔ مُگل کال دَۄران اِس شہِر نیں شانامتّا وِکاس کِیتا۔ آگرے دی وِشیش پچھاݨ تاج مہلّ٬ پھتِہپُر سِیکری٬ سِکںدّرا اتے ہۄر پْرسِدھّ سمارک ہن۔ اِنہاں سمارکاں دی بھون-کلا سْریشٹ منّی جاںدی ہَے۔ مُگل کال دَۄران آگرا مُسلمانی کلچر٬ وپار اتے تالِیم دا کیںدر وی سی۔

شہِر تۄں باہر آگرا-دِلّی سڑک ’تے گُرُۄ تیگ بہادر جی دی یاد وِچ گُردوارا ’گُرُۄ کا تال‘ سُشۄبھِت ہَے۔ آگرے وِچ گھُمّݨ-پھِرن تے وِہلا سماں بِتائُݨ واستے کئی ستھان سن۔ سانُۄں جدۄں سماں مِلدا اسِیں سائیِکلاں ’تے چل پَیںدے۔ تاج مہلّ تاں اکسر ہی گیڑا لگدا رہِںدّا۔

تاج مہّل

دُنِییاں دے ستّ اجُۄبِیاں وِچ شُمار تاج مہلّ بھون-کلا دا اُتکْرِشٹ نمُۄنا ہَے۔ سپھَید سںگّمرمر دا اِہ اتِ کھُۄبسُۄرت مکبرا جمنا درِیا دے کںڈھّے ’تے سُشۄبھِت ہَے۔ اِہ مکبرا بادشاہ شاہجہان نیں آپݨی چہیتی بیگم مُمتاج مہلّ نالھ آپݨے گُۄڑھے پِیار دی یاد وِچ بݨوائِیا سی۔ 1983 ’چ یُنَیسکۄ نیں اِس نُۄں مُسلم کلا دا رتن کرار دِتّا۔ اِسنُۄں ’ورلڈ ہَیرِیٹیج‘ دا رُتبا وی ہاسل ہَے۔

اِیرانی تے مُگلئی بھون-شَیلی دی سُمیلتا والھی اِہ اٹھّکۄنی اِمارت ورگاکار نِیہاں ’تے اُساری ہۄئی ہَے۔ 115 پھُٹّ اُچّا وِشال سںگّمرمری گُمبّد تاج مہلّ دی اِمارت نُۄں ادُتّی کھُبسُۄرتی پْردان کردا ہَے۔ اِسدے چارے کۄنِیاں ’تے چار مِینار بݨے ہۄئے ہن۔ 130 پھُٹّ اُچّے ہر مِینار دا مامُۄلی جِہا جھُکاء باہر نُۄں ہَے۔ اُہ اِس کرکے کِہ جے اِہ مِینار ڈِگݨ تاں باہر نُۄں ہی ڈِگݨ۔ اںدّر ولّ نُۄں ڈِگݨ نالھ مُکھّ اِمارت دا نُکسان ہۄ سکدَے۔

مُمتاج تے شاہجہان دِییاں کبراں بھۄرے وِچ ہن۔ مُمتاج دی کبر بھۄرے دے مدھّ وِچ تے شاہجہان دی اُس دی سائیِڈ ’تے ہَے۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ شاہجہان نیں آپݨا مکبرا جمنا دے دُۄجے پاسے کالھے سںگّمرمر دا بݨائُݨا سی۔ پر آپݨے پُتّر اَۄرںگّجیب ہتھّۄں کَید ہۄݨ کارن اُہ سکِیم سِرے ناں چڑھ سکی تے شاہجہان دی اںتِّم اِچھّا انُسار اُس نُۄں مُمتاج دی کبر دے کۄلھ ہی دپھنائِیا گِیا۔ بھۄرے وِچلِییاں اسل کبراں دے چِنّہاتمِک رُۄپ وجۄں٬ تاج مہلّ دے مُکھّ ہال وِچ سںگّمرمر دِییاں دۄ سمادھاں بݨِییاں ہۄئیِیاں ہن۔

تاج مہلّ دِییاں کںدھّا اتے بݨاوٹی سمادھاں اُپّر کلاتمِک مِیناکاری کِیتی ہۄئی اے۔ سٹکّۄ٬ کِیمتی پتھّراں دی جڑت اتے کھُݨنساذی دِییاں وِدھِییاں راہِیں کھُۄبسُۄرت رںگّاں وِچ ویلاں٬ بُۄٹے تے پھُلّ وگَیرا بݨائے ہۄئے ہن۔ چِتّراں نُۄں سمرُۄپ تے وِرۄدھی رںگّاں نالھ آکرشک بݨائِیا ہۄئِیا ہَے۔

تاج مہلّ دی جمنا درِیا والھی سائیِڈ ’تے پکّے بَیںچ بݨے ہۄئے سن۔ مَیں اُنہاں بَیںچا ’تے بَیٹھ کے جمنا دے وِشال پاݨی دے دْرِش وی ماݨ لَیںدا ساں۔

پُۄرنماشی دی رات نُۄں٬ چنّ-چانݨی وِچ٬ تاج مہلّ دی نِمّہی-نِمّہی لِشک والھی نِکھروِیں سُںدّرتا نُۄں دیکھݨ لئی لۄکاں دا میلا لگّ جاںدا ہَے۔

ہنہیری رات وِچ دیکھِیا تاج مہلّ

مَیں تاج مہلّ نُۄں ہنہیرے وِچ وی دیکھݨا چاہُںدّا ساں۔ اِک شام دۄستاں نُۄں پُچھِّیا۔ اُنہاں دا مُۄڈ نہِیں سی۔ مَیں سائیِکل چُکِّیا تے جا پہُںچّا۔ ڈِئُڑی لںگھّ کے میرے پَیر رُک گئے۔ پھاسلے تۄں نذر آئُںدا دھُںدّلھا جِہا تاج مہلّ ڈاڈھا ہی انُۄٹھا لگّا۔ مَیں لاگلے بَیںچ ’تے بَیٹھ گِیا۔ یاتری رُکھست ہۄ چُکّے سن۔ تاج مہلّ دے اںدّر اتے چَۄگِردے وِچ شاںتی پسری ہۄئی سی۔ ہُݨ دا تاں پتا نہِیں٬ اُدۄں تاج مہلّ دِییاں کںدھّاں اتے گُمبّد اُتّے کۄئی لائیِٹ نہِیں ہُںدّی سی۔ سںگھّݨے ہنہیرے اتے شاںت واتاورݨ وِچ تاج مہلّ دا انُۄٹھا آکار ہتھّاں دی کِرت نہِیں٬ کُدرت دا کْرِشما جاپ رِہا سی۔ مَینُۄں اِںج مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں اُس کْرِشمے نُۄں مَیں سُپنے وِچ دیکھ رِہا ہۄواں۔ درئسل تاج مہلّ دے اںدّر-باہر پسری شاںتی دے اسر ہیٹھ میری ساری دی ساری سۄچ کُدرت دا کْرِشما جاپدے تاج مہلّ ’تے ہی اِکاگر ہۄ گئی سی… من-تن ’تے سکُۄن چھا گِیا سی۔ سکُۄن-شاںتی ’چ گڑُۄںد٬ پتا نہِیں مَیں اۄتھے کِنّا چِر بَیٹھا رہِںدّا جے میرے کنّاں وِچ گیٹ بںدّ کرن والھے دی اُچّ-سُری آواذ ناں پَیںدی۔

سمیں سمیں تاج مہلّ ’تے لُٹّ-کھسُٹّ وی ہُںدّی رہی۔ 18وِیں سدی وِچ آگرا شہِر ’تے ہملے سمیں٬ بھرتپُر دے جاٹ تاج مہلّ دے دۄ پھانُۄس لَے گئے سن۔ اِک پھانُۄس چاںدی دا سی تے دُۄجا کِیمتی پتھّراں دا۔ 1857 دے گدر سمیں گۄرے سَینِکاں نیں تاج مہلّ وِچّۄں کِیمتی پتھّر تے کُجھ ہِیرے-جواہرات اُکھیڑ لئے سن۔

19وِیں سدی دے اکھِیر وِچ تتکالی وائِسرائے لارڈ کرجن نیں مُرمّتاں کروا کے تاج مہلّ دی شان مُڑ بہال کِیتی۔

آگرے دا مشہُۄر کِلا ’آگرا پھۄرٹ‘ تاج مہلّ تۄں اُتّر-پچھّم ولّ ڈھائی کِلۄمِیٹر دے پھاسلے ’تے ستھِت ہَے۔ 94 ایکڑ ’چ پھَیلے اِس کِلے دِییاں باہرلِییاں کںدھّاں 70 پھُٹّ اُچِّییاں ہن۔ اِنہاں چَۄڑِییاں تے مذبُۄت کںدھّاں وِچ نِگرانی واستے بُرج اتے اںدّرلے پاسِئۄں تۄپاں-بںدُّۄکاں دے گۄلے-گۄلِییاں داگݨ واستے مگھۄرے بݨے ہۄئے ہن۔ اِہ کِلا ’ورلڈ ہَیرِیٹیج دی سُۄچی وِچ شامل ہَے۔

شاہجہان دے پُتّر اَۄرںگّجیب نیں اُسنُۄں اِس کِلے وِچ کَید کِیتا سی۔ کِلے دی اُپّرلی مںجّل دی اِک دِیوار وِچ اِک چھۄٹا جِہا گۄلھ دُۄربِینی-شِیشا پھِٹّ کِیتا ہۄئِیا اے٬ جِس وِچّۄں تاج مہلّ بِلکُل نذدِیک نذر آئُںدا ہَے۔ کہِںدّے ہن کِہ کَید دَۄران شاہجہان اِس شِیشے وِچِّیں تاج مہلّ دیکھِیا کردا سی۔ اُسدی مَۄت اِس کِلے وِچ ہی ہۄئی۔

اُپْرۄکت دۄ سمارکاں تۄں اِلاوا اِتماد-اُد-دائُلا٬ سِکںدّرا تے ہۄر سمارکاں ’چ دۄستاں سںگّ گیڑے مارن اتے نوِییاں-پُراݨِییاں پھِلماں دیکھݨ دا شَۄںک میرے ’تے اجِہا ہاوی ہۄئِیا کِہ آسام ’چ شُرُۄ کِیتے ناول نُۄں اگاںہ تۄرن دا دھِیان ہی ناں رِہا۔

مارچ 1966 ’چ منجِیت وِیاہ کروائُݨ چلا گِیا۔ کُجھ دِناں بائد مَیں وی دۄ مہِینے دی چھُٹّی لَے کے پہُںچّ گِیا۔ راج ڈھِلّۄں ڈِںجّن تۄں بدل کے آدمپُر آ چُکّا سی۔ اُہ چار کُ دِناں لئی ساڈے پِںڈّ آ گِیا۔ راج نُۄں ساڈا بھراواں تے باپُۄ جی دا اِکٹھّے بَیٹھ کے پِیݨ-کھاݨ تے سلاہاں کرن دا سِلسِلا چںگّا لگّا۔ اُس نُۄں ساڈے اِلاکے ’چ کݨک٬ کماد٬ سرہواں آدِ دِییاں مارُۄ پھسلاں دیکھ کے ہَیرانی ہۄئی۔ باپُۄ جی نیں اُس نُۄں دسِّیا سی٬ “جُیانا ! ساڈے اِلاکے نُۄں سِیرہۄوال کہِںدّے آ۔ دھرتی نُۄں تھۄڑھا کُ پُٹّۄ٬ ہیٹھاں پاݨی دِییاں سِیراں چلّ پَیںدِییاں نیں۔ ہاڑھی واںگ سائُݨی دِییاں کئی پھسلاں وی مارُۄ ہی ہۄ جاںدِییاں آں۔”

مَیں تے راج وِیاہ تۄں اِک دِن پہِلاں منجِیت دے پِںڈّ پہُںچّ گئے۔ ساڈی ڈِںجّن دی ٹۄلی دے چَۄتھے ساتھی اجِیت نُۄں چھُٹّی نہِیں سی مِلی۔ منجِیت دے پِتا دی کئی سال پہِلاں مَۄت ہۄ چُکّی سی۔ اُسدی بِیبی تے چھۄٹے بھرا جسپال نیں ساڈا بہُت چاء کِیتا۔

منجِیت دا وِیاہ رۄپڑ ذِلے دے پِںڈّ پںجّۄلا دی مُٹِیار ہردِیپ کَۄر نالھ ہۄئِیا۔ مَیں سِہرا پڑھِیا سی۔ کُجھ مہِینِیاں بائد منجِیت شہِر ’چ چھۄٹا جِہا مکان کِرائے ’تے لَے کے پتنی نالھ رہِݨ لگّ پِیا۔

نوِییاں بَیرکاں بݨ گئیِیاں سن۔ دُمںجّلِییاں بَیرکاں وِچ اسِیں اُپّر والھے ہِسّے ’چ ڈیرے لا لئے۔ ساڈے بلاک وِچ مچھّر٬ ہربھجن٬ ورِںدّر کُمار تے مَیتھۄں سِوا٬ اِک کیرلِیئن٬ اِک مراٹھی تے دۄ بںگّالی سن۔

میرا من اِکلّتا چاہُݨ لگّ پِیا سی۔ شام نُۄں مَیں آپݨے مُۄڈ انُسار اِکلّا ہی سَیر کرن چلا جاںدا… رچناتمک امل شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ اِک رات جدۄں سارے سَۄں گئے٬ مَیں ملک دیݨی ناول والھا کاگجاں دا پُلںدّا اُٹھائِیا تے پِچھلے وراںڈے دے کۄنے والھی لائیِٹ جگا لئی۔ کُرسی تے چھۄٹا جِہا میذ ڈاہ کے ناول نُۄں اگاںہ تۄر لِیا۔ دِن ویلے اِکلّتا سمبھّو نہِیں سی۔ سۄ مَیں کُجھ سماں راتاں نُۄں لا لَیںدا تے کُجھ اَیتواراں نُۄں تڑکے اُٹھّ کے۔

اپھسری لئی یتن

ساڈے لاگلی بَیرک والھا کُلدِیپ ’شارٹ سروِس کمِشن‘ سکِیم ادھِین ذمِینی پھَۄج واستے سَیکںڈّ لَیپھٹِینَیںٹ سِلَیکٹ ہۄ گِیا۔ کمِشن واستے گھٹّۄ-گھٹّ وِدِئک یۄگتا اِںٹرمِڈِیئیٹ (بارہوی جمات) سی۔

اِک دِن مچھّر مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ “میرے آڑی! ناول چھیتی نِبیڑ لَے۔ پھِر آپاں اِںٹرمِڈِیئیٹ کرنی آں۔ ایئرپھۄرس دی اپھسری لئی شائِد ہی داء لگّے٬ پھَۄج ’چ لگّ سکدَے۔” سَینِک ہۄݨ دے ناتے اسِیں پْرائیِویٹ وِدِیارتھی دے تَۄر ’تے پڑھائی کر سکدے ساں۔ “ٹھِیک اےَ۔” مَیں آکھ دِتّا۔ میرے ساہمݨلے بَیڈّ والھے بںگّالی سین گُپتا دا وی من بݨ گِیا۔ اسِیں تِنّاں نیں داکھلا پھارم بھر کے بھیج دِتّے۔

ناول پُۄرا کِیتا

نومبّر٬ 1966 ’چ ناول سِرے لا دِتّا۔ ناول دا پلاٹ پیںڈُۄ جِیون نالھ سبںدھِّت سی۔ اُس وِچ مَیں اِک پِںڈّ دے جٹّاں دے مُںڈّے تے جھِیئۄُراں دی کُڑی دے پِیار دی دُکھاںتِک گاتھا پیش کِیتی سی۔ اِہ گاتھا پیںڈُۄ جِیون دے دْرِشا وِچِّیں اُسردی-وِگسدی دِکھائی سی۔ پْریمی تے پْریمِکا جِیون ساتھی بݨن دے سُپنے گُںدّدے ہن۔ پر پیںڈُۄ سماج دِییاں کٹّڑ پرمپّراواں اُنہاں دے سُپنِیاں نُۄں چُۄر-چُۄر کر دیںدِییاں ہن۔ ناول دا ناں ’سںجّۄگ وِجۄگ‘ رکھِّیا سی۔

“جرنَیل! ہُݨ تُۄں وِہلا ہۄ گِئَں۔ آپاں پڑھائی شُرُۄ کرِیئے۔” مچھّر نیں کِہا۔

“مچھّر بائی ! مَیں اِںٹرمِڈِیئیٹ اگلے سال کراںگا۔”

“ نالھے داکھلا بھیج دِتَّے۔”

“اگلے سال پھِر بھیج دِیاںگا۔”

“پر اگاںہ پائُݨ دا کارن کی اےَ۔” مچھّر نیں پُچھِّیا

“یار٬ مَیں ناول چھپوائُݨا اےَ۔ جنوری ’چ چھُٹّی لَے کے پںجّاب جاواںگا۔”

میرے اںدّر ناول چھپوائُݨ دی کاہل مچی ہۄئی سی۔ آپݨی کِتاب نُۄں لۄکاں دے ہتھّاں وِچ چِتودِیاں میری سۄچ نُۄں جِویں پر لگّ گئے ہۄݨ— میرے ناول بارے چرچا چھِڑیگی۔ بہُت سارے لۄک مَینُۄں جاݨن لگّ پَیݨگے۔ مَینُۄں پاٹھکاں دے کھت آئِیا کرنگے… ۔

مَیں اِہ وی سۄچ لِیا سی کِہ ناول چھپوائُݨ لئی ایئرپھۄرس مہِکمے تۄں اِجاذت لَیݨ دے لمّے چکّر ’چ نہِیں پَیݨا۔ ناول ’تے آپݨا ناں سِرپھ جرنَیل سِںگھّ ہی لِکھاںگا٬ نالھ ہِیر لِکھݨ دی لۄڑ نہِیں سی۔ اَیڈرَیس وی کۄئی ہۄر دِتّا جا سکدا سی۔

مَینُۄں ہۄرُۄں جِہا جھاکدا مچھّر بۄلِیا٬ “اۄئے لیکھک سائب! اگلے سال دا کی پتَے٬ کی سِچُّۄئیشن ہۄݨی اَیں۔ ہۄ سکدَے دۄ سالاں بائد ’شارٹ سروِس کمِشن‘ سکِیم ہی بںدّ ہۄ جائے۔”

مچھّر دی گلّ مَینُۄں ٹھِیک لگّی۔ پہِل کرِیئر بݨائُݨ نُۄں دِتّی جاݨی چاہِیدی سی۔ اگلے دِن مَینُۄں راجِںدّر اُرپھ سۄڈھی دی چِٹھّی مِلھی۔ ساڈے گواںڈھی پِںڈّ کھانپُر دا جمّپل سۄڈھی میرا بچپن دا دۄست سی۔ اُہ تِنّ کُ سال پہِلاں پھَۄج ’چ سِپاہی بھرتی ہۄئِیا سی تے ہُݨ رَیگُۄلر کمِشن شیݨی وِچ سَیکںڈّ لَیپھٹِینَیںٹ سِلَیکٹ ہۄ گِیا سی۔ اُسنے وی مَینُۄں پْریرِیا سی۔

مَیں کھرڑا ٹرںکّ ’چ رکھّ دِتّا۔ مچھّر تے سینگُپتا نالھ پڑھائی ’چ رُجھّ گِیا۔ مارچ وِچ پیپر ہۄ گئے۔

میرا وِیاہ

ساڈے اِک رِشتیدار ولّۄں گلّ چلائُݨ ’تے گھردِیاں نیں میرے وِیاہ دا پْرۄگرام بݨا لِیا۔ میری ہۄݨ والھی پتنی کُلوںتّ دا پِتا س. پاکھر سِںگھّ کھہِرا اُدۄں سِںگھّاپُر ’چ سی۔ اُہ تھۄڑھے کُ سمیں لئی اِںڈِییا آئِیا سی۔ جُلائی وِچ واپس مُڑن تۄں پہِلاں اُہ دھی دے وِیاہ دا کارج نِپٹائُݨا چاہُںدّا سی۔

مَیں جُۄن دے شُرُۄ ’چ دۄ مہِینے دی چھُٹّی چلا گِیا۔ باپُۄ جی نیں کھیتاں وِچ ٹِئۄُبوَیلّ لگوا لِیا سی۔ مال-ڈںگّر وی کھیتاں ’چ لَے گئے سن۔ اُدۄں ٹِئۄُبوَیلّاں دے بۄر٬ ہُݨ واںگ سَیںکڑے پھُٹّ ڈُۄںگھے نہِیں سن ہُںدّے۔ پاݨی دا لَیول جُ اُپّر سی۔ ساڈا ٹِئۄُبوَیلّ سِرپھ 65 پھُٹّ ڈُۄںگھا سی۔

وِیاہ دی تارِیکھ 18 جُۄن٬ 1967 ہَے۔ وِیاہ تۄں تِنّ دِن پہِلاں ساڈے ماسڑ ہربںسّ سِںگھّ دی اچانک مَۄت ہۄ گئی۔ دۄ ماسِییاں اِکّۄ گھر وِچ سن٬ دراݨی-جٹھاݨی۔ دۄناں پرِواراں وِچّۄں سِرپھ دۄ جݨے ہی وِیاہ ’تے آئے۔ نانکا میلھ تے شرِیکے-بھائیِچارے ولّۄں گائُݨ-نچّݨ دے پْرۄگرام وی ٹھںڈھّے ہی رہے۔ دۄستاں وِچّۄں سِرپھ راج ڈھِلّۄں ہی شامِل ہۄئِیا سی۔

18 جُۄن سویرے میری جںجّ٬ بسّ وِچ جلںدھّر-کپُۄرتھلا رۄڈ ’تے ستھِت پِںڈّ کھہِرا مجّا جا ڈھُکی۔ وِیاہ دی پھۄٹۄگْراپھی لئی میرے کۄلھ سادا جِہا باکس-کَیمرا سی۔ دُکاندار نیں گلتی نالھ پھِلم-رۄل کِسے ہۄر کَیمرے دے پھڑا دِتّے۔ آنںدّ کارج سمیں جدۄں راج ڈھِلّۄں پھۄٹۄ کھِچّݨ لگّا تاں رۄل ٹھِیک ترہاں پھِٹّ ہی ناں ہۄئے۔ وِیاہ دی اِک وی پھۄٹۄ ناں بݨ سکی۔ پر میری تے کُلوںتّ دی پھۄٹۄ اِک دُۄجے دے دِلاں وِچ سدِیوی تَۄر ’تے کھُݨی ہۄئی ہَے۔

کُلوںتّ نیں دسوِیں تۄں بائد سِلائی-کڈھائی دا ڈِپلۄما کِیتا ہۄئِیا اے۔ اِس دی اِک بھَیݨ تے دۄ بھرا ہن۔ اِہ سبھ تۄں چھۄٹی ہَے۔ سہُرِیاں دے کۄڑمے وِچ کھاکی رںگّ پْردھان ہَے۔ کُلوںتّ دا اِک تائِیا میجر تے دُۄجا سُۄبیدار سی۔ میجر دا وڈّا لڑکا کرنل تے چھۄٹا پھَۄج وِچ سِولِیئن کلرک سی۔ سُۄبیدار تائے دا لڑکا وی اگاںہ سُۄبیدار سی۔ کُلوںتّ دا وڈّا بھرا رِسالدار تے چھۄٹا پھَۄجی ٹَیںکا دا سِولِیئن مکَینِک۔ کُلوںتّ دی بھُۄیا دا پُتّ ایئرپھۄرس ’چ سی۔ شُرُۄ-شُرُۄ وِچ مَینُۄں دھُڑکُۄ جِہا لگّ جاںدا کِہ پھَۄجی لاݨا کِتے میری پریڈ ہی ناں کرائُݨ لگّ پئے۔

ناول بارے رائ جاݨن لئی مَیں کھرڑا٬ آپݨے گواںڈھی پِںڈّ اجڑام دے گُرمِیت ہیئر نُۄں پڑھائِیا۔ اُہ ہائی سکُۄل ’چ ادھِیاپک سی۔ ساہِت نُۄں گھۄکھݨ دی جاچ اُسنُۄں ہَیگی سی۔۔ اُس انُسار ناول دے پلاٹ دی بُݨتر تے پاتراں دی منۄوِگِیانک اوسّتھا ناول دے گُݨ سن٬ مَۄلِکتا دی گھاٹ تے آدرشواد وڈّے اَۄگُݨ۔ اُس دی رائ مَینُۄں ٹھِیک جاپی۔ ناول لِکھدِیاں میرے ’تے نانک سِںگھّ دا سٹائیِل بھارُۄ سی۔ ناول نُۄں دُبارا لِکھݨ بارے سۄچ کے مَیں چھپوائُݨ دی کاہلھ تِیاگ دِتّی۔

چھُٹِّیئۄں پرت کے مَیں کمِشن لئی اپلائی کر دِتّا۔ مچھّر تے سینگُپتا نیں پہِلاں ہی کِیتا ہۄئِیا سی۔ مُڈھلا ٹَیسٹ آگرے دی چھائُݨی ’چ سی۔ اسِیں تِنّاں نیں پاس کر لِیا تے اگلے ٹَیسٹاں دی تِیاری ’چ رُجھّ گئے۔

اِسے دَۄران مَینُۄں تے منجِیت نُۄں ’سَیںٹرل ٹریڈ ٹَیسٹ بۄرڈ‘ کانپُر تۄں بُلاوا آ گِیا۔ اگلی ترکّی واستے اِہ ٹَیسٹ پاس کرنا ذرُۄری سی۔ ٹَیسٹ ودھِییا ہۄ گِیا۔ کُلوںتّ دی بھُۄیا دا پُتّ سُکھجِیت نروالھ کانپُر دی اِک یُۄنِٹ ’چ سی۔ اِک شام اُس نالھ بِتائی۔ کانپُر ’چ دیکھݨ والھِییاں تھاواں تاں ہۄر وی سن پر سمیں دی تھُڑھ کارن اسِیں ’نانا رائۄ پارک‘ ہی دیکھ سکے۔ اِہ پارک اُہ تھاں ہَے جِتھے 1857 دے گدر سمیں کاپھی کھُۄن-کھرابا ہۄئِیا سی۔

کانپُر گںگّا دے کِنارے ہَے۔ وِشال پاݨِییاں نالھ بݨے مۄہ نیں کھِچّ پائی۔ منجِیت دا مُۄڈ نہِیں سی۔ مَیں اِکلّا ہی چلا گِیا۔ کِنارے ’تے پئی بہُت ہی وڈّی مچھّی دیکھ کے مَیں ہَیران رہِ گِیا۔ مچھّی کۄلھ کھڑھے مچھیرِیاں تۄں پُچھّݨ ’تے پتا لگّا کِہ پںجّ-چھے کُئِںٹل دی اُہ مچھّی اُنہاں نیں درِیا وِچّۄں ہُݨے-ہُݨے کابُۄ کِیتی سی۔ وڈّے شِکار دی کھُشی اُنہاں دے چِہرِیاں ’تے جھلک رہی سی٬ “مچھلِییاں اِتنی بڑی کَیسے ہۄ جاتی ہَیں؟ کِیا کھاتی ہَے یہ؟” مَیں پُچھِّیا۔ مچھیرِیاں ’چۄں اِک جݨا بۄلِیا٬ “سردار جی ! آپ نیں وۄہ کہاوت نہِیں سُنی؟”

“کَۄن سی؟” مَیں اُتسُکتا پْرگٹائی۔

“بڑی مچھلِییاں چھۄٹی مچھلِیئۄں کۄ کھا جاتی ہَیں۔” اُسنے دسِّیا۔

گںگّا کِنارے دے سِین سمیت٬ میرے اںدّر ڈُۄںگھی اُتّری اُہ کہاوت کئی سالاں بائد ’ہکّ‘ ناں دی کہاݨی دا تھِیم بݨ گئی۔ کہاݨی دا ذِکر اگّے جا کے کراںگا۔

کانپُرۄں پرت کے میرا مُکھّ سرۄکار کمِشن دی تِیاری سی۔ اسِیں تِنّے ساتھی ’رَیکرِئیشن رُۄم‘ جا کے اںگّْریذی دِییاں اکھباراں پڑھدے۔ بَیرک ’چ بَیٹھ اِںٹَیلِیجَیںس تے منۄوِگِیانک ٹَیسٹاں دِییاں گائیِڈاں گھۄکھدے۔ چلںتّ مسلِیاں بارے جاݨکاری گْرہِݨ کردے۔ کۄئی ٹَۄپِک چُݨ کے اُس ’تے اںگّْرذی ’چ بہِس کردے۔ پھِر سِراں نُۄں رَیسٹ دیݨ لئی مَیں سینگُپتا نُۄں بںگّالی ’چ پُچھّدا٬ “ہے سین! جۄل کھاوۄ؟” (سین تُۄں پاݨی پِیئیںگا؟) “سۄنِیاں (سُہݨِیاں) جۄل نہِیں رۄم (رمّ) اُسدا جواب ہُںدّا۔ (بںگّالِییاں دا اُچارݨ-لہِذا ’ہۄڑا‘ مُکھی ہَے) پھِر جِس کۄلھ بۄتل ہُںدّی اُہ کڈھّ لَیںدا۔ چَۄتھا گلاس میرے کھاس مِتّر سچِّن بھٹاچارِییا تے پںجّوا ہربںسّ دا ہُںدّا۔

ذمِینی٬ ہوائی تے سمُںدّری تِنّے سَیناواں لئی کمِشںڈّ اپھسراں دی چۄݨ ’سروِسذ سِلَیکشن بۄرڈ‘ کردا ہَے۔ اِہ بۄرڈ بھارت دے کئی شہِراں ’چ ہن۔ بۄرڈ دے مَیمبر وکھّ-وکھّ رَیںکا دے کمِشںڈّ اپھسر ہُںدّے ہن۔

مچھّر تے سینگُپتا نُۄں وکھّ-وکھّ شہِراں دے بۄرڈاں ولّۄں سدّا-پتّر آئے۔ دۄویں اُتشاہ نالھ گئے۔ پر گلّ ناں بݨی۔

مَینُۄں الاہاباد بۄرڈ تۄں سدّا-پتّر آئِیا۔ ساڈے بَیچ وِچ 20 اُمِیدوار سن جۄ دۄ گرُپّاں ’چ وںڈّے گئے۔ لِکھتی ٹَیسٹاں اتے پھرجی بݨائیِیاں پیچِیدا ستھِتِّییاں نُۄں نجِّٹھݨ لئی میری کارگُذاری ودھِییا سی۔ پر ’گرُپّ ڈِسکشنذ‘ تے ’گرُپّ ٹاسک‘ سمیں دۄ جھگڑالُۄ اُمِیدواراں نیں سارے گرُپّ دِییاں بیڑِییاں ’چ وٹّے پا دِتّے۔ جھگڑالُۄیاں دی ترکہِیݨ ٹۄک-ٹکائی تۄں کھِجھ کے مَیں تے کُجھ ہۄر اُمِیدوار اُنہاں نُۄں کۄسݨ لگّ جاںدے۔ بہِس دے مذمُۄن واستے دِتّا گِیا سماں رَۄلے-رپّے ’چ مُکّ جاںدا۔ گرُپّ ڈِسکشنذ ٹھِیک ترہاں سِرے ناں لگّ سکِییاں۔

’گرُپّ ٹَیسٹِںگّ اپھسر‘ ساڈی کارگُذاری نۄٹ تاں کردا رِہا پر اُسنے آپݨا کۄئی پْرتِیکرم ذاہر ناں کِیتا۔ رِذلٹ دے انُمان چںگّے نہِیں سن۔ اُہی گلّ ہۄئی۔ سارا گرُپّ ’واش آئۄُٹ‘ (ردّ) کر دِتّا گِیا۔ نِراشتا ہۄئی۔ پر اگلی وار دا سۄچ کے من نُۄں سمجھا لِیا۔

ٹَیسٹاں وِچّۄں سماں کڈھّ کے الاہاباد دِییاں دۄ تھاواں دیکھِییاں۔ پہِلی تھاں سی تْرِوَیݨی یانِ سںگّم۔ سںگّم لاگے اِک وڈّا کِلا ہَے جۄ اکبر نیں بݨائِیا سی۔ شہِر دا ناں وی اکبر نیں ہی رکھِّیا سی جِسدا ارتھ ہَے ’الہ دا شہِر’۔ جدۄں مَیں پہُںچّا تْرِکالاں پَے رہِییاں سن۔ مَیں جاں کِلا دیکھ سکدا ساں جاں سںگّم دے وِشال پاݨی دی سَیر کر سکدا ساں۔ مَیں پاݨی نُۄں ترجِیہ دِتّی۔ اِک کِشتی چالک نُۄں لَے کے پہِلاں دُۄر تکّ پھَیلے٬ کُمبھّ دے میلے والھے گھاٹ دا گیڑا کڈھِّیا تے پھِر اُس تھاں ’تے جا پہُںچّا جِتھّے گںگّا تے جمنا آ کے مِلھدِییاں ہن۔ مَینُۄں ہَیرانی ہۄئی کِہ دۄناں ندِییاں دے پاݨی اِکمِکّ نہِیں ہۄ رہے سن۔ گںگّا دا ذرا کُ گںدھّلا تے جمنا دا ساپھ پاݨی نالھ-نالھ وگ رہے سن۔ کِشتی-چالک نیں دسِّیا کِہ پاݨِییاں دی اِکمِکّتا کاپھی دُۄر جا کے بݨدی ہَے۔ مَینُۄں اِںج لگّا جِویں اِکمِکّ ہۄݨ تۄں پہِلاں دۄویں وِراٹ ندِییاں آپݨِییاں لمِّییاں واٹاں دی گاتھا اِک- دُۄجی نُۄں سُݨا رہِییاں ہۄݨ۔ الاہاباد ’چ دیکھی دُۄجی تھاں سی ’چںدّر شیکھر آذاد پارک’۔اِس تھاں ’تے آذادی-گھۄل دے کْراںتِیکاری سُۄرمے چںدّر شیکھر آذاد نیں پُلِس نالھ مُکابلا کِیتا سی۔ آذاد نیں شہِید ہۄݨ تۄں پہِلاں اِک گۄرے پُلِس ادھِکاری تے کُجھ ہۄر پُلسِیئے گۄلھِییاں نالھ بھُنّے سن۔

اسِیں تِنّاں ساتھِییاں نیں کمِشن لئی مُڑ اپلائی کر دِتّا۔ بُلاوا سماں پا کے آئُݨا سی۔ مَیں چھُٹّی چلا گِیا۔ پںجّاب پہِلاں نالھۄں سُہݨا لگّ رِہا سی۔ ’ہرے اِنکلاب‘ دی آمد نالھ کِساناں نیں ٹِئۄُبوَیلّ لگوا لئے سن۔ کھیتِیباڑی یُۄنِورسِٹی لُدھِیاݨا نیں کھۄجاں راہِیں کݨک٬ جھۄنے٬ کماد٬ مکّی٬ نرمے آدِ دِییاں ودھیرے جھاڑ دیݨ والِییاں کِسماں تِیار کر لئیِیاں سن۔ رسائِݨک کھاداں دی ورتۄں شُرُۄ ہۄ چُکّی سی۔ اُپج ودھݨ نالھ کِساناں دا ہتھّ تر ہۄ گِیا سی۔ سِٹّے وجۄں رہِݨی-بہِݨی ’چ پھرک پَے گِیا سی۔ کچّے گھر پکِّیاں ’چ تبدِیل ہۄ رہے سن٬ گاڈراں-بالِیاں دِییاں چھتّاں والھے گھر۔ تکرِیبن ہر گھر وِچ بِجلی سی۔ نہائُݨ-دھۄݨ لئی نلکے اتے جاݨ-آئُݨ لئی سائیِکل۔ لٹھّے٬ لیلہݨاں تے پاپلِیناں دی تھاں ٹَیرالِین اتے واش اَیںڈ ویئر شُرُۄ ہۄ گئے سن۔ رہِݨی-بہِݨی ’چ ہۄئی تبدِیلی پکھّۄں پںجّاب بھارت دا نمبّر اِک سُۄبا بݨ گِیا سی۔ دُۄجے سُۄبِیاں دے ہوائی سَینِکاں کۄلھ اسِیں ہُبّ-ہُبّ آپݨے پںجّاب دِییاں سِپھتاں کردے۔ ’ہرے اِنکلاب‘ دے بھوِکھّی سِٹّے کی ہۄݨگے٬ اِس بارے سانُۄں کُجھ نہِیں سی پتا۔ شائِد کِسے نُۄں وی نہِیں سی پتا۔

ساڈی ذمِین دے نالھ لگدی ڈھائی گھُماں ذمِین وِکائۄُ سی۔ اسِیں اُہ کھرِید لئی۔

آگرے نُۄں مُڑدِیاں کُلوںتّ میرے نالھ سی۔ راہ وِچ اسِیں کُجھ دِن دِلّی رُکے۔ کُلوںتّ دا بھرا رگھبِیر سِںگھّ کھہِرا پرِوار سمیت دِلّی رہِںدّا سی۔ اِنہاں دا کذن کرنل جۄگِںدّر سِںگھّ کھہِرا وی اۄتھے ہی سی۔ اُس نیں سانُۄں رۄٹی ’تے سدِّیا۔ رگھبِیر سِںگھّ نیں اُسنُۄں میری بابت سِپھارِش پائُݨ لئی آکھِیا۔ اُسنے کِہا کِہ اَیس. اَیس. بی دا بُلاوا آئُݨ ’تے دسِّئۄ۔

آگرے منجِیت نیں آپݨے لاگے ہی ساڈے واستے اِک کمرا-رسۄئی کِرائے ’تے لَے رکھّے سن۔ اُسدی پتنی ہردِیپ تے کُلوںتّ چھیتی گھُلھمِلھ گئیِیاں۔

سُکیاڈرن ’چ میری ڈِئۄُٹی ’رۄذانا سروِسِںگّ سَیکشن‘ تۄں بدل کے ’رِپیئر اَیںڈ سروِسِںگّ سَیکشن‘ ’چ لگّ گئی۔ اِس سَیکشن وِچ کَینبرا جہاذاں دِییاں مِیادی سمیں ہۄݨ والھِییاں سروِساں (Periodical Services) کِیتِییاں جاںدِییاں سن۔ جہاذ بݨائُݨ والھِییاں کمپّنِییاں نیں آپݨے جہاذاں دے پھریم٬ اِںجݨ تے کھاس-کھاس پُرجِیاں دی اُمر نِردھارت کِیتی ہُںدّی ہَے۔ اُداہارݨ دے تَۄر ’تے کِسے جہاذ دے پھریم دی اُمر 800 اُڈݨ-گھںٹّے٬ اِںجݨ دی 600 اُڈݨ-گھںٹّے٬ آئِل پمپّ دی 500 اُڈݨ-گھںٹّے ہۄ سکدی ہَے۔ اِہ اُمر جہاذ دے اُڈݨ-گھںٹِّیاں دا جمہاں-جۄڑ ہُںدّا ہَے۔ نویں جہاذ دی اُمر سِپھر تۄں شُرُۄ ہُںدّی ہَے۔ پھِر جِئۄں-جِئۄں اُڈݨ-گھںٹّے ودھدے ہن٬ جہاذاں دے سارے ٹریڈاں دِییاں مِیادی سمیں دِییاں سروِساں دا سِلسِلا چلدا رہِںدّا ہَے۔ کَینبرا جہاذ دی اِس ترہاں دی پہِلی سروِس 25 گھںٹّے بائد ہُںدّی سی٬ اگلِییاں سروِساں 50, 75, 100, 125, 150 گھںٹّے بائد اتے اگاںہ والِییاں اِسے ترہاں اُمر پُگّݨ تکّ جاری رہِںدِّییاں سن۔ اُمر پُگّݨ اُپْرںتّ جہاذ اۄورہالِںگّ واستے٬ سمبّںدھِّت ’بیس رِپیئر ڈِپۄ‘ ’چ بھیج دِتّے جاںدے ہن۔ رۄذانا اتے مِیادی سمیں دِییاں سروِساں اتے اۄورہالِںگّ نالھ سمبّںدھِّت چَیکِںگّاں-مُرمّتاں دے ویروے٬ جہاذاں دِییاں نِرماتا-کمپّنِییاں ولّۄں سپلائی کِیتِییاں ’ایئر پبلِیکیشنذ‘ وِچ درج ہُںدّے ہن۔

ہر ٹریڈ دے تکنِیشن آپݨے سارے کمّ پُۄری ساودھانی نالھ کردے ہن۔ آپݨے کِیتے کمّاں دی ذِمّیواری وجۄں اُہ سمبّںدھِّت پھارماں ’تے دستکھت کردے ہن۔ جہاذ دے ہاستاگْرست ہۄݨ دی سُۄرت وِچ٬ جِنہاں تکنِیشناں نیں اُس جہاذ ’تے سروِس کِیتی ہُںدّی ہَے٬ اُنہاں تۄں پُچھّ-پڑتال کِیتی جاںدی ہَے۔

پر ساودھانی نالھ کِیتِییاں سروِساں دے باوجُۄد٬ کدی-کدی مشِینرِییاں پائِلٹ دے آدیش انُسار پھںکّشن نہِیں کردِییاں۔ اِک وار ساڈے سُکیاڈرن دا اِک نواں پائِلٹ لۄکل پھلائیِںگ کر رِہا سی۔ اُترن دی تِیاری سمیں جہاذ دا چُںجھّ ہیٹھلا پہِییا باہر ناں آئِیا۔ اُسنے وار-وار کۄشِش کِیتی پر گلّ ناں بݨی۔ ہوائی اڈّے لئی سںکّٹ کھڑھا ہۄ گِیا۔

جہاذ نُۄں اُتارن سمیں٬ پائِلٹ پہِلاں دۄ مُکھّ پہِیئے ہی رنّویء تے لائُںدا ہَے۔ چُںجھّ ہیٹھلا پہِییا بِںدّ کُ بائد لائِیا جاںدا ہَے۔ جہاذ دا ذمِین ’تے سںتُّلِن بݨائُݨ تے جہاذ نُۄں آسے-پاسے مۄڑن لئی چُںجھّ ہیٹھلا پہِییا جہاذ دا اتِ مہتّوپُۄرن پارٹ ہَے۔

نواں پائِلٹ جے اِس پہِیئے تۄں بگَیر لَیںڈ کردا تاں جہاذ دے مُۄہرلے ہِسّے نیں رنّویء ’تے رگڑ کھاݨی سی۔ سِٹّے وجۄں جہاذ دی ٹُٹّ-بھجّ تاں ہۄݨی ہی سی٬ اگّ لگّݨ دا کھترا وی سی۔ ہلّ اِہ سی کِہ رنّویء نُۄں چھُہݨ بائد٬ پائِلٹ دۄ پہِییاں ’تے دَۄڑدے جہاذ دا سںتُّلِن بݨائی رکھّے اتے مُۄہرلا ہِسّا رنّویء ’تے اُدۄں لاوے جدۄں سپِیڈ کاپھی گھٹ ہۄ گئی ہۄوے۔

سُکیاڈرن کماںڈر نیں پھَۄری اَیکشن لَیںدِیاں اِک ہںڈھّے-ورتے پائِلٹ دی ڈِئۄُٹی لا دِتّی کِہ اُہ اِہ جُگت نویں پائِلٹ نُۄں پْرَیکٹِیکلی کرکے وِکھائے۔ اسِیں سارے تکنِیشن ہَیںگراں (وِشال شَیڈّاں) تۄں باہر کھڑھے ویکھ رہے ساں۔ اُہ پائِلٹ جہاذ لَے کے اُڈِّیا تے اُپّر گیڑا کڈھّ کے لَیںڈ کردِیاں مُۄہرلا پہِییا٬ آم پْرَیکٹِس نالھۄں دیر نالھ رنّویء ’تے لائِیا۔ سںکّٹگْرست پائِلٹ نیں جہاذ نُۄں کاپھی نِیواں لِیا کے جُگت ویکھ لئی۔ سُرکھِّیا یکِینی بݨائُݨ لئی٬ رنّویء دے ادھّ تۄں اگلے ہِسّے وِچ جھگّ دی سںگھّݨی تہِ وِچھائی گئی۔ ہوائی سَینا دِییاں اگّ-بُجھائۄُ گڈِّییاں وِچ جھگّ دا اِںتذام وی ہُںدّا ہَے۔ نویں پائِلٹ نیں جُگت انُسار لَیںڈ کِیتا۔ مُۄہرلے ہِسّے دی تھۄڑھی کُ ٹُٹّ-بھجّ ہۄئی باکی سبھ ٹھِیک رِہا ۔ کُجھ ہپھتے پہِلاں اُس جہاذ دی 50 گھںٹّے والھی سروِس ہۄئی سی۔ ایئرپھریم ٹریڈ دے تکنِیشناں نیں جہاذ نُۄں تِنّ جَیکاں ’تے اُٹھا کے ’رِٹْرَیکشن ٹَیسٹ‘ کِیتا سی۔ تِنّے پہِیئے ٹھِیک ترہاں اںدّر وی جاںدے سن تے باہر وی نِکلھدے سن۔

ہر ٹریڈ دی مِیادی سروِس دِییاں آئیِٹماں کاپھی ہُںدِّییاں ہن۔ آپݨے اِںجݨ ٹریڈ دی اِک مِیادی سروِس بارے جے مَیں سارِییاں آئیِٹماں دا ویروا لِکھݨا ہۄوے تاں اِہ کئی سپھِیاں تکّ جائیگا۔ کُجھ مُکھّ آئیِٹماں لِکھ رِہاں:

اِمپَیلر تے ٹربائیِن دے بلیڈاں دی چَیکِںگّ اِہ دیکھݨ لئی کردے ساں کِہ کۄئی ٹُٹّ-بھجّ ناں ہۄئی ہۄوے۔

آئِل (تیل) پھِلٹراں دی چَیکِںگّ راہِیں اِہ دیکھدے ساں کِہ پھِلٹراں ’تے کِسے دھات دے کݨ تاں نہِیں لگّے ہۄئے۔ کݨاں دی مَۄجُۄدگی٬ اِںجݨ دے کِسے پُرجے دا دُۄجے پُرجے نالھ رگڑ کھاݨ دا سںکّیت ہُںدّا سی۔

جہاذ دے دۄنۄں اِںجݨ واری واری سٹارٹ کرکے سلۄء رنِںگّ آر. پی. اَیم٬ مَیکسِیمم آر. پی. اَیم٬ آئِل پْرَیشر٬ پھِئۄُل پْرَیشر٬ جَیٹّ پائیِپ ٹَیمپریچر آدِ سَیٹّ کردے ساں۔

اِںجݨ ٹریڈ دے ساڈے ساتھِییاں وِچ مچھّر وی شامِل سی۔ بریک-ٹائیِم ’چ چاہ-پاݨی پِیںدِیاں اسِیں کمِشن دے ٹَیسٹاں دی تِیاری بارے پْرۄگرام وی اُلِیک لَیںدے۔ اُہ سینگُپتا نُۄں دسّ دیںدا۔ مِتھّے ہۄئے دِن ’تے سمیں انُسار مَیں اُنہاں دی بَیرک وِچ پہُںچّ جاںدا۔

جِتّ کے ہاری باذی

پہِلاں سینگُپتا نُۄں سدّا-پتّر آئِیا۔ اُہ سِلَیکٹ ہۄ گِیا۔ بڑی کھُشی ہۄئی۔ پھِر مَینُۄں آئِیا مدھّ پْردیش دے شہِر جبّلپُر تۄں۔ مَیں کرنل کھہِرا نُۄں کھبر کر دِتّی۔ اُسنے جبّلپُر چھائُݨی ’چ تائِنات آپݨے اِک برِگیڈِیئر نُۄں کہِ دِتّا۔ ٹَیسٹ ودھِییا ہۄ رہے سن۔ اِک دِن وِہل مِلݨ ’تے مَیں جبلّپُر دی مشہُۄر تھاں ’ماربل ہِلذ‘ دیکھݨ چلا گِیا۔ اُتھّے نرمدا ندی دھرتی دے لَیول تۄں کاپھی ہیٹھاں وگدی ہَے۔ بھاںت-بھاںت دے رںگّاں والِییاں سںگّمرمر دِییاں چٹاناں دے کھُۄبسُۄرت دْرِشاں نُۄں ندی ’چ جا کے ہی ماݨِیاں جا سکدا ہَے۔ مَیں اِک کِشتی-چالک نالھ کِرائِیا مُکّا لِیا۔ پاݨی دا وہاء کاپھی دھِیما سی۔ کِشتی-چالک تھۄڑھی-تھۄڑھی دیر بائد کِشتی رۄک لَیںدا تاں کِہ مَیں دۄناں پاسِیاں دے انُۄٹھے دْرِشاں نُۄں رجّ کے ماݨ سکاں۔ چِٹّے٬ گُلابی٬ نِیلے٬ کالھے آدِ رںگّاں دی سںگّمرمر دے دْرِشا نُۄں ماݨدِیاں میرے مُۄںہۄں آپمُہارے ہی ’واہ بئی واہ‘ دے شبد نِکّلھ جاںدے۔ دھُپّ ’چ لِشکدِییاں بہُرںگّی چٹاناں دے چِتّکبرے اکس٬ ندی دے سوچھ پاݨی ’تے رُۄپمان ہۄ رہے سن۔ اُنہاں اکساں نُۄں نِیجھ نالھ تکدِّیاں اِںج لگدا سی جِویں پاݨی ’تے چِتّرکاری کِیتی ہۄئی ہۄوے۔

ٹَیسٹاں دے اکھِیر وِچ بۄرڈ دے پْرَیذِیڈَیںٹ نالھ اِںٹروِئۄُ ہۄئی۔ اُہ نیوی دا اپھسر سی۔ اِںٹروِئۄُ ٹھِیک چلّی۔ آکھر وِچ اُسنے اَیس. اَیس. بی دے ٹَیسٹاں بارے میری رائ پُچھّی۔ مَیں کِہا٬ “اُمِیدواراں نُۄں اںدّرۄں-باہرۄں پرکھ کے ڈِذروِںگّ اُمِیدوار لبھّݨ لئی اِہ ٹَیسٹ بہُت ودھِییا ہن۔”

پْرَیذِیڈَیںٹ نِہۄرا ماردا بۄلِیا٬ “اِس بۄرڈ ولّۄں کِیتی جاںدی سِلَیکشن سِرپھ تے سِرپھ ٹَیسٹاں ’تے آدھارِت ہُںدّی ہَے۔ سِپھارشِییاں نُۄں سِدھّی ’نۄ‘, ٹَیسٹاں ’چۄں پاس ہۄݨ والِیاں نُۄں وی٬ اجِہے اُمِیدواراں نُۄں آپݨے آپ ’تے کَۄنپھِڈَیںس (وِشواس) نہِیں ہُںدّا۔”

پْرَیذِیڈَیںٹ دے بۄل میرے دِماگ ’تے ہتھَۄڑِیاں واںگ وجّے… ۔ سرِیر نُۄں دھُۄںہدا مَیں اُسدے دپھتر تۄں باہر آ گِیا۔ نِکھّرِیا دھُپِیلا دِن کالھا-کلُۄٹا ہۄ گِیا جاپِیا… میرے نالھ انہۄݨی ہۄئی سی۔ ٹَیسٹاں وِچّۄں پاس ہۄݨ دے باوجُۄد وی مَیں رِجَیکٹ ہۄ گِیا ساں۔ پھائِدے لئی پُیائی سِپھارش سراپ بݨ گئی سی۔

دُکھّ کُلوںتّ نُۄں وی ہۄئِیا۔ پر اِہ میرے نالھۄں ودھّ دھِیرجوان ہَے۔ کہِݨ لگّی٬ “اِس ہار نُۄں دِل ’تے ناں لائۄ۔ پْرماتما جۄ کردَے ٹھِیک کردَے۔” دۄستاں نیں وی ہمدردی جتائی۔ بائد وِچ پتا لگّا کِہ میری سِپھارِش کرن والھا برِگیڈِیئر جبّلپُر نواں-نواں ہی گِیا سی۔ اُس نُۄں پتا نہِیں سی کِہ بۄرڈ دا پْرَیذِیڈَیںٹ سِپھارِشاں دے کھِلاپھ ہَے۔

مچھّر سِلَیکٹ ہۄ گِیا سی۔ اُسدے تے سینگُپتا دے ٹْرینِںگّ لئی روانا ہۄݨ تۄں پہِلاں اسِیں سارے مِتّراں نیں اُنہاں نُۄں سنیہ بھری پارٹی دِتّی۔ مچھّر نیں کَیڈِٹ بݨ کے آپݨا ناں منجِیت سِںگھّ رکھّ لِیا۔

اکادمِک پڑھائی دی شُرُۄیات

مِترّاں نیں مَینُۄں تِیجی وار اپلائی کرن لئی کِہا پر میرا من ناں منِّیاں۔ ایئرپھۄرس دی سادھارن رَیںکا والھی نَۄکری بِہتر بھوِکھّ والھی نہِیں سی٬ مَیں 15 سال پُۄرے کرکے اِس نُۄں چھڈّݨ دا پْرݨ کر لِیا۔ 8 کُ سال باکی سن۔ اِنہاں 8 سالاں وِچ آپݨی وِدِئک یۄگتا ودھائُݨ دی سکِیم بݨا کے پںجّاب یُۄنِیورسِٹی تۄں بی.اے بھاگ دُۄجا دی تِیاری شُرُۄ کر لئی۔

کُلوںتّ نیں تاج مہلّ تے آگرا کِلا تاں دیکھ لئے سن۔ پھتِہپُر سِیکری تے سِکںدّرا رہِںدّے سن۔ مَیں٬ منجِیت اتے گواںڈھی راجِںدّر سِںگھّ بالا نیں پھتِہپُر سِیکری ’چ پِکنِک دا پْرۄگرام بݨا لِیا۔ اِہ ستھان آگرے تۄں 40 کِلۄمِیٹر دی دُۄری ’تے ہَے۔ اسِیں تِنّے پرِوار ریل گڈّی راہِیں اۄتھے پہُںچّے گئے۔ اِہ ستھان 1571 تۄں 1585 تکّ اکبر دی راجدھانی سی۔ تِنّ کِلۄمِیٹر دی لمبّائی تے اِک کِلۄمِیٹر دی چَۄڑائی ’چ پسرے اُسدے راج دربار وِچ دِیوانے کھاس٬ دِیوانے آم٬ سلِیم چِستی دا مکبرا٬ پںچّ مہلّ٬ راݨِییاں دے مہلّ٬ اِبادت کھانا٬ بُلںدّ درواذا تے کُجھ ہۄر اِمارتاں ہن۔ سارا سمُۄہ لال پتھّرا دا بݨِیاں ہۄئِیا ہَے۔ اسِیں ادھِّییاں اِمارتاں کھاݨ-پِیݨ تۄں پہِلاں تے ادھِّییاں بائد وِچ دیکھِییاں۔

دۄ کُ مہِینے بائد اسِیں تِنّے٬ پتنِییاں نُۄں سائیِکلاں ’تے بِٹھا٬ پِکنِک واستے سِںکّدرا جا پہُںچّے۔ آگرا شہِر تۄں 15 کِلۄمِیٹر دُۄر٬ دِلّی-آگرا رۄڈ ’تے ستھِت سِکںدّرا اکبر دا مکبرا ہَے۔ مکبرا تاں تھۄڑھے کُ ایرِیئے ’چ ہَے پر اِس دے سُہݨے دْرکھتاں اتے رںگّ-برںگّے پھُلّاں والھے لائن سَۄ ایکڑ تۄں ودھّ ایرِیئے ’چ پسرے ہۄئے ہن۔ مدھرے سائیِذ دِییاں چار مںجّلاں لال پتھّر دِییاں ہن تے پںجّوِیں سںگّمرمر دی۔ اکبر دی کبر بھۄرے وِچ ہَے۔ اِس کبر دے چِنّہ-رُۄپ وجۄں پںجّوِیں مںجّل دے سِکھر ’تے سمادھ وی بݨی ہۄئی ہَے۔ سںگّمرمر دے اِکّۄ پتھّر ’چۄں گھڑی اِس وڈّ آکاری سمادھ دا بھار کئی ٹن دسِّیا جاںدا ہَے۔

سِکںدّرا نُۄں مَیں آپݨی کہاݨی ’جںگّ‘ دا لۄکیل بݨائِیا ہَے۔ کہاݨی وِچ دِلّی یُۄنِیورسِٹی دے چار وِدِیارتھی آپݨے پْرۄپھَیسر نالھ ایتھے پِکنِک لئی آئُںدے ہن۔ اُنہاں شام نُۄں دِلّی پرتݨا ہَے۔ اِمارت ویکھݨ بائد اُہ کھاݨا بݨا رہے ہن۔ سِکںدّرا دیکھݨ آئیِیاں دِلّی دے کِسے کالج دِییاں دۄ کھُۄبسُۄرت مُٹِیاراں اُنہاں دے سٹۄو تے کھاݨا گرم کرن آئُںدِییاں ہن۔ نَۄجواناں نالھ اُنہاں دی کۄئی جاݨ-پچھاݨ نہِیں۔ سِکںدّرا دی اِمارت بارے گلّاں کردِیاں اُہ سوال اُٹھائُںدِییاں ہن کِہ سمادھ دا اینا وڈّا تے بھارا سںگّمرمری پتھّر بِلڈِںگّ دے سِکھر ’تے کِویں چڑھائِیا گِیا ہۄویگا۔ اُدۄں بھارت وِچ کریناں شائِد نہِیں ہُںدِّییاں سن۔ مںجّلاں دِییاں پَۄڑِییاں راہِیں اِہ کمّ سمبھّو نہِیں سی۔ چارے نَۄجوان آپۄ آپݨے وِچار دیݨ لگدے ہن۔ پر چھیتی ہی گرما-گرمی شُرُۄ ہۄ جاںدی ہَے۔ مُٹِیاراں دِییاں نذراں وِچ آپݨے آپ نُۄں ودھّ ہُشِیار تے اکلمںدّ سابت کرن لئی چارے جݨے اِک دُۄجے نُۄں چھُٹِیائُݨ لگّ جاںدے ہن… تے بہِس دلِیلباذی دی بجائ شبداں دی جںگّ بݨ جاںدی ہَے۔ 1978 ’چ لِکھی اِہ کہاݨی میرے پلیٹھے کتھا سںگّْرہِ ’مَینُۄں کی‘ وِچ شامل ہَے۔

آگرے دے سمارکاں نُۄں دیکھݨ لئی دیش بدیش تۄں انیکاں یاتری آئُںدے سن۔ گۄرے مرد-اَۄرت یاترِییاں دِییاں پِٹھّاں ’تے بَیگ اتے سرِیراں ’تے سادھارن جِہے کپڑے ہُںدّے سن۔ اُنہاں دا دھِیان ٹَۄہر ولّ نہِیں٬ سمارکاں دی بھون-کلا نُۄں ویکھݨ-سمجھݨ ولّ ہُںدّا سی۔ بھارتی یاترُۄ بݨ-سںوّر کے آئُںدے سن۔

اسِیں دۄ تۄں تِنّ ہۄݨ والھے ساں۔ کُلوںتّ دے ماپے٬ اُسدا پہِلا جݨیپا آپݨے گھر کروائُݨا چاہُںدّے سن۔ 31 جنوری 1969 نُۄں بیٹے ہرپْرِیت دا جنم ہۄئِیا۔ پیپراں دی ڈیٹشِیٹ مِلݨ ’تے مَیں چھُٹّی چلا گِیا۔ پُتّر نُۄں دیکھ کے بہُت کھُشی ہۄئی۔

اِمتِہان دا سَیںٹر سرکاری کالج ہُشِیارپُر سی۔ چھُٹّی دا اِک مہِینا تاں پیپراں ’چ ہی لںگھّ گِیا۔ دُۄجے مہِینے رِشتیداراں نالھ میل-مِلاپ کِیتا اتے واپس آ گئے۔

کھُۄبسُۄرت پارکاں دا شہِر پُݨے

ستمبّر٬ 1969 وِچ میری تے منجِیت دی بدلی پُݨے دی ہۄ گئی۔ اِہ ساڈی دۄستی دے رِشتے وِچلی سُہِردتا ہی سی کِہ ساڈی تِیجی پۄسٹِںگّ وی اِکّۄ تھاں ہۄئی۔ آگرے ساڈِییاں یُۄنِٹاں وکھّ-وکھّ سن پر پُݨے یُۄنِٹ وی اِک ہی سی— نمبّر 220 سُکاڈرن۔

پُݨے ہوائی اڈّے ’چ کُیاٹر چھیتی مِل جاݨے سن پر جاںدِیاں سار نہِیں سی مِلݨے۔ اۄتھے کُیاٹر شیئر کرن دی روائِت ہَیگی سی۔ مَیں آپݨے اَیںٹری-میٹ دِیپک لُۄتھرا نُۄں اِس ترہاں دا پْربںدھّ کرن لئی چِٹھّی لِکھی۔ اُہ آپ تاں اجے چھڑا ہی سی پر اسدے کُجھ ساتھی وِیاہے ہۄئے سن۔ اُسنے کُیاٹراں ’چ رہِںدّے اُنہاں ساتھِییاں راہِیں پْربںدھّ کر دِتّا۔ مَیں اُسنُۄں پُݨے پہُںچّݨ دی تارِیکھ لِکھ دِتّی۔

ساڈی ریل گڈّی شام نُۄں چھے کُ وجے پُݨے سٹیشن ’تے پہُںچّی۔ بدلِییاں والھِیاں نُۄں چھڈّݨ-لِجاݨ لئی ہوائی اڈّے تۄں آئی ’پۄسٹِںگّ رنّ‘ جا چُکّی سی۔ اگلی ’پۄسٹِںگّ رن‘ رات نَۄں وجے آئُݨی سی۔ اسِیں دِنے-دِنے پہُںچّݨا چاہُںدّے ساں۔ دۄ سادھن سن٬ ٹَیکسِییاں جاں ٹاںگے۔ واٹ سی 12 کِلۄمِیٹر۔ ٹَیکسی دا کِرائِیا ذِیادا سی۔ ساڈا سامان تھۄڑھا ہی سی۔ مَیں تے منجِیت نیں سلاہ کرکے دۄ ٹاںگے کر لئے۔ شہِر ’چۄں نِکّل ہی رہے ساں کِہ مِیںہ-ہنہیری دا جھکھّڑ جھُلّ پِیا۔ واچھڑدار مِیںہ اینا ذۄردار سی کِہ ٹاںگِیاں دِییاں چھتّاں سانُۄں بھِجّݨ تۄں بچا ناں سکِییاں۔ مِںٹّاں وِچ ہی سارے پاسے جل-تھل ہۄ گِیا۔ سڑک ’چ پاݨی وگݨ لگّ پِیا۔ ٹاںگے والھِیاں ٹاںگے اِک پاسے لا لئے۔ جھکھّڑ رُکݨ دا ناں نہِیں سی لَے رِہا۔ ساڈے کپّڑِیاں ’چۄں پاݨی نُچّڑ رِہا سی۔ ہرپْرِیت نَۄں مہِینے دا سی۔ اُسنُۄں کمبّݨی چھِڑ پئی۔ سڑک دے اِک پاسے وِرلے-وِرلے مکان سن۔ ٹاںگِیاں تۄں اُتّر اسِیں اِک گھر دے نِکّے جِہے وادھرے ہیٹھ جا کھلۄئے۔ سِر ڈھکّݨ جِہا تاں ہۄ گِیا پر مِیںہ تۄں بچاء نہِیں سی۔ گھر والھے بھلے بںدّے سن۔ ساڈی ہالت بھامپ کے اُنہاں نیں درواذا کھۄلہ دِتّا۔ اسِیں سںکھّیپ ’چ آپݨے سپھر دی وارتا دسّی۔ گھر چھۄٹا سی۔ اُنہاں ہرپْرِیت دُیالے کمبّل لپیٹ دِتّا تے لاگلے گھر دا درواذا کھُلہوا لِیا۔ منجِیت تے ہردِیپ بھَیݨ جی اۄدھر چلے گئے۔

جھکھّڑ رُکݨ ’تے جدۄں اسِیں باہر آئُݨ لگّے تاں گھر دی سُیاݨی نیں سانُۄں چھتری پھڑا دِتّی۔ کہِݨ لگّی٬ “بارِش کا کِیا بھرۄسا۔ اِس سے بچّے کا بچاء ہۄ جائیگا۔” گھراں والھِیاں دا دھنّواد کرکے اسِیں ٹاںگِیا ’چ آ بَیٹھے۔ ساڈا اگلا راستا کاپھی اُچّا نِیواں سی۔ سڑک دے نالھ-نالھ ڈُۄںگھِییاں تھاواں ’تے پاݨی وگ رِہا سی۔ اُپّرۄں گھُپّ ہنہیرا۔ سپھر کھترناک بݨ گِیا سی۔ اُچّی-نِیوِیں سڑک ’تے گھۄڑِیاں ولّۄں اُکائی کھا جاݨ ’تے ہادسا واپر سکدا سی۔ کھَیر ٹاںگِیاں والھے راہ دے واکپھ سن۔ اُہ ساودھانی نالھ گھۄڑِیاں نُۄں ہَۄلی-ہَۄلی تۄر رہے سن۔ پَۄݨے گھںٹّے دا سپھر ڈھائی گھںٹِّیاں ’چ مُکِّیا۔ رات دے ساڈھے نَۄں وجّ چُکّے سن۔

ٹاںگِیاں نُۄں اِک پاسے لُیا کے مَیں کاہلھے کدمِیں دِیپک دی بَیرک ’چ گِیا۔ سانُۄں اُڈِیک-اُڈِیک اُہ سَۄݨ دی تِیاری ’چ سی۔ اِک کُیاٹر دا نمبّر دسّ کے مَینُۄں چابی پھڑائُںدا اُہ بۄلِیا٬ “اِس کُیاٹر والھی پھَیمِلی چھُٹّی ’تے ہَے۔ اجے تُسِیں دۄویں اِس وِچ رہۄ۔ ہپھتے کُ تکّ مَیں دُۄجے کُیاٹر دا بںدّۄبست وی کر دِیاںگا۔ اِک پرِوار اِس وِچ تے دُۄجا اُس وِچ۔ ہۄر کۄئی ہَیلپ چاہِیدی ہۄوے تاں دسّ دیݨا۔”

کُیاٹر دا نمبّر لبھّ کے اسِیں جںدّرا کھۄلہِیا تے سامان رکھّ لِیا۔ ٹاںگِیاں والِیاں نُۄں کِرائے تۄں ودھّ پَیسے دے کے اُنہاں دا دھنّواد کِیتا۔

ساڈے بَیڈّ-ہۄلڈال تے وڈّے-چھۄٹے جھۄلِیاں وِچلے کپّڑے ادھّ-پچدھّے بھِجّ گئے سن۔ پر ٹرںکّاں وِچلے ٹھِیک سن… اسِیں کئی دِن جھکھّڑ دِییاں گلّاں ہی کردے رہے۔ مَۄسم نُۄں دۄش دیݨ دے نالھ-نالھ اسِیں آپݨے آپ نُۄں وی کۄس رہے ساں کِہ ٹاںگِیاں دی بجائ اسِیں ٹَیکسِییاں کِئۄں ناں کِیتِییاں۔ درئسل اُدۄں ساڈے ورگے آم لۄکاں دی ذِںدّگی سرپھِیاں والھی سی۔ تنکھاہاں تھۄڑھِییاں سن۔ ہتھّ گھُٹّ کے گُذارا کرنا پَیںدا سی۔

پُݨے٬ جِسدا ناں اُدۄں پُۄنا ہُںدّا سی٬ اِتِہاسک شہِر ہَے۔ مراٹھا کَۄم دے پیشوا ہاکماں دا ہَیڈّ کُیاٹر پُۄنا ہُںدّا سی۔ آذادی سںگّرام دَۄران مہاتما گاںدھی نُۄں ایتھۄں دے ’یروڑا ذیل وِچ کئی وار کَید کِیتا گِیا۔ آذادی گھُلاٹِیئے گۄپال کْرِشن گۄکھلے اتے بال گںگّادھر تِلک دِییاں سرگرمِییاں دا کیںدر وی پُۄنا ہی سی۔

پُݨے پہُںچّݨ دے تِیجے دِن ساڈا ڈِںجّن ہوائی اڈّے دا جاݨُۄ ہردیو سِںگھّ ٹکّر پِیا۔ اُہ کہِݨ لگّا اِک جݨا میرے کُیاٹر ’چ آ جائۄ۔ منجِیت-ہردِیپ اُسدے کُیاٹر ’چ چلے گئے۔ ساڈے کُیاٹر والھا اجَے شرما پرِوار سمیت چھُٹّی تۄں واپس آ گِیا سی۔ ساڈے نالھ اُسدا وِہار ٹھِیک سی۔ پر اُسنُۄں مٹکا ( نمبّراں ’تے چلدا جُۄیا) کھیڈݨ دی ماڑی آدت سی٬ جِس کرکے اُسدی پتنی تے بیٹی تھُڑھاں والھی ذِںدّگی جِئۄ رہِییاں سن۔ مٹکے کارن انیکاں پرِواراں ’چ اِس ترہاں دی ہالت بݨی ہۄئی سی۔

ساڈے سُکیاڈرن وِچ دۄ جَیٹّ اِںجݨاں والھے اَیچ.اَیپھ.24 (ہِںدّۄستان پھائیِٹر 24) ناں دے جہاذ سن۔ اِسنُۄں ’مارُۄت‘ وی کِہا جاںدا سی۔ بھارت دا اِہ پہِلا جَیٹّ جہاذ ’ہِںدّۄستان اَیرۄنَیٹِکل لِمٹِڈ‘ نیں بݨائِیا سی۔ پُݨے ’چ ’مارُۄت‘ دا اِک سُکیاڈرن ہۄر وی سی۔ اِہ جہاذ ’ڈاگ پھائیِٹ‘ یانِ ہوا ’چ بھِڑن واستے اینا سمرتھّ نہِیں سی پر ہوا ’چۄں ذمِینی نِشانے پھُںڈّݨ لئی پُۄری ترہاں سمرتھّ سی۔ اِس وِچ ہذار-ہذار پَۄںڈ دے چار بمبّ لۄڈ کِیتے جا سکدے سن۔ لۄڑ انُسار بمبّاں دے سائیِذ بدلے وی جا سکدے سن۔ گۄلھِییاں دا مِیںہ ورہائُݨ لئی چار گنّاں پھِٹّ سن۔ ٹَیںکاں وگَیرا ’تے وِنّویں وار کرن لئی راکٹ وی لۄڈ کِیتے جا سکدے سن۔ ساڈے سُکیاڈرن کماںڈر دا ناں اجِیت دھون سی۔ اُہ سُنّکھا وی سی تے چُست-پھُرت وی۔ گپّ-شپّ ماردِیاں اسِیں اُسنُۄں دیو آنںدّ آکھدے ساں۔ اُسدا رَیںک وِںگّ کماںڈر سی۔

مَیں تے منجِیت پھسٹ گرُپّ دے کارپۄرل بݨ چُکّے ساں۔ ساڈی ڈِئۄُٹی رۄذانا سرسِوِںگّ سَیکشن ’چ سی۔ ساڈے سَیکشن وِچ جۄگِںدّر سِںگھّ ڈھِلّۄں٬ سںتّۄکھ سِںگھّ کبُۄلپُر٬ امّْرِتدھاری دھرم سِںگھّ ڈھِلّۄں تۄں اِلاوا دُۄجے سُۄبِیاں دے ہوائی سَینِک وی سن۔ جۄگِںدّر وی کھہِرا مجّا وِیاہِیا ہۄئِیا سی۔ کُلوںتّ اتے اُسدی پتنی ستوںتّ پِںڈّ دے ہائی سکُۄل ’چ اِکٹھِّییاں پڑھِییاں سن۔

1970 دی 26 جنوری دے پھلائی-پاسٹ ’چ مارُۄت جہاذاں نیں وی بھاگ لِیا سی۔ ہائی کماںڈ دے آدیش انُسار ساڈے دۄویں سُکیاڈرن لۄڑِیںدے جہاذ تے تکنِیشن لَے کے پالم ہوائی اڈّے ’تے پہُںچّ گئے۔ بھاگ لَیݨ والھے سُکیاڈرناں وِچّۄں کُجھ پالم ’چ سن تے کُجھ لاگلے ہوائی اڈِّیاں ’چ۔ کئی دِن رِہرسلاں چلّدِییاں رہِییاں۔ تِنّاں سَیناواں دی پریڈ تۄں بائد پائِلٹاں نیں واری سِر آپݨے جہاذاں نالھ راشٹرپتی نُۄں سلامی دیݨ لئی اُسدے مںچّ دے ساہمݨِئۄں نِیوِیں اُڈاݨ وِچ گُذرنا ہُںدّا ہَے۔ مارُۄت دے شائِد باراں جہاذ اُڈّے سن٬ چار-چار جہاذاں دے تِنّ باکس۔ لِیڈ وِںگّ کماںڈر دھون نیں کِیتا سی۔

دِلِّیئۄں مُڑن دے کُجھ دِناں بائد مَینُۄں تے منجِیت نُۄں کُیاٹر مِلھ گئے۔ مَیں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی نُۄں بی.اے بھاگ تِیجا لئی داکھلا بھیجِیا ہۄئِیا سی۔ پڑھائی شُرُۄ تاں کِیتی ہۄئی سی پر وِچ ناگے پَے جاںدے سن۔ ہُݨ ہر رۄذ کِتاباں نالھ جُڑن لئی ٹائیِم-ٹیبل بݨا لِیا۔ اُہ سماں میرے لئی بہُت ہی رُجھیوِیاں بھرِیا سی۔ کمّ دِییاں ڈِئۄُٹِییاں٬ پرِوار دی دیکھبھال تے پڑھائی۔ کھَیر ہَۄسلا کائِم سی۔نِیںد دے گھںٹّے گھٹا لئے سن۔ اپْرَیل ’چ چھُٹّی لَے کے مَیں پرِوار سمیت پِںڈّ چلا گِیا۔ اِمتِہان دا سَیںٹر اَیتکِیں وی سرکاری کالج ہُشِیارپُر سی۔ پیپر ٹھِیک ہۄ گئے۔ اُنہاں ہی دِنہاں وِچ اسِیں گواںڈھی پِںڈّ اجڑام ’چ دۄ گھُماں ذمِین سستے بھاء کھرِید لئی۔ اُہ ذمِین سی تاں ہلکی پر ساڈی پِںڈّ والھی ذمِین دے لاگے پَیںدی سی۔

مئی مہِینے دی گرمی ذۄراں ’تے سی۔ مَیں دِن دا بہُتا سماں ٹِئۄُبوَیلّ ’تے ٹاہلِییاں دی چھاں وِچ ہی گُذاردا۔ دُپہِر نُۄں تالۄ-تال بھرے چلھہے دے ٹھںڈھّے پاݨی ’چ وڑ جاںدا۔ اُدۄں ٹِئۄُبوَیلّاں دی بِجلی دِن رات رہِںدّی سی۔ کدی-کدی ٹِئۄُبوَیلّ ’تے ہی سَۄں جاںدا ساں۔

ساتھۄں اگلا اڈّا-گڈّا کیول دا سی۔ پِئۄ دی اچانک مَۄت اُپْرںتّ نَۄجوان کیول نیں کھیتی دا پُۄرا کمّ ذِمّیواری نالھ چُکّ لِیا سی۔ اُسدا چھۄٹا بھرا بھِںدّا اٹھّوِیں ’چۄں دۄ وار پھیلہ ہۄ چُکّا سی۔ ہُݨ اُہ ناں پڑھدا تے ناں ہی کیول نالھ نِٹھّ کے کمّ کروائُںدا۔ سَۄںدا گھرے سی۔ دُپہِر چڑھے کھیتاں ’چ پہُںچّدا۔ کیول اُسدا مںجّا بِسترا چُکّ کے اڈّے-گڈّے ’تے لَے آئِیا٬ آپݨے کۄلھ۔ اُہ بھِںدّے نُۄں سویرے مُۄںہ-ہنہیرے اُٹھا کے کمّ شُرُۄ کرن لئی آکھدا۔ بھِںدّا پہِلاں مںجّے ’تے پاسے ماردا رہِںدّا پھِر اُٹھّ کے پگّ بنّہݨ لگّ پَیںدا۔ بنّہی ہۄئی پگّ ’تے ہتھّ جِہے پھیردِیاں ڈھاہ دیںدا۔ “ڈھائی کاہتے؟” کیول پُچھّدا۔ “سُۄت نہِیں آئی۔” بھِںدّے دا جواب ہُںدّا۔

“تُۄں کِہڑا دپھتر ’چ جاݨَے٬ میرے واںگ سِر ’تے پرنا لپیٹ لِیا کر۔” کیول سمجھائُݨ دی کۄشِش کردا۔

پر بھِںدّا اُسدِییاں گلّاں اݨگَۄلِییاں کر دیںدا… اِک سویر جدۄں پگّ بنّہ رہے بھِںدّے نیں دُۄجی وار ڈھاہی٬ کیول نُۄں گُسّا چڑھ گِیا۔ اُہ بھِںدّے نُۄں کُٹّݨ لگ پِیا۔ بھِںدّے نیں اڑاٹ پا دِتّا۔ اڑاٹ سُݨ کے مَینُۄں جاگ آ گئی۔ کُلدِیپ اُٹھّ کے ہتھّ مُۄںہ دھۄ رِہا سی۔ اُہ اُچّی سُر ’چ بۄلِیا٬ “اۄ کی گلّ ہۄگی٬ سویرے-سویرے ہی چِیک-چِہاڑا پا دِتّا۔”

“مَیں بھِںدّے دی پگّ بنّہدا آں۔” کھِجھی ہۄئی آواذ وِچ کیول نیں دسِّیا۔

“ہُݨ نۄک چںگّی ترہاں کڈھّ دئیِں۔” کُلدِیپ نیں آکھِیا۔

کیول تے کُلدِیپ دے سںوّاد سُݨ کے مَیں کھُۄب ہسِّیا۔

… پُݨے وی گرمی تاں سی پر پںجّاب نالھۄں گھٹّ۔ شام نُۄں مَۄسم کھُشگوار ہۄ جاںدا٬ گھُمّݨ-پھِرن واستے ڈھُکّواں۔ پُݨے دی پی. اَیم. ٹی (پُۄنا مِئۄُںسِپل ٹراںسپۄرٹ) بسّ سروِس ودھِییا سی۔ بسّاں دے ٹائیِم وی بہُت سن تے ہر سٹاپ ’تے پہُںچّدِییاں وی اَینہ ٹائیِم ’تے سن۔ لۄکاں وِچ انُشاسن وی سی۔ ناں کۄئی لائیِن تۄڑدا تے ناں ہی دھُس دے کے چڑھن دی کۄشِش کردا۔ کںڈّکٹر مراٹھی بھاشا وِچ جدۄں ’تھامبا‘ آکھ دیںدا تاں سوار ہۄݨ والھا اگلا بںدّا اُسے پل درواذے تۄں پِچھاںہ ہۄ جاںدا۔

ہوائی اڈّے تۄں ہر 20 مِںٹّ بائد بسّ شہِر نُۄں جاںدی سی۔ مَیں مراٹھی ہوائی سَینِکاں تۄں پُݨے دے ساپھ-سُتھرے پارکاں بارے سُݨِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں تے منجِیت پھَیملِییاں سمیت٬ بسّاں راہِیں کدی کملا نہِرُۄ پارک٬ کدی سامبھا جی پارک تے کدی بںدّ گارڈن چلے جاںدے۔

پارکاں وِچلے ونّ-سُونّے رںگّاں والھے٬ مہِکاں وںڈّدے انیک پھُلّاں تے سجاوٹی بُۄٹِیاں دے رمݨِیک دْرِشاں نُۄں ماݨدِیاں رُۄہاں تاذا ہۄ جاںدِییاں۔ کُجھ بہُت ہی پُراݨے تے دُرلبھ دْرکھت وی دیکھے پر اُنہاں دے ناں ہُݨ چیتے نہِیں۔

مندِیپ بچّی دے جنم نالھ منجِیت ہُرِیں وی تِنّ ہۄ گئے سن۔ پارکاں دے جھُۄلِیاں ’تے کُلوںتّ تے ہردِیپ بچِّیاں نُۄں جھُۄٹے دیںدِییاں۔

اِک دِن بںدّ گارڈن وِچ٬ ساڈے گواںڈھی پِںڈّ راجۄوال دا٬ میرا ہائی سکُۄل دا جماتی پْرگٹ مِلھ پِیا۔ اُہ اُتھّے ریلوے وِچ اسِسٹَیںٹ ڈرائیِور سی۔ اُس نالھ پُراݨِییاں یاداں تاذا کردِیاں بہُت چںگّا لگّا۔ بائد وِچ وی اُس نالھ مُلاکاتاں ہُںدِّییاں رہِییاں۔

میرا بچپن دا دۄست راجِںدّر سۄڈھی پُݨے لاگے پَیںدی ’نَیشنل ڈِپھَیںس اکَیڈّمی‘ ’چ سَیکںڈّ لَیپھٹِینَیںٹ دی ٹرینِںگّ کر رِہا سی۔ کدی- کدی اُہ وی گیڑا مار جاںدا۔

سُکیاڈرن دی وِشیش اَینِورسری

ساڈے سُکیاڈرن دی سال 1970 دی اَینورسری بہُت ہی شاندار تے مہتوّپُۄرن اِیوَیںٹ سی۔ اُس وِچ آم سُکیاڈرن اَینِورسرِییاں تۄں ہٹویں دۄ وڈّے کارج باکھُۄبی نِبھائے گئے:

(1) سُکیاڈرن دی سمُچّی کارگُذاری٬ جِس وِچ پھلائی-پاسٹ وی شامل سی٬ پبلِک ساہمݨے پیش کِیتی گئی۔

(2) سُکیارن دے سارے دے سارے جہاذ اُڈّݨیۄگ (Airworthy) بݨائے گئے۔ ایئر پھۄرس دی بھاشا وِچ اِسنُۄں 100% Serviceability کِہا جاںدا ہَے۔ آم ہالتاں وِچ اِہ پُذِیشن بہُت ہی گھٹّ بݨدی ہَے٬ کِئُںکِہ کُجھ جہاذاں دِییاں وڈِّییاں-چھۄٹِییاں سروِساں تے مُرمّتاں ہمیشا ہی چلّ رہِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ اَینِورسری دی پلانِںگّ سمیں٬ سُکیاڈرن دی مِیٹِںگّ وِچ٬ سُکیاڈرن کماںڈر نیں جدۄں اِہ اِچھا ذاہر کِیتی تاں سارے سَینِکاں تے اپھسراں نیں ہامی بھر دِتّی۔ مُکھّ کمّ ساڈا تکنِیشناں دا سی۔ اسِیں 15-15 گھںٹّے کمّ ’چ جُٹّ کے ہپھتِیاں ’چ مُکݨ والِییاں سروِساں تے مُرمّتاں دِناں ’چ ہی نِبیڑ دِتِّییاں۔

اَیِنورسری والھے دِن اسِیں تڑکے ہی سُکیاڈرن دی وِشال ہَیںگر وِچ پںجّ جہاذاں٬ جہاذاں ’چ لۄڈ ہۄݨ والھے بمبّ٬ راکٹ٬ گۄلھِییاں اتے ہۄر ساذۄ-سامان دی سُچجّے ڈھںگّ نالھ پْردرشنی لا دِتّی۔ شہِر دے آم لۄکاں اتے پُݨے ہوائی اڈّے دے سمُچّے سَینِک-پرِواراں نُۄں کھُلّہا سدّا دِتّا ہۄئِیا سی۔ دُۄرۄں-نیڑِئۄں ہُمّ-ہُما کے آئے انیک لۄکاں نیں جہاذ٬ سِکّا-بارُۄد تے جہاذاں دی کَۄکپِٹ نُۄں بڑے اُتشاہ نالھ ویکھِیا۔ تکنِیشناں نیں نِگرانی کرن دے نالھ-نالھ اُنہاں دے سوالاں دے جواب وی دِتّے۔

پھلائی پاسٹ دی انائۄُںسمَیںٹ ہۄݨ ’تے لۄک اںدّرۄں نِکّلھ کے ہَیںگر دے وِشال وراںڈے اتے نالھ لگدے لائن ’چ آ کھلۄئے۔ بچِّیاں تے بجُرگاں دے بَیٹھݨ واستے درِییاں وِچھائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ جہاذ ساہمݨلی ٹارمِک ’تے لائیِن ’چ پارک کِیتے ہۄئے سن۔ پھلائیِںگ-سُۄٹاں ’چ کسّے پائِلٹاں دے کَۄکپِٹاں ’چ چڑھن٬ ہر جہاذ دے دۄنِیں پاسِیں کھلۄتے تکنِیشناں دے اِشارِیاں مُتابک آپݨے جہاذاں نُۄں سٹارٹ کرن٬ آپۄ آپݨی واری ’تے ٹارمِک ’چۄں نِکلھ کے ٹَیکسِیویء ’تے پَیݨ دے اَیکشناں نُۄں لۄکِیں نِیجھ اتے چاء نالھ ویکھ رہے سن۔ ٹَیکسِیویء تے رنّویء ولّ نُۄں جا رہی 12 جہاذاں دی کتار دا دْرِش ڈاڈھا ہی اُماہ بھرِیا سی۔ رنّویء بھاویں پھاسلے ’تے سی پر برۄبرابر دۄ-دۄ جہاذ اِکٹھّے چڑھدے ہۄئے ساپھ دِکھائی دے رہے سن۔

پھلائی پاسٹاں دی وِئُںتبںدّی بہُت سُۄکھم-درشی ہُںدّی ہَے۔ ہِسّا لَیݨ والھے پائِلٹاں نیں پھارمیشن (ترتِیب) ’چ بجھّ کے آپۄ آپݨے جہاذ دی سپِیڈ٬ اُچائی٬ آپسی پھاسلے٬ پھارمیشن ’چۄں کھِںڈّݨ دے پل اتے کۄناں آدِ نُۄں اَینہ سہی ترِیکے نالھ نِبھائُݨا ہُںدّا ہَے۔ آکاش ’چ چڑنہ بائد اُہ مِتھّی ہۄئی دُۄری ’تے جا کے پھارمیشن ’چ بجھّدے ہن تے پھِر اۄتھۄں پھلائی پاسٹ والھی تھاں نُۄں آئُںدے ہن۔

سۄ سارے پائِلٹاں نُۄں٬ جہاذ لۄکاں ساہمݨے لِیائُݨ تکّ پںدّراں-وِیہ مِںٹّ لگّ جاݨے سن۔ اُدۄں تکّ لۄکاں دے منۄرںجّن واستے اسِیں پںجّابی ہوائی سَینِکاں نیں بھںگّڑے دی آئیِٹم تِیار کِیتی ہۄئی سی۔ مَیں اُدۄں آپݨی ذِںدّگی ’چ پہِلی وار بھںگّڑا پائِیا۔ بھںگّڑے دَۄران سُکیاڈرن دا سِرکڈھّ پائِلٹ سُکیاڈرن لِیڈر کے. کے بکھشی تیرہواں جہاذ لَے کے رنّویء نُۄں ٹُر گِیا۔

بھںگّڑا کھتم ہُںدِّیاں ہی پھلائی پاسٹ دے چار جہاذاں دا پہِلا جُٹّ آ گُۄںجِیا۔ سُکیاڈرن کماںڈر اجِیت دھون لِیڈ کر رِہا سی۔ اُسدا جہاذ سبھ تۄں مُۄہرے٬ دُۄجا اُسدے پِچھّے٬ تِیجا تے چَۄتھا٬ دُۄجے دے سجّے-کھبّے٬ برابر نہِیں تھۄڑھا پِچھاںہ… چار جہاذاں نیں تِیر دی شکل بݨائی ہۄئی سی۔ لۄکاں ساہمݨے نِیویں اُڈّݨ بائد اِکدم اُتاںہ ولّ جا کے٬ کلاباذِییاں کھاںدے چارے جہاذ٬ آتِشباذی ’چۄں پھُٹّدے چںگِّیاڑِیاں دِییاں لڑِییاں واںگ٬ وکھّ-وکھّ کۄناں تے کھِںڈّ گئے۔ مِتھّے ہۄئے پھرک نالھ دُۄجے تے پھِر تِیجے جُٹّ نیں وی اُسے اںدّاذ وِچ کرتوّ دِکھائے تے پھِر آ دھمکِیا تیرہواں جہاذ۔ کے. کے بکھشی ولّۄں کدی جہاذ نُۄں بھمبِّیری واںگ گھُمائُںدِیاں سِدھّا اُپّر نُۄں لِجاݨ, جہاذ نُۄں کدی سجّی تے کدی کھبّی وکھّی پرنے ٹیڈھا کرن٬ کدی اِکدم ہِٹھاںہ تے پھِر اِکدم اُتاںہ لِجاݨ تے کدی جہاذ نُۄں اَینہ اُلٹا کرکے اُڈائُݨ دِییاں کلاباذِییاں لۄکاں نیں ساہ رۄک کے ویکھِییاں۔ لۄکاں مُۄںہۄں پْرۄگرام دی ہر آئیِٹم دِییاں سِپھتاں سُݨائی دے رہِییاں سن۔

شام نُۄں کَۄڑے پاݨی والھی ڈِنر پارٹی وِچ کھُۄب رَۄݨکاں لگِّییاں۔ پُݨے ہوائی اڈّے دے سٹیشن کماںڈر ایئر کمۄڈۄر لاتِیپھ نیں اَینِورسری دے ودھِییا پْرۄگرام دی شلاگھا کردِیاں سُکیاڈرن کماںڈر٬ سُکیاڈرن دے پائِلٹاں٬ تکنِیشناں تے باکی دے سٹاپھ نُۄں ودھائی دِتّی۔ ایئر ہَیڈّکُیاٹر تے کماںڈ ہَیڈّکُیاٹر نیں سَۄ پْرتِیشت اُڈݨیۄگتا دی پُذِیشن لئی سُکیاڈرن نُۄں پْرشںسّا-پتّر بھیجے سن۔

اَینِورسری تۄں مہِینا کُ بائد پںجّاب جاݨ دا سببّ بݨ گِیا۔ ہوائی تے ذمِینی پھَۄج دِییاں جںگّی مشکاں واستے ساڈے سُکیاڈرن نُۄں وی سدِّیا گِیا سی۔ جہاذ سارے نہِیں تھۄڑھے ہی گئے سن۔ اسِیں چںڈِّیگڑ تۄں اۄپریٹ کِیتا۔ آسِئۄں-پاسِئۄں کئی ہۄر سُکیاڈرناں نیں وی بھاگ لِیا۔ مشکاں تۄں بائد تکنِیشناں دی پُݨے نُۄں واپسی٬ ریل راہِیں سی۔ واپسی تۄں پہِلاں سانُۄں پںجّابی ہوائی سَینِکاں نُۄں٬ گھرِیں جاݨ واستے چار-چار دِن دی چھُٹّی دِتّی گئی۔ مَیں پہِلاں ہی گھر نُۄں چِٹھّی پائی ہۄئی سی کِہ باپُۄ جی تے بِیبی میرے نالھ پُݨے نُۄں جاݨ لئی تِیار رہِݨ۔ پُݨے تۄں ہذُۄر ساہِب لاگے پَیںدا سی۔ میرا پھُرنا اُنہاں نُۄں یاترا کروائُݨ دا سی۔ پر پرِوارک رُجھیوِیاں کارن باپُۄ جی دا جاݨا ہی سمبھّو ہۄ سکِیا۔

پُݨے پہُںچّ کے ہپھتے دی کَییُۄئل چھُٹّی لَے کے مَیں٬ باپُۄ جی٬ کُلوںتّ تے ہرپْرِیت ہذُۄر ساہِب چلے گئے۔ آپݨے ٹرکّ لَے کے یاترا کرن گئے ساڈے پںجّابی وِیر٬ اُنہاں ٹرکّاں ’تے سںگّت نُۄں وی آلے-دُیالے دے گُردوارِیاں دے درشن کروا لِیائُںدے سن۔ اُہ ٹرکّ آم تَۄر ’تے بابا نِدھان سِںگھّ دے گُردوارے تۄں چلدے سن۔ اسِیں وی اُنہاں ٹرکّاں راہِیں سارے گُردوارِیاں دی یاترا کِیتی۔ اُدۄں گُردوارا شِکار گھاٹ اجے اُساری ادھِین سی۔ یاترا تۄں مُڑ کے باپُۄ جی ساڈے کۄلھ دۄ مہِینے رہے۔

سُکیاڈرن دا نواں مُکام— جۄدھپُر

پُݨے دا ٹرائِبل (کبائِلی) مِئۄُذِئم تے کُجھ وِشیش مںدّر دیکھݨ دِییاں سکِیماں اجے من ’چ ہی سن کِہ دۄناں مارُۄت سُکیاڈرناں نُۄں پکّے تَۄر ’تے جۄدھپُر جاݨ دے آرڈر آ گئے۔ سُکیاڈرناں دے املے تے مال-اسباب لئی پَیسیںجر تے مال ڈبِّیاں والِییاں دۄ سپَیشل ریل-گڈِّییاں دا بںدّۄبست کِیتا گِیا۔ مُۄومَیںٹ دا کارج بہُت لمّا-چَۄڑا سی۔ جہاذاں دی سروِسِںگّ واستے ورتِیا جاںدا انیک ترہاں دا ساذۄ-سامان (جِسنُۄں ’گرائۄُںڈ اِکُئِپمَیںٹ‘ کِہا جاںدا ہَے), سٹۄراں ’چ رکھّے ہۄئے جہاذاں دے سپیئر-پارٹس٬ سارے ٹریڈاں دِییاں چھۄٹِییاں-وڈِّییاں ٹُۄل-کِٹاں٬ جہاذاں اتے املے دا رِکارڈ آدِ دی پَیکِںگّ شُرُۄ ہۄ گئی۔ نالھ دی نالھ جہاذاں دِییاں اُڈاݨاں دا رُٹِین وی چلّدا رِہا۔ پھِر سمُچّے مال-اسباب دی مال ڈبِّیاں وِچ لۄڈِںگّ شُرُۄ ہۄ گئی…۔

آکھری دِناں وِچ پائِلٹاں نیں سارے جہاذ جۄدھپُر پہُںچّا دِتّے۔ املے اتے مال-اسباب نُۄں لَے کے چلّی ساڈی سپَیشل گڈّی تِیجے دِن جۄدھپُر پہُںچّی۔ دُۄجا مارُۄت سُکیاڈرن ساتھۄں 10 دِن پہِلاں پہُںچّ چُکّا سی۔

جۄدھپُر پہُںچّ کے سُکیاڈرن دا ساذۄ-سامان مال-گڈّی ’چۄں لاہُݨ ٹرکّاں ’چ لدّ کے ہوائی-اڈّے دِییاں ہَیںگراں ’چ لِیائُݨ, پَیکِںگّاں کھۄلہ کے سہی تھاواں ’تے رکھّݨ-ٹِکائُݨ دا کمّ ڈاڈھا ہی تھکا-اکا دیݨ والھا سی۔ دسمبّر (1970) ’چ شُرُۄ ہۄئے سُکیاڈرن مُۄومَیںٹ دے جھمیلے پھروری (1971) ’چ مُکّے۔ مَیں اَیم.اے اںگّیذی بھاگ پہِلا واستے پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ نُۄں داکھلا پھارم تاں بھیجِیا ہۄئِیا سی پر پڑھائی ’چ رُجھݨ والھے اِہ تِنّ مہِینے مُۄومَیںٹ دے لیکھے لگّ گئے تے سال کھالی گِیا۔

جۄدھپُر راجستھان سُۄبے دا دُۄجا وڈّا شہِر ہَے۔ راٹھَۄر راجپُۄت راجے رائۄ جۄدھا نیں اِسنُۄں پںدّروِیں سدی ’چ وسائِیا سی۔ رائۄ جۄدھا دی ’مارواڑ‘ ناں دی رِیاست دی راجدھانی ہُںدّا سی اِہ شہِر۔

جۄدھپُرِییاں سمیت سارے راجستھانِییاں دی وِشیش پچھاݨ اُنہاں دی پرمپّرک پگڑی ہَے۔ اِکّے پگّڑی وِچ کئی-کئی رںگّ تے ڈِذائیِن ہُںدّے ہن۔ پگّڑی دے کپّڑے نُۄں وٹا جِہا چاڑھ کے٬ پرمپّرک ڈھںگّ نالھ٬ گُںدّویں ولہیٹ مارے ہُںدّے ہن٬ اُنہاں دے تن ’تے اُچّا جِہا کُڑتا اتے تیڑ دھۄتی ہُںدّی ہَے۔

اَۄرتاں دی پُشاک کُڑتی٬ گھگّرا اتے اۄڑنی ہَے۔ اۄڑنی دا اِک سِرا گھگّرے ’چ ٹُںگِّیا ہُںدّا ہَے تے دُۄجا سِرا مۄڈھے جاں سِر اُتّے۔ پڑھِییاں-لِکھِییاں اَۄرتاں ساڑھی بنّہدِییاں ہن۔

ہُݨ تاں پتا نہِیں٬ اُدۄں لۄکاں دے وِہار وِچ سچائی تے اِیمانداری سی۔ دُکانداراں دا وِہار گاہکاں نُۄں بھۄٹݨ والھا نہِیں سی۔ اُہ چِیذا دی واذب کِیمت لائُںدے سن۔

جۄدھپُر ہوائی-اڈّے ’چ کُیاٹر بہُت تھۄڑھے سن۔ سۄ پرِواراں والھے سَینِکاں نیں شہِر وِچ رِہائِشاں لبھّ لئیِیاں۔ مَیں تے منجِیت نیں وی ساںجھے تَۄر ’تے اِک سادا جِہا گھر کِرائے ’تے لَے لِیا۔ سُکیاڈرن دے ساڈے نیڑلے ساتھی جۄگِںدّر سِںگھّ ڈھِلّۄں٬ گِیانی دھرم سِںگھّ٬ نِرمل سِںگھّ تے سںتّۄکھ سِںگھّ کبُۄلپُر ساڈے مُہلّے ’چ ہی سن۔ گِیانی امّْرِتدھاری سی۔ باکی جݨے سۄمرس دے شَۄکِین سن۔ مہِینے ’چ اِک-دۄ واری مہِپھل سجا کے اسِیں ہاسا-ٹھٹھّا کر لَیںدے۔ گھر والھِییاں تاں ہریک تِیجے-چَۄتھے دِن اِکٹھِّییاں ہۄ کے گپّ-شپّ مار لَیںدِییاں۔ نِیاݨے وی رلھ-مِلھ کے کھیڈدے۔ سارِیاں دا وکت سُہݨا بِیت رِہا سی۔ پر جدۄں اُتّرلائے دی ’ڈِٹَیچمَیںٹ‘ شُرُۄ ہۄئی تاں وکت کُجھ کٹھِن ہۄ گِیا۔

جںگّ دِییاں کنسۄیاں

اُتّرلائے جۄدھپُر تۄں 200 کِلّۄمِیٹر دے پھاسلے ’تے ہَے۔ پاکِستان دے بارڈر ولّ پَیںدا اِہ ستھان٬ سُنّ پسرِیا بِییابانی مارُۄتھل ہَے۔ چارے پاسے مِیلاں تکّ ریت ہی ریت۔ ناں کۄئی درکھت ناں کۄئی پںچھّی۔ جھِیںڈے-جھاڑِییاں ہی ہن۔ چَۄوی گھںٹّے ریت اُڈّدی رہِںدّی ہَے۔ اُڈّدی ریت نُۄں جِتھّے کۄئی جھِیںڈا-جھاڑی مِلھ جاںدی٬ اۄتھے ہی ٹِبّا بݨ جاںدا۔ تے جدۄں ہوا دِشا بدلدی٬ اُہی ٹِبّا کِسے ہۄر تھاں جا اُسردا۔ تمبُّۄیاں ’چ پئے ساڈے بَیڈّ تے ہۄر سامان ریت نالھ بھر جاںدے۔

اُتھّۄں دا کھارا پاݨی پِیݨ یۄگ نہِیں سی۔ اُس نالھ نہائُݨ-دھۄݨ کر تاں لئیِدا سی پر والھ اتے کپّڑے نِکھّردے نہِیں سن۔ پِیݨ والھا پاݨی ٹَیںکراں ’چ جۄدھپُرۄں جاںدا سی۔ سۄ اُتّرلائے ’چ سارے سَینِکاں دا رہِݨا-وسݨا سمبھّو نہِیں سی۔ دۄناں سُکیاڈرناں دے کُجھ جہاذ اۄتھے رکھّے ہۄئے سن۔ ہر دۄ مہِینِیاں بائد٬ واری سِر٬ پائِلٹاں تے تکنِیشناں دا نواں دستا اۄتھے چلے جاںدا۔

اُتّرلائے ’چ کُجھ جہاذ رکھّݨ اتے جںگّی مشکاں کرن دا آرڈر اُتّۄں آئِیا سی۔ اِس دا وِشیش کارن سی— ساڈے گواںڈھی دیش پاکِستان ’چ وڈّی گڑبڑ چلّ رہی سی پچھّمی پاکِستان دے ہاکم پُۄربی پاکِستان دے وِکاس نُۄں اݨگَۄلِیا کر رہے سن۔ کاݨی وںڈّ تۄں دُکھی ہۄئے پُۄربی پاکِستانِییاں نیں کھُدمُکھتاری دا اںدّۄلن شُرُۄ کر دِتّا۔ پاکِستان دے تتکالی ڈِکٹیٹر جنرل یہِییا کھان دی سرکار نیں مسلے نُۄں گلّبات راہِیں نجِٹھّݨ دی بجائ٬ اںدّۄلن نُۄں پھَۄج راہی کُچلݨ دی نِیتی اکھتِیار کر لئی… پھَۄج دے اتِّیاچاراں تۄں ستے لۄکاں دے رۄہ وِچّۄں پاکِستان تۄں اڈّ ہۄݨ دی لہِر اُبھّر پئی۔ تتکالی پْردھان مںتّری اِںدرا گاںدھی نیں پُۄربی پاکِستان نالھ لگّدے پچھّمی بںگّال دے بارڈر اُتّے شرنارتھی کَیمپ کھۄلہ دِتّے۔ ڈھاکا شہِر دے باذاراں٬ یُۄنِیورسِٹِییاں٬ کالجاں اتے مُہلِّیاں وِچ آ وڑی پھَۄج دے ذبر-جُلم تۄں تْراہ-تْراہ کردے ہذاراں لۄک اِنہاں کَیمپاں وِچ آ ٹِکے۔

پاکِستان اِسنُۄں آپݨے دیش دے اںدّرُۄنی ماملِیاں وِچ دکھل-اںدّاذی آکھدا سی۔ مسلا دِنۄں-دِن اُلجھدا گِیا… ہِںدّ-پاکِہ جںگّ دی ستھِتی بݨ گئی۔ دۄناں دیشاں ’چ اںدّرۄ-اںدّری تِیارِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ جںگّی وِئُںتبںدّی انُسار دۄناں مارُۄت سُکیاڈرناں نیں اُتّرلائے تۄں اۄپریٹ کرنا سی۔ اُس ہوائی اڈّے ’تے جہاذاں نُۄں چھُپائُݨ واستے مۄٹی-سںگھّݨی کںکّرِیٹ دِییاں لیدوِییاں چھتّاں والھے مذبُۄت شَیڈّ بݨائے گئے سن۔ اُنہاں شَیڈّاں اُتّے کئی-کئی پھُٹّ مِٹّی پا کے گھاہ-بُۄٹ اُگائِیا ہۄئِیا سی۔ ہر جہاذ لئی وکھّرا شَیڈّ۔ اُہ شَیڈّ دُشمݨ دے جہاذاں دے پائِلٹاں لئی بھُلیکھا-پائۄُ وی سن تے ساڈے جہاذاں لئی سُرکھِّئت وی۔ ایئر پھۄرس دی بھاشا وِچ اِنہاں شَیڈاں نُۄں ’بلاسٹ پَین‘ آکھِیا جاںدا ہَے۔

تھۄڑھے کُ جہاذاں نالھ جںگّی مشکاں دا سِلسلا جاری سی۔ اُنہاں مشکاں دَۄران اِک دِن گھۄر تْراسدی واپر گئی— دۄناں سُکیاڈرناں دے پائِلٹاں نیں آپۄ آپݨے جہاذ دی مِتھّے سمیں ’تے اُڈاݨ بھرنی سی تے پھِر٬ واری سِر اَینہ مِتھّے سمیں ’تے ڈمّی (پھرجی) ٹارگِٹاں ’تے نِشانے سیدھݨے سن٬ پھائِرِںگّ نہِیں سی کرنی۔ دُۄجے سُکیاڈرن دے کماںڈِںگّ اپھسر وِںگّ کماںڈر ککّڑ نیں لِیڈ کرنا سی۔ ککّڑ نِپُنّ پائِلٹ سی۔ پھِلم ’ہِںدُّتسان کی کسم‘ وِچ جہاذ دِییاں کھترناک کلاباذِییاں دِکھائُݨ والھا پائِلٹ ککّڑ ہی سی۔

ٹارمِک ’تے لائیِن ’چ پارک کِیتے جہاذ سٹارٹ ہۄ گئے۔ ٹارمِک تۄں جہاذ تۄرن تۄں پہِلاں پائِلٹ نیں کُجھ ذرُۄری چَیکِںگّاں کرنِییاں ہُںدِّییا ہن۔ چَیکِںگّاں دَۄران اِک جہاذ وِچ کۄئی نُکس نِکلھ آئِیا۔ اُس پائِلٹ نیں وائِرلَیسّ راہِیں اَیکسرسائیِذ دے لِیڈر ککّڑ نُۄں سُۄچِت کِیتا۔ جے ککّڑ اُس پائِلٹ نُۄں ٹارمِک تۄں ہۄر جہاذ لَیݨ لئی آکھدا تاں پائِلٹ ولّۄں اُس جہاذ دِییاں چَیکِںگّاں کرن لئی کُجھ مِںٹّ تاں لگّݨے ہی سن۔ اۄنے وِچ ہی اَیکسرسائیِذ دے مِتھّے ہۄئے سارے ٹائیِم کھُںجھّ جاݨے سن۔ ستھِتی دے مدّینذر اَیکسرسائیِذ ردّ کِیتی جا سکدی سی۔ لِیڈر وجۄں ککّڑ ’تے کۄئی اَیکشن نہِیں سی آئُݨا۔ پر ککّڑ اَیکسرسائیِذ نُں نِبھائُݨ ’تے تُلِیا ہۄئِیا سی۔ اتِ وِشواس وِچ اُسنے اُس پائِلٹ دا جہاذ آپ لَے لِیا تے آپݨا اُسنُۄں دے دِتّا۔ جہاذاں دی کتار رنّویء ’تے پہُںچّ گئی۔ ککّڑ سبھ تۄں مُۄہرے سی۔ اُسدا جہاذ چڑھ تاں گِیا پر اُچائی گْرہِݨ ناں کر سکِیا تے ہیٹھاں آ ڈِگِیا۔ ککّڑ جہاذ تۄں باہر کُدّ گِیا پر اُچائی گھٹّ ہۄݨ کارن پَیراشُۄٹ ناں کھُلّہی۔ ذمِین ’تے ڈِگدِیاں ہی اُسدی مَۄت ہۄ گئی۔ سارے ہوائی اڈّے ’چ سۄگ چھا گِیا۔ ودھِییا پائِلٹ دی مَۄت ساڈے سُکیاڈرناں واستے وڈّی گھاٹ سی… اُسدی بہادری تے نِپُنّتا دی پْرشںسّا کردِیاں ساڈے مُۄہۄں اِہ گلّ وی نِکلھ جاںدی کِہ اسنُۄں اتِ وِشواسی نہِیں سی بݨنا چاہِیدا۔ ساڈی اِس گلّ وِچ نُکتاچِینی وی سی٬ دُکھّ دا اِذہار وی تے سبک وی— بںدّے دا سوَے وِشواس اتِ وِشواس نہِیں بݨنا چاہِیدا۔

جںگّی مشکاں جاری سن۔ دۄناں دیشاں وِچکار دِنۄ-دِن تݨائۄ ودھدا جا رِہا سی۔ 3 دسمبّر 1971 نُۄں پاکِستان نیں جںگّ چھیڑ دِتّی۔ شام 6 وجے دِییاں کھبراں تۄں پتا لگّا کِہ پاکِستانی جہاذاں ولّۄں امّْرتسر٬ آدمپُر٬ ہلوارا٬ امبّالھا٬ پٹھانکۄٹ٬ شْرِینگر اتے بںگّال دے ایئر پھۄرس سٹیشناں ’تے ہوائی ہملے ہۄ رہے سن۔

مَۄت دے پرچھاوِیاں ہیٹھ

ستّ کُ وجے مَینُۄں اُتّرلائے واستے تِیار ہۄݨ دا سُنیہا آ گِیا۔ اِس ستھِتی واستے مَیں بھاویں آپݨے آپ نُۄں مانسِک تَۄر ’تے تِیار کِیتا ہۄئِیا سی پر پھِر وی جںگّ دا بھَیء جِویں سنّہ مار کے دِل ’چ آ وڑِیا۔ منجِیت دی پتنی ہردِیپ کَۄر گربھوتی سی۔ جݨیپے ’چ تھۄڑھے کُ دِن ہی باکی سن۔ اِس کرکے منجِیت دا نمبّر٬ جۄدھپُر ’چ جہاذاں دِییاں وڈِّییاں مُرمّتاں کرن والھے تکنِیشناں دے دستے وِچ پَے گِیا۔

شام دی رۄٹی اسِیں تے منجِیت ہُراں اِکٹھِّیاں کھادھی۔ ساڈِییاں گلّاں وِچّۄں جِہڑا وڈّا کھدشا اُبھّر رِہا سی٬ اُہ اِہ سی کِہ جںگّ لمّیری ہۄ جائیگی۔ آپݨے دیش دِییاں سرہدّاں ’تے لڑنا اتے نالھ دی نالھ وِرۄدھی دیش دے اِک بھاگ نُۄں وکھّرے دیش وجۄں ستھاپت کرنا بہُت وڈّا تے کٹھِن کارج سی۔ امرِیکا پاکِستان دی مدّد کر رِہا سی تے رُۄس بھارت دی۔ بھارت-پاکِہ دی دھرت وڈِّییاں تاکتاں دے سِدھّے-اسِدھّے بھیڑ دی رݨبھُۄمی بݨ سکدی سی۔ ایدھرۄں-اۄدھرۄں ہۄر مُلک وی جںگّ وِچ کُدّ سکدے سن۔

“یار منجِیت! جے لڑائی لمّی پَے گئی تے تَینُۄں وی اُتّرلائے آئُݨا پِیا٬ تُۄں اِنہاں نُۄں پںجّاب بھیج دئیِں۔” میرا بھاو پتنِییاں تے بچِّیاں تۄں سی۔ میرا تِنّ کُ سال دا بیٹا ہرپْرِیت تے منجِیت دی دۄ کُ سال دی بیٹی مندِیپ کھیڈݨ ’چ مست سن۔

“ناں بھرا جی ! اسِیں نہِیں جاݨا۔ ایتھے سویرے-شام تُہاڈی سُکھّ-ساںد دا پتا لگدا رہیگا۔ پںجّاب ’چ اینی دُۄر بَیٹھِیاں٬ ہر ویلے ساڈا کھُۄن سُکّدا رہِݨَے۔” بھَیݨ جی ہردِیپ دے بۄلاں وِچ چِںتّا وی سی تے ستھِتی دا ساہمݨا کرن لئی وِئُںت وی۔

“جِدّاں دا سماں ہۄئِیا دیکھ لاں گے۔” کُلوںتّ نیں ٹھرہمّے نالھ آکھِیا۔

ہوائی سَینا دا ٹرکّ دراں مُۄہرے آ کھلۄئِیا۔ منجِیت نیں میرا اٹَیچی تے بِستربںدّ ٹرکّ ’چ پھڑا دِتّے۔ سُتّے پئے ہرپْرِیت دا متھّا چُمّدِیاں میرا چِںتّت من بۄل اُٹھِّیا٬ ’رُذگار کھاتر مَیں آپݨی جان دیش دے ناں کِیتی ہۄئی اے۔ میری اِہ مذبُۄری٬ میرے ٹبّر لئی کِتے سراپ ناں بݨ جائے۔‘ جںگّ دی بھیٹ چڑھے سَینِکاں دے انیکاں پرِوار مَیں رُلھدے ویکھے سن۔ آپݨے آپ نُۄں اڈۄل دِکھائُںدِیاں مَیں کُلوںتّ تۄں وِدا لئی۔ ٹرکّ وِچلے سَینِکاں نالھ دُیا-سلام ہۄئی۔ ماہَۄل ہاسے-ٹھٹھّے والھا نہِیں٬ گمبھِّیر سی۔ ٹرکّ٬ سَینِکاں نُۄں گھراں-کُیاٹراں تۄں لَے کے ریلوے سٹیشن پہُںچّ گِیا۔ رات دے دس کُ وجے جۄدھپُر تۄں چار کُ ڈبِّیاں دی اِک پَیسَیںجر گڈّی اُتّرلائے جاںدی سی۔ ساڈا پْربںدھّ اُس گڈّی وِچ کِیتا گِیا سی۔ ٹراںسپۄرٹ جہاذ راہِیں سِرپھ ادھّا گھںٹّا لگّݨا سی۔ پر اینے تکنِیشناں نُۄں ’کٹھِّیاں جہاذ ’چ بھیجݨا کھترے والھی گلّ سی۔ ساڈے اُس جہاذ ’تے پاکِستانی جہاذ ہملا کر سکدے سن۔ گڈّی وِچ ذِیادا گِݨتی ساڈی ہی سی۔ مُساپھر تھۄڑھے کُ ہی سن۔

اجے مساں اِک تِہائی سپھر ہی مُکِّیا سی کِہ ساڈی ریل-گڈّی اِک چھۄٹے جِہے سٹیشن ’تے کھُڈّے-لائیِن لا دِتّی گئی۔ سبھ لائیِٹاں بںدّ کر دِتِّییاں گئیِیاں۔ جۄدھپُر اتے اُتّرلائے دے ہوائی-اڈِّیاں ’تے بمبّاری شُرُۄ ہۄ گئی سی۔ ٹھری-سہِمی رات وِچ٬ ساں-ساں کردے مارُۄتھل وِچّۄں کھَۄپھ اُبھّر رِہا سی… ساڈے ڈبّے وِچ ہُںدّی ٹاوِیں-ٹاوِیں گلّبات سںگھّݨی ہۄ گئی۔ اسِیں بھارت سرکار نُۄں کۄس رہے ساں کِہ جد چںگّا بھلا پتا سی کِہ جںگّ ہۄݨی ہی ہَے تاں ہوائی ہملِیاں دی پہِل بھارت نیں کِئۄں ناں کِیتی۔ جِس ہِساب نالھ پاکِستان ولّۄں سارے پاسِیں بمبّاری ہۄ رہی سی٬ ساڈے ہوائی-اڈِّیا دا بھاری نُکسان ہۄݨ دا کھدشا سی۔

دۄ کُ سَینِکاں کۄلھ ٹراںجِسٹر سن۔ گلّاں دے نالھ-نالھ اسِیں کھبراں وی سُݨ رہے ساں۔ بھارت دی تتکالی پْردھان مںتّری اِںدرا گاںدھی اُس دِن دِلّی تۄں باہر سی۔ ادھّی رات دے کرِیب دِلّی پرت کے اُس نیں دیش واسِییاں نُۄں سمبّۄدھن کِیتا۔ پاکِستان وِرُدھّ جںگّ دا اَیلان کردِیاں اُسدی آواذ وِچلی کمبّݨی ساپھ ذاہر ہۄ رہی سی۔ کمبّݨی دا کارن پاکِستان دے تابڑتۄڑ ہوائی ہملے سن۔ تڑکسار گڈّی نُۄں چلّݨ دا آدیش مِلھِیا۔ اٹھّ کُ وجے جدۄں اسِیں اُتّرلائے پہُںچّے تاں ساڈے چار جہاذ گُۄںجاں پائُںدے چڑھ رہے سن۔ ساڈا ہَۄسلا ودھِیا۔ اسِیں جںگّ لڑن لئی کائِم ساں۔ پکّے-مذبُۄت شَیڈّاں وِچ لُکائے ہۄݨ کرکے ساڈے جہاذاں دا بچاء ہۄ گِیا سی۔ ہاں٬ ساڈا رنویء کئی تھاواں تۄں تۄڑ دِتّا گِیا سی۔ جہاذ رنویء دے سمانئںتّر بݨے لمّے-چَۄڑے ٹَیکسِیویء تۄں چڑھے سن۔ ہوائی-اڈّے دی اُساری سمیں٬ اِس ترہاں دا ٹَیکسِیویء بݨائُݨ دی ماہِراں دی سکِیم کمّ آ گئی سی۔ جۄدھپُر تۄں دۄناں سُکیاڈرناں دے باکی جہاذ وی پہُںچّ چُکّے سن۔

دُپہِر تکّ سارے ہوائی اڈِّیاں تۄں کھبراں مِلھ گئیِیاں سن۔ پاکِستانی بمبّاری نالھ بھارتی ہوائی جہاذاں دا مامُۄلی نُکسان ہی ہۄئِیا سی۔ اُتّرلائے واںگ٬ بہُتے ہوائی اڈِّیاں دے جہاذ مذبُۄت شَیڈّاں وِچ سُرکھِّئت کِیتے ہۄئے سن۔ رنوییاں دی بھنّ-تۄڑ کاپھی اڈِّیاں ’تے ہۄئی سی٬ جِنہاں دی مُرمّت جۄراں-شۄراں نالھ چلّ رہی سی۔

ساڈے مارُۄت جہاذاں نیں آکاش وِچّۄں اگّ ورہائُݨی شُرُۄ کر دِتّی۔ اسِیں آپۄ آپݨے ٹریڈ دی سروِسِںگّ پھٹاپھٹ نِبیڑدے٬ ہتھِیارساذ ہدائِتاں انُسار گۄلِییاں٬ راکٹ تے بمبّ لۄڈ کر دِںدّے۔ پھلائیِںگ-سُۄٹاں ’چ کسّے پائِلٹ٬ تِیار کِیتے جہاذاں نُۄں سمبّںدھِّت نِشانِیاں دی سیدھ وِچ اُڈا لِجاںدے۔ ساڈے ہوائی اڈّے ’تے اجے تکّ پاکِستانی جہاذاں دا دِن ویلے داء نہِیں سی لگّا۔ پر راتاں نُۄں اُہ اکسر ہی آ دھمکدے۔ ساڈے جہاذ نائیِٹ-پھائیِٹر نہِیں سن٬ جِس کرکے ہملاور جہاذاں نُۄں کھدیڑنا سمبھّو نہِیں سی۔ جہاذ-مارُۄ تۄپاں تھۄڑھِییاں ہۄݨ کارن٬ بارُۄدی گۄلھِیاں دی بچائۄ-چھتری اۄنی پْربھاوکاری نہِیں سی بݨدی۔ لُکݨ لئی کھۄدے ہۄئے مۄرچے اُڈّدی ریت نالھ بھر جائِیا کردے سن۔ اِک رات٬ بمبّ ساڈے تمبُّۄیاں دے بِلکُل نذدِیک ڈِگے۔ کِسمت چںگّی سمجھۄ کِہ پاکِستانی پائِلٹ ذرا کُ اُکّ گِیا۔ جے اُہ تِنّ سَیکِںڈّ بائد بمبّ رِلِیذ کردا تاں ساڈے سارے تکنِیشناں دی بۄٹی-بۄٹی اُڈّ جاݨی سی۔

اگلے دِن اسِیں آپݨے اِںچارجاں نُۄں کِہا٬ اُنہاں سُکیاڈرناں دے کماںڈراں نالھ گلھّ کِیتی تے سانُۄں جہاذ دے شَیڈّاں اںدّر سَۄݨ دی اِجاذت مِلھ گئی۔ ہر شَیڈّ دے پِچھلے پاسے جَیٹّ-جہاذ دے دھُۄںئیں تے گَیساں دی بلاسٹ دا نِکاس بݨِیا ہۄئِیا سی۔ اُس سُرںگّ-نُما نِکاس اںدّر اسِیں آپݨے آپ نُۄں پُۄرن تَۄر ’تے سُرکھِّئت مہِسُۄس کردے ساں۔ رات نُۄں اسِیں اُس سُرںگّ جِہی دے پھرش ’تے بِسترے وِچھا لَیںدے تے دِنے اِکٹھّے کرکے اِک پاسے رکھّ دیںدے۔

ساڈے سُکیاڈرن کماںڈراں نیں اُپّرلی کماںڈ نُۄں اُتّرلائے ’چ نائیِٹ پھائیِٹر جہاذ-بھیجݨ واستے کِہا ہۄئِیا سی پر اجے نائیِٹ-پھائیِٹر ہۄر تھائیِں ذِیادا لۄڑِیںدے سن۔ اُہ جںگّ بھاویں بھارت-پاکِہ بارڈر دے سارے سَیکٹراں ’چ لڑی جا رہی سی پر بھارت دا مُکھّ لکش بںگّلادیش نُۄں چھیتی تۄں چھیتی آذاد کرائُݨا سی۔ اِس کرکے بھارت دِییاں تھل٬ جل تے ہوائی سَیناواں دا بہُتا ذۄر پُۄربی پاکِستان ولّ لگّا ہۄئِیا سی۔

پاکِستان دِییاں تِنّے سَیناواں وی پُۄرے ذۄراں-شۄراں نالھ لڑ رہِییاں سن۔ اِک دِن مار ’تے گئے ساڈے جہاذاں دی اۄدھرلِیاں نالھ ڈَۄگ-پھائیِٹ ہۄ گئی۔ اُنہاں ساڈا اِک جہاذ سُٹّ لِیا۔ اُسدا پائِلٹ پھلائیِٹ لَیپھٹِینَیںٹ بھارگو پَیراشُۄٹ راہِیں باہر کُدّ گِیا تے جںگّی کَیدی بݨا لِیا گِیا۔ تھۄڑھے کُ دِناں بائد اِسے ترہاں دی واردات وِچ دُۄجے سُکیاڈرن دا اِک جہاذ جاںدا لگّا۔ اُسدا پائِلٹ پھلائیِٹ لَیپھٹِینَیںٹ کامتھ وی پَیراشُۄٹ راہِیں باہر کُدّ گِیا تے جںگّی کَیدی بݨا لِیا گِیا۔

جںگّ دی جِتّ-ہار سِرپھ ہتھِیاراں دی کِسم ’تے ہی نہِیں ہتھِیار ورتݨ والھے سَینِکاں دی کُشلتا تے بہادری ’تے وی نِربھر کردی ہَے۔ ساڈے سُکیاڈرن دا پائِلٹ سُکیاڈرن لِیڈر کے.کے بکھشی پاکِستان دے کِسے پھَۄجی ٹِکاݨے ’تے بمبّاری کرکے جدۄں واپس آ رِہا سی تاں اِک پاکِستانی پائِلٹ اُس نالھ بھِڑ پِیا۔ پھسوِیں ڈَۄگ-پھائیِٹ ’چ بکھشی نیں اُسدا جہاذ پھناہ کر دِتّا۔ اُس پائِلٹ نیں بکھشی دا جہاذ ڈَیمیج کر دِتّا سی۔ اُہ پائِلٹ پَیراشُۄٹ راہِیں باہر کُدّ گِیا سی جاں نہِیں٬ مَینُۄں یاد نہِیں۔ کھَیر ساڈا پائِلٹ بکھشی آپݨے ڈَیمیج ہۄئے جہاذ نُۄں لَے کے سہی سلامت پرت آئِیا۔ اُسنُۄں ’وِیر چکّر‘ نالھ سنمانِیاں گِیا سی۔

پھِر اِک دِن دُپہِر نُۄں اچانک ہی پاکِستان دے دۄ جہاذ آ دھمکے۔ اُہ بہُت ہی نِیویں آئے سن٬ جِس کرکے ریڈار وِچ پتا نہِیں سی لگّا تے وارنِںگّ وجۄں کۄئی سائِرن ناں وجِّیا۔ اسِیں آپݨے شَیڈّ مُۄہرے کھاݨے والھی گڈّی تۄں لںچّ لَے رہے ساں۔ شَیڈّ نمبّر 9 دا جہاذ سٹارٹ ہۄ کے٬ ٹَیکسِیویء ولّ نُۄں مُڑ رِہا سی۔ اُسدا پائِلٹ دُشمݨ دے کِسے پھَۄجی ٹِکاݨے ’تے اگّ ورہائُݨ جا رِہا سی۔ ہملاور جہاذاں دے اِک پائِلٹ نیں اُسنُۄں نِشانا بݨا لِیا تے دُۄجے نیں ساڈے اُتّے گۄلھِییاں دا مِیںہ ورہا دِتّا۔ اسِیں اِکدم اۄتھے ہی دھرتی ’تے وِچھ گئے۔ پر ساڈا اِک ساتھی پون شرما کھاݨے والھی پلیٹ چُکّی شَیڈّ دے اںدّر نُۄں دَۄڑ پِیا تے گۄلھِییاں نالھ وِنّہِیاں گِیا۔ دۄناں جہاذا نیں پلٹِییاں مارِییاں تے مُڑ نِشانے سیدھ لئے۔ اِک نیں جہاذاں نُۄں ٹۄء کرن والھے ٹرَیکٹر اتے بَیٹرِییاں والھی ٹرالی نُۄں اتے دُۄجے نیں ایئر پھۄرس دے دۄ ٹرکّاں نُۄں اگّ دے بھامبڑ بݨا دِتّا۔ اُہ دۄویں پائِلٹ بڑے بہادر تے نِپُنّ سن۔ جہاذ مارُۄ تۄپاں دی پھائِرِںگّ شُرُۄ ہۄݨ ’تے اُہ واپس اُڈّ گئے۔ ٹَیکسِیویء ولّ نُۄں مُڑ رہے جہاذ ’تے ورہِییاں گۄلِییاں پھِئۄُل-ٹَیںک تکّ نہِیں سی پہُںچِّییاں۔ جہاذ ڈَیمیج تاں ہۄ گِیا سی پر اگّ نہِیں سی لگّی۔ بڑا لکّی نِکلھِیا سی اُسدا پائِلٹ٬ ورہدی اگّ وِچّۄں والھ-والھ بچ گِیا سی۔ اسِیں وی تاں والھ-والھ ہی بچے ساں۔ گۄلھِییاں دی واچھڑ ساتھۄں چھے کُ پھُٹّ دے پھاسلے ’تے ہۄئی سی۔ جے ہملاور پائِلٹ نیں گنّاں دی سوِچّ ادھّا کُ سَیکِںڈّ پہِلاں دبّ دِتّی ہُںدّی تاں گۄلِییاں دا مِیںہ ساڈے اُتّے وی ورہنا سی اتے کھاݨا-گڈّی دے بھامبڑاں وِچ ساڈی چھے تکنِیشناں تے گڈّی دے ڈرائیِور دی چِکھا اِکّۄ تھاں بݨ جاݨی سی۔ کھترا کھتم ہۄݨ دا سائِرن وجّݨ ’تے اسِیں دَۄڑ کے پون شرما کۄلھ پُجّے۔ اُہ مُکّ چُکّا سی۔ اُسدی لاش کھُۄن دے چھپّڑ ’چ ڈُبّی ہۄئی سی۔ اِس تۄں پہِلاں کِہ اُہ رۄٹی کھاںدا٬ گۄلھِییاں اُس نُۄں کھا گئیِیاں سن۔ رۄٹی نیں آپݨی کِیمت وسُۄل لئی سی۔ بائی-تےئی سال دے پون نیں اجے تاں جِیون-پںدھّ ’تے پَیر ہی دھرے سن۔ اُہ ماپِیاں دا جیٹھا پُتّر سی٬ کمائۄُ پُتّر۔ ماپِیاں دا ہرا-بھرا باگ اُجّڑ گِیا سی۔

سُکیاڈرن کماںڈر دھون نیں سانُۄں بھاشݨ دیںدِیاں آکھِیا سی٬ “آپݨے ایئرمَین پون شرما دی مَۄت دا مَینُۄں اپھسۄس ہَے… ایئر پھۄرس وِچ آئُݨ سمیں اسِیں سارِیاں نیں مہان بھارت اُتّۄں آپݨے کھُۄن دا اِک-اِک کترا وارن دا پْرݨ لِیا ہۄئِیا اے۔ پون اُہ پْرݨ نِبھا گِیا۔ اُسدا رݨبھُۄمی ’چ ڈُلّہِیا کھُۄن٬ سانُۄں بھارت ماں دی رکھِّیا لئی ہۄر دْرِڑ کردا ہَے۔ تُسِیں ہَۄںسلے بُلںدّ رکھّۄ۔ دُشمݨ دی اِٹّ دا جواب اسِیں پتھّر نالھ دِیاںگے۔

ساڈے شَیڈّ دے لاگے ہی پون شرما دی چِکھا چِݨی گئی۔ اںتّم سسکار سمیں اسِیں گِیاراں رائیِپھلاں نالھ اُسنُۄں آکھری سلامی دِتّی۔ پھِر ساڈے ولّۄں شۄک-شاستر دی مُدرا وِچ رائیِپھلاں اُلٹِییاں کرن ’تے جدۄں بِگل راہِیں لاسٹ-پۄسٹ دی دھُن گُۄںجی تاں سارے ہوائی اڈّے ’چ شۄک چھا گِیا۔

اۄدھر پِچھاںہ جۄدھپُر ’چ اِہ اپھواہ پھَیل گئی کِہ اُتّرلائے وِچ کئی مَۄتاں ہۄئیِیاں نیں۔ جِنہاں دے بںدّے اُتّرلائے ’چ سن٬ اُنہاں گھراں وِچ اُس دِن چُلہے نہِیں سن بلھے۔ اُدۄں کِہڑا اجّ واںگ ہر گھر وِچ جاں ہر بںدّے کۄلھ پھۄن سی کِہ پھٹ گلّ کر لئۄ۔ اپریشن کماںڈر نیں جۄدھپُر ’چ ڈِئۄُٹِییاں نِبھا رہے سٹاپھ وِچّۄں کُجھ ہوائی سَینِکاں دی سپَیشل ڈِئۄُٹی لائی کِہ اُہ پرِواراں نُۄں مِل کے اُنہاں دے پھِکر دُۄر کرن۔

بھارتی پھَۄجاں پُۄربی پاکِستان دی راجدھانی ڈھاکا ولّ تیذی نالھ ودھّ رہِییاں سن۔ اِس تیذ گتی دی مارچ وِچ پَیراشُۄٹ برِگیڈاں اہِم بھُۄمِکا نِبھا رہِییاں سن۔ اِک پڑاء نُۄں سر کرکے اُہ ہوائی-جہاذاں ’تے سوار ہۄ٬ اگلے پڑاء ’تے پَیراشُۄٹاں راہِیں اُتّر جاںدے۔ جِتھّے کِتے پاکِستانی پھَۄج مُکابلے ’تے ڈٹدی٬ ساڈی ذمِینی پھَۄج٬ ہوائی سَینا دی سہائِتا مںگّ لَیںدی۔ پُۄربی پاکِستان دی ہوائی-شکتی پہِلاں ہی نشٹ کر دِتّی گئی سی٬ جِس کرکے ساڈِییاں تھل٬ جل تے ہوائی سَیناواں نُۄں اسمان ’چۄں کۄئی کھترا نہِیں سی۔ تے جدۄں اُس پاسے تائِنات ساڈے سُکیاڈرناں دے ہوائی جہاذ تھل سَینا دی مدّد ’تے پہُںچّدے٬ پاکِستانی پھَۄج مَیدان چھڈّ جاںدی۔

اُتّرلائے تۄں ہوائی ہملِیاں دی گِݨتی کاپھی ودھ چُکّی سی۔ اپریشناں ’تے گئے ساڈے جہاذ جدۄں مُڑ کے ہوائی اڈّے ’تے چکّر لائُںدے تاں اسِیں گہُ نالھ تکّدے۔ جے پُۄرے ہُںدّے تاں سانُۄں کھُشی ہُںدّی٬ جے گھٹّ ہُںدّے تاں دِلاں ’چ گم چھا جاںدا۔ سسپَیںس وِچ اسِیں سۄچݨ لگّ جاںدے کِہ منپھی ہۄئِیا پائِلٹ کَۄݨ ہۄویگا۔ تُرںتّ کھبر سِرپھ اپریشن کماںڈر تے سُکیاڈرن کماںڈر نُۄں ہی مِلدی سی۔ باکِییاں نُۄں تاں شَیڈّاں ولّ نُۄں مُڑ رہے جہاذاں دے نمبّر پڑھ کے ہی پتا لگدا سی۔

اِک دِن ساڈا جہاذ جدۄں پاکِستانی ٹَیںکاں ’تے راکٹِںگّ کر رِہا سی٬ اُنہاں دی تۄپ دا نِشانا بݨ گِیا۔ گھٹّ اُچائی ’تے ہۄݨ کارن جہاذ دے پائِلٹ پھلائیِںگ اپھسر اَیپٹے نُۄں جہاذ تۄں مُکت ہۄݨ دا ٹائیِم ہی ناں مِلھِیا۔ پلاں وِچ ہی لپٹاں بݨے جہاذ دے نالھ ہی اُہ بھسم ہۄ گِیا۔ اُسدا وِیاہ ہۄئے نُۄں اجے ڈیڈھ کُ سال ہی ہۄئِیا سی۔ سُکیاڈرن دی پِچھلی اَینِورسری مَۄکے اسِیں سارِیاں نیں اُسنُۄں تے اُسدی پتنی نُۄں ’کھُشِییاں بھری وِواہِت جِںدّگی‘ دِییاں شُبھّ اِچھاواں دِتِّییاں سن۔ مَینُۄں مِسِذ اَیپٹے دا ہسُۄں-ہسُۄں کردا چِہرا یاد آئِیا۔ اُس دِن اُسدی دُنِییاں وِچ کھُشِییاں-کھیڑے سن… تے اجّ اُسدے بھاء دی پرلۄ آ گئی سی۔ چںدّری جںگّ نیں اُسنُۄں مۄئے پتی دا مُۄںہ ویکھݨ جاں آپݨے ہتھِّیں سسکار کرن دا مَۄکا وی ناں دِتّا۔

اَیپٹے دی مَۄت دی کھبر نُۄں ریڈِیئۄ ’تے سِرپھ دس کُ سَیکِںڈّ ہی دِتّے گئے۔ بُلِٹن دا باکی سارا ٹائیِم تتکالی رکھِّیا مںتّری ہڑپ کر گِیا۔ بھارتی سَیناواں دی بہادری تے نِپُنّتا دی پْرشںسّا تھۄڑھے جِہے شبداں ’چ نِبیڑ کے اُہ تتکالی پْردھان مںتّری شْرِیمتی اِںدرا گاںدھی دے ناں نالھ وڈّے-وڈّے وِشیشݨ لا کے اُسدے گُݨ گائُݨ لگّ پِیا سی۔

جںگّ پھَیسلاکُنّ سٹیج ’تے پہُںچّ چُکّی سی۔ بھارتی تھل سَینا نیں ڈھاکے نُۄں گھیرا پا لِیا سی اتے جل سَینا نیں ڈھاکے دُیالھے تائِنات پاکِستانی جل سَینا نُۄں ناکام کرکے پُۄربی پاکِستان دی سمُںدّری ناکابںدّی کر دِتّی سی۔ پاکِستانی پھَۄج دی سہائِتا لئی ٹھِلّہے ہۄئے امرِیکا دے شکتِیشالی بیڑے ’سَیوںتھّ پھلِیٹ‘ دا مُکابلا کرن لئی جدۄں رُۄس نیں آپݨا کھُںکھّار جںگّی بیڑا چھڈِّیا تاں امرِیکا نیں پَیںتڑا بدلدِیاں آپݨا بیڑا پِچھاںہ مۄڑ لِیا۔ گھِر چُکّی پاکِستانی پھَۄج ’تے اِشتِہاراں دا مِیںہ ورہائِیا جا رِہا سی۔ ذمِینی٬ سمُںدّری تے ہوائی ناکابںدّی نُۄں بِیاندے اتے ہتھِیار سُٹّݨ لئی پْریردے اُنہاں اِشتِہاراں نیں پاکِستانی سَینِکاں دا منۄبل چُۄر-چُۄر کر دِتّا۔

پاکِستانی پھَۄج دے کماںڈراں نیں آپݨے 90 ہذار پھَۄجِییاں سمیت ہتھِیار سُٹّݨ دا پھَیسلا کر لِیا۔ 16 دسمبّر 1971 دے اِتِہاسک دِن٬ ڈھاکا وِکھے٬ پاکِستانی پھَۄج دے اپریشنل کماںڈر لَیپھٹِینَیںٹ جنرل نِیاذی نیں آپݨا پِستَۄل اُتار کے بھارتی پھَۄج دے ’بںگّلادیش اپریشن‘ دے ہِیرۄ لَیپھٹِینَیںٹ جنرل جگجِیت سِںگھّ ارۄڑا اگّے دھر دِتّا۔

پُۄربی پاکِستان بںگّلا دیش بݨ گِیا۔ شیکھ مُذِیبر رہِمان نویں دیش دا پہِلا پْردھان مںتّری بݨِیاں۔

اُس سمیں بھارت وِچ کیںدر دی ہکُۄمت چلا رہی کاںگرس پارٹی دا بھوِکھّ رَۄشن ہۄ گِیا۔ پر جںگّ وِچ شہِید ہۄئے سَینِکاں دے گھرِیں سںگھّݨے ہنہیرے چھا گئے سن۔

دۄ کُ ہپھتِیاں بائد ساڈے سُکیاڈرن دی جۄدھپُر نُۄں واپسی دے آرڈر ہۄ گئے۔ اسِیں کھُش ساں کِہ بںگّلا دیش نُۄں آذاد کروائُݨ دا ساڈے بھارت دا مِشن سپھل ہۄ گِیا سی۔ پر کھُشی دے نالھ-نالھ وِگۄچا وی سی۔ ساڈے سُکیاڈرن دے دۄ سَینِک ساتھۄں سدا لئی وِچھّڑ گئے سن۔

پہِلاں اسِیں آپݨے جہاذاں نُۄں تۄرِیا۔ ٹَیکسِیویء اُپّر رنّویء ولّ نُۄں جا رہے جہاذا دی لمّی کتار نُۄں تکّدِیاں میرا دھِیان ٹَیکسِیویء دے لاگلِییاں جھاڑِییاں ولّ چلا گِیا۔ مارُۄتھل وِچ ہرِیاول دا ناں-نِشان سِرپھ تے سِرپھ اُتھّۄں دِییاں جھاڑِییاں ہی سن۔ پر جہاذاں اںدّر بلدی اگّ دِییاں ساڑ-پائۄُ گَیساں دی نِتّ دی بلاسٹ نیں بہُت سارِییاں جھاڑِییاں لُۄہ سُٹِّییاں سن۔ ’دۄنا دیشاں دِییاں سرکاراں نُۄں اِس سدِییاں-پِیاسی دھرتی واستے اگّ دا نہِیں پاݨی دا بںدّۄبست کرنا چاہِیدَے۔‘ میرے من ’چ کُجھ اِس ترہاں دی سۄچ اُبھّری سی۔

ٹراںسپۄرٹ جہاذ سانُۄں تکنِیشناں نُۄں لَے کے تُرِیا تاں کُجھ پِچھّے رہِ گِیا جاپِیا۔ ساڈے وِچ پون شرما نہِیں سی۔ اُسنے کدی وی گھر نہِیں سی پرتݨا۔ جںگّی کَیدی بݨائے گئے ساڈے دۄ پائِلٹاں دے پرِواراں نُۄں اُنہاں دے پرتݨ دی آس سی٬ اُڈِیک سی۔ پر پون شرما دے ماں-باپ٬ بھَیݨ-بھرا اتے پائِلٹ اَیپٹے دی وِدھوا… اتے جںگّ دی بھیٹ چڑھے ہۄر انیکاں سَینِکاں دے پرِوار کِس دا راہ تکّݨگے!

میرا کہاݨی نالھ ناتا اِس جںگّ تۄں چھے سال بائد بݨِیاں۔ کہاݨِییاں دی لڑی وِچ دۄ کہاݨِییاں ’سُیاہ دی ڈھیری‘ اتے ’منُکھّ تے منُکھّ‘ بںگّلا دیش جںگّ بارے ہن۔ اِنہاں کہاݨِییاں دی گلّ اگاںہ جا کے کراںگا۔

اُتّرلائے تۄں جۄدھپُر پرتݨ ’تے میری ڈِئۄُٹی پکّے تَۄر ’تے ’رِپیئر اَیںڈ سروِسِںگّ سَیکشن‘ ’چ لگّ گئی۔ جںگّ دَۄران دۄناں سُکیاڈرناں دے کئی جہاذاں دِییاں 50 اُڈݨ-گھںٹِّیاں تۄں بائد ہۄݨ والھِییاں نِئتکالی سروِسذ اۄورڈِئۄُ ہۄ چُکِّییاں سن۔ اُنہاں سروِساں دا کمّ نِبیڑن لئی لمّے گھںٹِّیاں والھِییاں ڈِئۄُٹِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔

پہِلاں جںگّی مشکاں٬ پھِر جںگّ تے ہُݨ سروِساں دا سِلسِلا اتے نالھ دی نالھ پرِوارک رُجھیویں۔ اَیم.اے دے اِمتِہان واستے تِیاری کرن دی چاہت تاں سی پر تن-من ’چ پسری تھکاوٹ کارن کِتاباں نالھ جُڑ ناں سکِیا تے پڑھائی پکھّۄں 1972 دا سال وی سکھّݨا ہی لںگھّ گِیا۔

گھرۄں کمّ تے کمّ تۄں گھر دے رُٹِین دے بۄجھ نُۄں ذرا کُ ہلکا کرن لئی اسِیں پِکنِک دا پْرۄگرام بݨا لِیا۔ دالاں٬ سبذِییاں٬ پھُلکے٬ چاہ آدِ بݨائُݨ لئی ہر پرِوار نیں اِک آئیِٹم دی ذِمّیواری لَے لئی۔ تے اِک اَیتوار آپۄ آپݨِییاں پھَیمِلِییاں تے آئیِٹماں نُۄں سائیِکلاں ’تے دھُۄںہدے اسِیں ’مںڈّۄر گارڈن‘ جا پہُںچّے۔ شہِر تۄں 10 کِلّۄمِیٹر دُۄر مںڈّۄر گارڈن٬ رائۄ وںشّ دے٬ جۄدھا رائۄ تۄں پہِلاں دے ہاکماں دی راجدھانی ہُںدّی سی۔ اۄتھۄں دِییاں اِمارتاں تاں کھستا ہالت ’چ سن پر سُہݨے چھاںدار درکھتاں اتے ہرے-بھرے گھاہ والھے لائن پِکنِک واستے ڈھُکّویں سن۔ بچِّیاں دے کھیلہݨ-ملہݨ لئی وی ودھِییا ستھان سی اُہ۔

مںڈّۄر سانُۄں اجِہا جچِیا کِہ ہریک دۄ-تِنّ مہِینِیاں بائد ساڈا چھے پرِواراں دا پْرۄگرام بݨ جاںدا۔ اُنہاں سادے ڈھںگّ دِییاں پِکنِکاں واستے سانُۄں ناں کۄئی وادھُۄ کھرچ تے ناں ہی کھاس ترددّ کرن دی لۄڑ سی۔

جۄدھپُر ’چ کِلے تاں ہۄر وی ہن پر میہراںگڑھ کِلا ودھیرے مشہُۄر ہَے۔ اُسنُۄں دیکھݨ لئی سارے پرِواراں دا پْرۄگرام بݨ نہِیں سی رِہا٬ اِک دِن مَیں٬ منجِیت تے سںتّۄکھ آپݨے پرِواراں نُۄں لَے کے چلے گئے۔ 122 مِیٹر اُچّی پہاڑی ’تے ستھِت اِس کِلے دے ستّ گیٹ ہن۔ راٹھَۄر وںشّ دے راجپُۄت راجے رائۄ جۄدھا نیں اِسنُۄں پںدّروِیں سدی ’چ بݨوائِیا سی۔ کھُلّہے وِہڑِیاں تے ہُنرمںدّی نالھ سجائیِیاں تھاواں والھا اِہ کِلا 1200 ایکڑ وِچ پھَیلِیا ہۄئِیا ہَے۔ کِلے وِچ مۄتی مہِل٬ پھُۄل مہِل٬ شِیش مہِل دیکھݨ اُپرںتّ اسِیں ’دَۄلتکھانا‘ ناں دے مِئۄُذِئم اںدّر جا وڑے۔ مِئۄُذِئم وِچ وکھّ-وکھّ سمِیاں دے راجِیاں دے ذرّابکتر٬ گَیںڈے دے سِںگّاں٬ ہاتھِیدںدّ تے کِیمتی پتھراں دے مٹھّے والِییاں تلواراں تے ہۄر ہتھِیار سامبھے ہۄئے ہن۔

ڈِںجّن دی پۄسٹِںگّ سمیں دا میرا تے منجِیت دا دۄست راج ڈھِلّۄں پھلائیِٹ اِںجنِیئر بݨ گِیا سی۔ وڈّے ٹراںسپۄرٹ جہاذاں وِچ پائِلٹاں دے نالھ پھلائیِٹ اِںجنِیئر وی ہُںدّا ہَے۔ دِلّی ستھِت اُسدے سُکیاڈرن دا جہاذ کدی-کدی جۄدھپُر وی آئُںدا سی۔ جدۄں راج دا نمبّر لگدا٬ اُہ سانُۄں مِلھ کے جاںدا۔

10 نومبّر٬ 1972 دے شُبھ دِہاڑے ساڈے گھر دُۄجا نواں جِیء آئِیا٬ بیٹا امرپْرِیت۔ اسِیں پِںڈّۄں بِیبی نُۄں سدّ لِیا سی۔ پِںڈّ دے کمّاں-کاجاں دے کھلجگݨ تۄں راہت دِوائُݨ لئی اسِیں چاہُںدّے ساں کِہ اُہ ساڈے کۄلھ گھٹّۄ-گھٹّ پںجّ چھے مہِینے روہے۔ پر اُہ ڈھائی مہِینِیاں بائد ہی کاہلھی پَے گئی۔ اُس نُۄں پِچھلے پرِوار دا پھِکر لگّا ہۄئِیا سی۔ پرِوار دا ماہَۄل پہِلاں واںگ سُکھاواں نہِیں سی رِہا۔

بکھشِیش دی شرابنۄشی

بکھشِیش ذِیادا شراب پِیݨ لگّ پِیا سی۔ اُہ رُٹِین انُسار جلںدھّر دے اِںڈِیئن آئِل ڈِپُۄ تۄں پَیٹرۄل جاں ڈِیذل دا ٹَیںکر لَے کے دُۄر-نیڑے دے پَیٹرۄل پمپّاں ’تے ڈلِور کرِیا کردا سی۔ پَیٹرۄل پمپّاں دی ڈِماںڈ پُۄری کرکے کُجھ ڈِیذل جاں پَیٹرۄل ٹَیںکر دے ہیٹھلے ہِسّے ’چ رہِ جاںدا۔ اُس وادھُۄ مال دی لالسا ہِت پمپّاں والھے بکھشِیش دی جیبہ وِچ کُجھ پَیسے پا دیںدے تے اُہ وادھُۄ مال اُنہاں نُۄں دے دیںدا۔ اُپّرلی کمائی نالھ اُسنُۄں نِتّ پِیݨ-پِیائُݨ دی آدت پَے گئی۔ اِس نَۄکری تۄں پہِلاں اُسنے دۄ کُ سال ٹرکّ-ڈرائیِوری کِیتی سی۔ کدی اُس سمیں دے ڈرائیِور تے کدی نویں بݨے بیلی آپݨے کۄلۄں اِک-ادھّی بۄتل نالھ مہِپھل شُرُۄ کر لَیںدے تے پھِر اُنہاں دِییاں ’بلّے بکھشِیش نہِیں رِیساں تیرِییاں‘ ورگے واکاں نالھ پھُلِّیا اُہ آپݨی بھاری ہۄئی جیبہ کھالی کرن لگ پَیںدا۔ شام نُۄں ٹُنّ ہۄئِیا گھر پہُںچّدا۔ باپُۄ جی تے بِیبی جے سمجھائُݨ دی کۄشِش کردے تاں اُنہاں نالھ اَۄکھا ہۄ پَیںدا۔ کُجھ کُ وار اُہ پِںڈّ دے بںدِّیاں نالھ وی ماکڑ-دھِیکڑ ہۄ پِیا۔ باپُۄ جی نیں سِیاݨپ نالھ اُہ مسلے نجِّٹھے۔

مَیں چِٹھّی راہِیں بکھشِیش نُۄں پرِوار دے اتِیت ولّ جھات پُیائی۔ سارے جِییاں دے سہی وِہار نالھ پرِوار ولّۄں اگاںہ پُٹّے کدماں دا ہوالا دیںدِیا٬ اُسنُۄں لِیہ ’تے آئُݨ لئی پْریرِیا۔ کُجھ اُس چِٹھّی تے کُجھ ساڈے نانے دے سمجھائُݨ نالھ پھرک پَے گِیا۔ پر تھۄڑھے کُ سمیں بائد اُسنے مُڑ اُہی چالا پھڑ لِیا۔

پْریشان ہۄئے باپُۄ جی نیں اُس نُۄں اڈّ کرن دی گلّ سُݨا تاں دِتّی سی پر بکھشِیش دی پتنی دے چںگّے سُبھاء کارن٬ اُہ اجِہا کرن لئی دِلۄں تِیار نہِیں سن۔ بھابی دی بۄلچال تے کمّ-کاج پکھّۄں ٹبّر نُۄں کۄئی شِکائِت نہِیں سی۔ چھۄٹے بھرا کُلدِیپ دی پتنی نُۄں بہِسݨ دی آدت سی پر کمّ-کاج اُہ وی نِٹھّ کے کردی سی۔ دراݨی-جٹھاݨی ’چ نۄک-جھۄک ہۄ جاںدی سی۔ پر بِیبی ولّۄں دۄناں دے کمّ وںڈّے ہۄݨ کرکے اِٹّ-کھڑِّکے والھی ستھِتی نہِیں سی۔ ٹھںڈھّے سُبھاء دا مالک کُلدِیپ بکھشِیش نالھ ناراذگی ذاہر تاں کردا سی پر دھِیمی سُر ’چ۔ ٹبّر دا چںگّا-بھلا ڈھاںچا بکھشِیش دی شرابکھۄری نیں ہِلا کے رکھّ دِتّا سی۔

اِک دِن تْرِکالاں تۄں شُرُۄ ہۄئِیا شراب دا دَۄر دیر رات تکّ چلّدا رِہا۔ بکھشِیش دے نِتّ دے بیلی نشا-پُۄرتی کرکے اُٹھّ گئے۔ کُجھ نویں اُس نالھ آ بَیٹھے۔ بۄتل مںگّوا کے اُہ اُنہاں نُۄں ورتائُݨ لگّ پِیا۔ پِیںدِیاں ’تے کِسے گلّۄں بہِس چھِڑ پئی۔ ٹُنّ ہۄئِیا بکھشِیش اُنہاں نُۄں دبکے مارن لگّ پِیا۔ اُہ تاء کھا گئے۔ مِیسݨے اںدّاذ وِچ ’اُستاد جی٬ اُستاد جی‘ کردِیاں وڈّا پَیگّ پا کے گلاس اُسدے مُۄںہ نُۄں لا دِتّا۔ اُہ پہِلاں ہی وادھُۄ پی چُکّا سی۔ کُجھ مِںٹّا بائد اُہ بیسُرت ہۄ گِیا۔ ادھّی رات تۄں بائد جدۄں اُس نُۄں سُرت آئی اُہ ہَیران رہِ گِیا٬ اُہ ہُشِیارپُر-جلںدھّر دی ریل-پٹڑی ’تے پِیا سی۔ اِہ کارا مِیسݨِیاں نیں کِیتا سی٬ دبکِیاں دا بدلا لَیݨ لئی۔ مَۄسم سردی دا سی٬ ٹھںڈھّ لگّݨ نالھ سُرت چھیتی آ گئی۔ اُس لائیِن ’تے رات نُۄں ریل-سروِس گھٹّ ہۄݨ کرکے اُدۄں تکّ کۄئی ریلھ وی نہِیں سی آئی۔ من نُۄں ٹھہۄکر لگّی۔ اُسنے امّْرِت چھک لِیا تے شراب تۄں تَۄبا کر لئی۔ پرِوار لئی سُکھاوِیں گلّ سی اِہ۔ پر کُجھ مہِینِیاں بائد جدۄں اُہ ’گُردُیارا ہرِییاں ویلاں‘ تۄں امّْرِت چھک کے نِہںگّ بݨِیاں تاں سانُۄں چںگّا ناں لگّا۔ اسِیں نِہںگّاں نُۄں پرِوارک ذِمیواری پکھّۄں لاپْرواہ بںدّے سمجھدے ساں۔ سانُۄں اِہ وی شںکّا سی کِہ اُہ شراب دی تھاں کۄئی ہۄر نشا شُرُۄ کریگا۔ اُسنے نَۄکری چھڈّ دِتّی سی۔ سویرے نِتنیم کرکے جدۄں اُہ کھیتاں ’چ پہُںچّدا٬ چھاہ ویلا ہۄ چُکّا ہُںدّا۔

اِس گلّۄں جدۄں باپُۄ جی گُسّے ہُںدّے تاں اُہ جر لَیںدا٬ مُۄہرے نہِیں سی بۄلدا۔ امّْرِت چھک کے اُہ بکھشِیش سِںگھّ تۄں دلجِیت سِںگھّ بݨ گِیا سی۔

مَیں جدۄ چھُٹّی گِیا اُہ سانُۄں پہِلاں واںگ ہی سنیہ نالھ مِلھِیا۔ پر مَیں اُس نالھ کھلّہ ناں سکِیا۔ اُہ آپ ہی کۄئی گلّ شُرُۄ کر لَیںدا۔ مَیں ’ہُۄں٬ ہاں‘ کرکے چُپّ ہۄ جاںدا۔ اُس نالھ بہُتی گلّ ناں کرن دا اِک کارن ہۄر وی سی۔ مَیں اَیم.اے. دے پیپر دیݨے سن۔ آپݨا سارا دھِیان مَیں پیپراں ’چ لائُݨا چاہُںدّا ساں٬ اُس نالھ بہِس ’چ پَے کے کۄئی ٹَینشن نہِیں سی لَیݨی چاہُںدّا۔ پیپراں تۄں وِہلا ہۄ کے مَیں کھُںدّک جِہی ’چ نِہںگّاں دے بھںگّ پِیݨ دی گلّ چھیڑ لئی۔ اُہ کہِݨ لگّا٬ “مَیں سُکھّ-نِدھان نہِیں چھکدا۔ ہۄلے-مہّلے ’تے نِہںگّ سِںگھّاں ولّۄں جھٹکائے جاںدے بکّرے دا مِیٹ وی نہِیں۔ ساڈے جتھیدار بابا نِہال سِںگھّ وی اِہ چِیذاں نہِیں چھکدے۔” تے اُہ آپݨی جتھیبںدّی دے نِئم دسّݨ لگّ پِیا٬ “اسِیں مسِّیا اتے ہۄر دِن-دِہاراں ’تے ہی گُردوارا ہرِییاں ویلاں جاںدے آں۔ سانُۄں ہمیشا ڈیرے ’چ رہِݨ دی لۄڑ نہِیں۔ جتھیدار ساہب کہِںدّے آ پئی آپݨے ٹبّراں ’چ رہِ کے کِرت کرۄ تے نام جپۄ۔ جدۄں سانُۄں کِتے مۄرچا لائُݨا پِیا٬ تُہانُۄں سدّ لواںگے۔ جِہڑے سِںگھّ پکّے تَۄر ’تے ڈیرے ’چ رہِںدّے آ٬ بابا جی نیں اُنہاں دِییاں ڈِئۄُٹِییاں لائیِیاں ہۄئیِیاں آں۔ ڈیرے دے ناں سَۄ ایکڑ تۄں ودھّ ذمِین آں۔ کھیتِیباڑی تے مجھّاں-گائیِیاں تے گھۄڑِیاں دے پٹھّے-دتھّے دے کاپھی کمّ آں۔ بابا جی دی سکھت ہدَیت آ کِہ ترنا دل ہرِییاں ویلاں دا کۄئی وی نِہںگّ بِناں ٹِکٹ ریل تے بسّ دا سپھر ناں کرے۔”

“مۄرچے کِئۄں لائے جاںدے آ؟” مَیں سوال کِیتا۔

“جدۄں کِسے گُردوارے ’چ مریادا بھںگّ ہُںدّی ہَے جاں گلت کمّ ہُںدّے آ٬ اُسدا سُدھار کرن لئی۔”

پھِر اُسنے اِتِہاسِک گُردُوارا پائُںٹا ساہِب دے مۄرچے دی گلّ چھیڑ لئی٬ “اۄتھۄں دے پْربںدھّک بیئیِمانِییاں تے کُتاہِییاں کر رہے سی۔ جتھے نیں اکھںڈّ پاٹھ شُرُۄ کرکے مۄرچا لا دِتّا۔ اُدۄں بابا ہربھجن سِںگھّ جتھیدار سی۔ پْربںدھّکاں نیں پُلِس نُۄں وڈھّی دے کے آپݨے نالھ گںڈھّ لِیا۔ پُلسِییاں نیں آ کے جتھیداراں نالھ کۄئی گلّ ناں کِیتی۔ سِدھّا آرڈر دے دِتّا کِہ اکھںڈّ پاٹھ بںدّ کرۄ۔ بابا نِہال سِںگھّ اُدۄں چھۄٹے جتھیدار سی۔ اِہ چَۄر دی سیوا کر رہے سی۔ پُلِس نیں گۄلھی چلا دِتّی۔ گِیاراں سِںگھّ شہِید ہۄ گئے۔ بابا نِہال سِںگھّ دے تِنّ گۄلھِییاں لگِّییاں۔ ڈاکٹراں نیں دۄ تاں کڈھّ دِتِّییاں پر تِیجی سرِیر ’چ ہی ہَے۔

مَیں سمجھ گِیا سی کِہ دلجِیت سِںگھّ بابا نِہال سِںگھّ دی سخشِیئت تۄں پْربھاوِت ہۄ کے نِہںگّ بݨِیاں سی۔ تے اُہ آپݨے چُݨے ہۄئے جِیون-ڈھںگّ پْرتی دْرِڑ سی پر ٹبّر تۄں وکھّ نہِیں سی ہۄݨا چاہُںدّا۔ سارے جِییاں نالھ اُسدا پِیار-ستِکار پہِلاں واںگ ہی برکرار سی۔ میرے تے کُلدِیپ دے نِیاݨِیاں نُۄں اُہ آپݨے نِیاݨئِں نالھۄں ودھّ پِیار کردا سی۔ بھابی نیں وی امّْرِت چھک لِیا سی۔ اُہ دلجِیت سِںگھّ تے اپݨی رۄٹی-پاݨی دے سُچم دا کھِیال رکھّدی۔

گُردوارا ہرِییاں ویلاں وِکھے ترنا دل دے سورگی جتھیدار بابا ہربھجن سِںگھّ دا برسی-سماگم سی۔ اُنہاں دی جتھیبںدّی نُۄں ویکھݨ-جاچݨ لئی مَیں وی دلجِیت سِںگھّ نالھ چلا گِیا۔

گُردُیارا ساہِب دے اِتِہاسک بۄرڈ مُتابِک سْری گُرُۄ ہرِ رائ ساہِب جی نیں 2200 گھۄڑ-سوار یۄدھے سِںگھّاں سمیت 15 ستمبّر 1651 اِیسوی نُۄں اِس استھان ’تے چرن پائے۔ بابا پْریم داس پرجاپت نیں گُرُۄ جی دے گھۄڑے نُۄں آپݨے گھر دے بُۄہے ساہمݨِئۄں ہرِییاں ویلاں پُٹّ کے پائیِیاں۔ گُرُۄ جی نیں آپݨے تْرِپت اتے پسنّ گھۄڑے نُۄں دیکھ کے بابا جی نُۄں پُچھِّیا کِہ تُسِیں گھۄڑے نُۄں کی کھُیائِیا ہَے۔ بابا جی نیں ہتھّ جۄڑ کے آکھِیا کِہ مہاراج٬ مَیں گرِیب نیں اِسنُۄں کی کھُیائُݨا سی٬ اِہ ویلاں کھُیائیِیاں ہن۔ گُرُۄ جی نیں پْرسنّ ہۄ کے بابا جی نُۄں وردان دِتّا کِہ تیرِییاں اِہ ویلاں ایتھے لۄک تے پرلۄک وِچ سدا ہرِییاں-بھرِییاں رہِݨگِییاں۔ گُرُۄ جی دے پوِتّر واکاں انُسار اُہ ویلاں ہُݨ تکّ ہرِییاں ہن۔ اِس استھان تے گُرُۄ جی نیں تِنّ دِن ٹھہِر کے سںگّتاں نُۄں نام جپݨ دا اُپدیش دِتّا تے دِیوان سجائُںدے رہے۔

اکھںڈّ پاٹھ دے بھۄگ بائد کِیرتن دربار واستے سںگّت نُۄں کناتاں والھے پںڈّال ’چ جاݨ لئی آکھِیا گِیا۔ کِیرتن تۄں پہِلاں بابا نِہال سِںگھّ جی سںگّت نُۄں مُکھاتِب ہۄئے۔ اُنہاں دسِّیا کِہ ترنا دل سِکھّی دے پْرچار٬ کھالسے دی آن-شان اتے نِہںگّ سِںگھّاں دِییاں روائِتاں نُۄں برکرار رکھّݨ لئی آپݨِییاں ذِمّیوارِییاں پُۄری تندیہی نالھ نِبھا رِہا ہَے۔ دل آپݨے ہَیڈّکُیاٹر ہرِییاں ویلاں اتے اِس دے ہۄر گُرُۄ گھراں تۄں امّْرِت-سںچّار راہِیں لۄکاں نُۄں سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے لڑ لا رِہا ہَے۔ اُنہاں نیں سںگّت نُۄں وہِماں-بھرماں٬ جادُۄ-ٹُۄݨِیاں نُۄں نکارن تے گُرباݨی وِچ دْرِڑ وِشواس بݨائُݨ لئی اپِیل کِیتی۔ بابا جی دا بۄلݨ-ڈھںگّ سپشّٹ تے پْربھاوشالی سی۔ اُنہاں دے پْروچناں وِچّۄں گُرباݨی٬ گُرمتِ اتے سِکھّ-اِتہاس دا گِیان جھلکدا سی۔

مَیں پِچھلے پنِّیاں ’تے دسّ آئِیا ہاں کِہ ساڈے پِںڈّ بابا رُۄپ دیو جی دے وارساں نیں بابا جی دے ناں ’تے بݨے گُردوورے نُۄں آپݨے وںشّ دی جائِداد بݨا لِیا سی٬ جِسدے وِرۄدھ وِچ باپُۄ جی تے اُنہاں دے ہمکھِیالِییاں نیں دھارمِک دِن-تِئُہار جںجّ گھر ’چ منائُݨے شُرُۄ کر دِتّے سن۔ دلجِیت سِںگھّ نیں امّْرِتدھاری ہۄݨ اُپرںتّ گُردوارا بݨائُݨ لئی کدم اُٹھا لِیا۔ اُسنے کُجھ سال مدھّ پْردیش تے مہاںراشٹر ’چ ٹرّک ڈرائِوری کِیتی ہۄئی سی۔ اُہ اُنہاں تھاواں دے ٹرکِّںگّ بھائیِچارے دے آپݨے دۄستاں تۄں اُگراہی کر لِیائِیا۔ کُجھ رکم پِںڈّ دے لۄکاں ولّۄں اِکٹھّی ہۄ گئی۔ سادی جِہی بِلڈِںگّ والھا ’گُردوارا کلگِیدھر ساہِب‘ بݨ گِیا۔ پْربںدھّ واستے نِدھان سِںگھّ٬ دلجِیت سِںگھّ٬ ہجارا سِںگھّ تے ملکِیئت سِںگھّ دی کمیٹی بݨ گئی۔

میری آکھری پۄسٹِںگّ

دِلّی ’چ راج ڈھِلّۄں دی ’رِکارڈ آپھِس‘ دے اِک کلرک نالھ دۄستی پَے گئی۔ راج راہِیں ساڈا چانس لگّ گِیا۔ منجِیت نیں ہلوارے دی بدلی کروا لئی۔ اُسدا پرِوار پِچھلے کئی سالاں تۄں آپݨا جدّی پِںڈّ چھڈّ کے رائیکۄٹ جا وسِیا سی۔ اُنہاں نُۄں پاکِستان ’چ رہِ گئی ذمِین بدلے الاٹمَیںٹ رائیکۄٹ ہۄئیِئۄ سی۔ منجِیت آپݨے گھر رائیکۄٹ تۄں ہر رۄذ ہلوارے کمّ ’تے جا سکدا سی۔

مَیں چںڈِّیگڑھ دی یُۄنِٹ بی. آر. ڈی (بیس رِپیئر ڈِپۄ) ’چ کروا لئی۔ کروا تاں آدمپُر دی وی سکدا سی٬ جۄ ساڈے پِںڈّۄں سِرپھ 8 کِلّۄمِیٹر ہَے۔ ہر رۄذ گھرۄں کمّ ’تے جاݨا سَۄکھا ہی سی۔ پر پِںڈّ رہِںدِّیاں مَیںتھۄں نِٹھّ کے پڑھائی نہِیں سی ہۄݨی۔ تِنّ سالاں بائد٬ پںدّراں سال پُۄرے کرکے ایئرپھۄرس چھڈّ دیݨ دا پھَیسلا کر چُکّا ساں تے چھڈّݨ تۄں پہِلاں اِک اَیم.اے ہۄر کرن دا نِشچا کِیتا ہۄئِیا سی۔ اُس واستے کِسے کالج جاں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دِییاں اِیونِںگّ کلاساں راہِیں بِہتر پڑھائی ہۄ سکدی سی۔

نِگھّے تے اپݨتّ بھرے 11 سال دے ساتھ بائد٬ پھروری 1973 ’چ مَیں تے منجِیت جُدا ہۄئے ساں۔

چںڈِّیگڑھ اسِیں 20 سَیکٹر ’چ کمرا رسۄئی کِرائے ’تے لَے لِیا۔ ڈیڈھ کُ مہِینا آپݨی یُۄنِٹ ’چ ہاذرِییاں دے کے٬ اپْرَیل دے پہِلے ہپھتے مں دۄ مہِینے دی چھُٹّی لَے لئی۔ اَیم. اے اںگّْریذی بھاگ دُۄجا دا اِمتِہان دیݨا سی۔ سَیںٹر سرکاری کالج ہُشِیارپُر ہی سی۔

گھر دا ماہَۄل ٹھِیک سی۔ دلجِیت سِںگھّ نِہںگّ باݨے وِچ بسّ- ڈرائِوری کر رِہا سی۔ دل وِچ اُسدی ڈِئۄُٹی امّْرِت چھکائُݨ والھے سِںگھّاں وِچ سی۔ امّْرِت-سںچّار مَۄکے اُہ چھُٹّی لَے لَیںدا۔

کھیتی ٹھِیک چلّ رہی سی۔ ساڈی دۄ گھُماں ذمِین پِںڈّۄں لہِںدّے پاسے٬ کاپھی ہٹوِیں سی۔ پہِلِییاں ’چ نسرالا چۄء اُس پاسے وگدا سی۔ ہُݨ اُہ ذمِین چۄء دی مار ہیٹھ تاں نہِیں سی پر ساڈے اڈّے-گڈّے تۄں دُۄر ہۄݨ کرکے پھسل دی دیکھ-بھال ٹھِیک ترہاں نہِیں سی ہۄ رہی۔ اُس وِچ کُجھ ٹاہلِییاں پہِلاں ہی سن٬ کاپھی سارِییاں اسِیں ہۄر لا دِتِّییاں۔ جدۄں ٹاہلِییاں ملّ گئیِیاں٬ باپُۄ جی نیں جھِڑی سݨے اُہ ذمِین ویچ دِتّی۔ کُجھ رکم پلِّئۄں پائی تے اجڑام ’چ ساڈی پِںڈّ والھی ذمِین دے لاگے پَیںدی 4 گھُماں ہلکی ذمِین کھرِید لئی۔ اُہدے بِلکُل نالھ لگدی دۄ گھُماں اسِیں پہِلاں ہی کھرِیدی ہۄئی سی۔ باپُۄ جی تے کُلدِیپ اُس ذمِین نُۄں سُیارن ’چ جُٹے ہۄئے سن۔ دلجِیت سِںگھّ دی تنکھاہ نالھ گھر دا لُۄݨ-تیل چلّی جاںدا سی۔ مَیں تاں شُرُۄ تۄں ہی تھۄڑھے-بہُت بچا کے باپُۄ جی دے ہتھّ ’تے دھردا آ رِہا ساں۔

پیپراں تۄں وِہلا ہۄ کے کُجھ دِن آرام کرن دا مُۄڈ سی۔ پر بُکھار نیں دبۄچ لِیا۔ پِںڈّ دے٬ دوائیِیاں بارے چار کُ اکھّر جاݨدے٬ ڈاکٹر کۄلۄں دوائی لَے لئی۔ بُکھار تاں ٹھِیک ہۄ گِیا پر بھُکھّ لگّݨۄں ہٹ گئی۔ دوائی ذِیادا تیذ سی۔ آپݨے اۄہڑ-پۄہڑ کِیتے پر بھُکھّ ’چ کۄئی پھرک ناں پِیا۔ ہُشِیارپُر دے اِک اَیم. بی. بی. اَیس ڈاکٹر نُۄں دِکھائِیا۔ اُس انُسار تیذ دوائی دا اسر لِور ’تے پِیا سی۔

اُسدی دوائی نالھ پھرک تاں پَے رِہا سی پر بہُت ہَۄلھی-ہَۄلھی۔ میرا چھے کِلّۄ بھار گھٹ گِیا ۔ چِںتّا ’چ ڈُبِّیا مَیں ہر ویلے بِماری بارے ہی سۄچدا رہِںدّا۔

چھُٹّی تۄں پرت کے مَیں اِک دِن آپݨے ہوائی اڈّے دے اَیم. آئی. رُۄم گِیا۔ ایئرپھۄرس دی بھاشا وِچ اِس نُۄں ’سِکّ رِپۄرٹ‘ آکھدے ہن۔ اَیم. آئی. رُۄم وِچ تِنّ-چار ڈاکٹر تے کُجھ آم-کھاس جِہِییاں دوائیِیاں ہُںدِّییاں ہن۔ ڈاکٹر نیں میری وِتھِیا سُݨ کے٬ مَینُۄں مِلٹری ہسپتال چںڈِّیگڑھ دے سپَیشلِسٹ کۄلھ رَیپھر کر دِتّا۔ سپَیشلِسٹ دے دپھتر دے باہر سادھارن رَیںکا والھے پھَۄجی مرِیج آپݨی واری دی اُڈِیک وِچ بَیںچا ’تے بَیٹھے سن۔ ڈاکٹر نالھ بَیٹھے ’نَیک‘ رَیںک دے مَیڈِیکل اسِسٹَیںٹ نُۄں آپݨا پیپر پھڑا کے مَیں وی اُنہاں ’چ بَیٹھ گِیا۔ جدۄں کۄئی کمِشںڈّ افسر مرِیج آئُںدا٬ اُہ سِدھّا ہی اںدّر چلے جاںدا۔

پھَۄج دے ہسپتالاں٬ کَینٹِیناں٬ سِنیماں گھراں تے ہۄر تھاواں ’تے تھل٬ جل تے ہوائی سَیناواں دے اپھسراں تے اُنہاں دے پرِواراں نُۄں گراںٹِڈ پہِل ہُںدّی ہَے۔ سادھارن رَیںکاں نالھ لائیِناں ’چ کھڑھن جاں اُنہاں سںگّ واری دی اُڈِیک کرن نالھ اُنہاں دی شان مَیلھی ہۄ جاںدی ہَے۔

آواذ پَیݨ ’تے مَیں اںدّر چلا گِیا۔ کرنل رَیںک دے سپَیشلِسٹ نیں مَینُۄں چَیکّ کِیتا تے دۄ کُ ٹَیسٹ لِکھ دِتّے۔ ہسپتال دی لَیبارٹری ’چ ٹَیسٹ کروا کے مَیں مُڑ بَیںچ ’تے بَیٹھ گِیا۔ ٹَیسٹاں دِییاں رِپۄرٹاں ڈاکٹر کۄلھ پہُںچّݨ ’تے دُبارا آواذ پئی۔ مَیں اںدّر چلا گِیا۔ مَیڈِیکل اسِسٹَیںٹ نیں مَینُۄں اِک پیپر پھڑائِیا تے آکھِیا٬ “اِہ پیپر لَے کے آپݨے اَیم. آئی. رُۄم رِپۄرٹ کرۄ۔” مَینُۄں آس سی کِہ سپَیشلِسٹ ٹَیسٹاں دِییاں رِپۄرٹاں دے آدھار ’تے میری بِماری دی ہُݨ دی ستھِتی بارے گلّ کریگا۔ درئسل مَینُۄں ذرا کُ ہَۄسلے والھے شبداں دی توکّۄ سی۔ اُس ولّۄں کُجھ وی ناں بۄلݨ ’تے مَیں بیجھِجک ہۄ کے پُچھّ لِیا٬ “سر! کۄئی کھترے والھی گلّ تاں نہِیں؟” سپَیشلِسٹ نیں میرے ولّ اِںج جھاکِیا جِویں مَیں کۄئی اݨئُچِت گلّ کر دِتّی ہۄوے تے پھِر کھرہوِیں سُر ’چ بۄلِیا٬ “نہِیں٬ گۄ۔” ’گۄ‘ شبد دا اُچارݨ دبکا مارن ورگا سی۔ میرا سوَیماݨ پچھِّیا گِیا۔ مَینُۄں مُکھاتِب ہۄ رِہا بںدّا ڈاکٹر نہِیں٬ اپھسری ہَیںکڑ نالھ بھرِیا کرنل ساہِب سی۔

گھر آ کے مَیں سپَیشلِسٹ دے وِہار دی گلّ کُلوںتّ نالھ کِیتی۔ اُہ کہِݨ لگّی٬ “اُہنُۄں ایداں کھرہوا نہِیں سی بۄلݨا چاہِیدا۔ پر جدۄں تُسِیں پُچھِّیا کِہ کۄئی کھترے والھی گلّ تاں نہِیں٬ اُہنے ’نہِیں‘ تاں کِہا ای آ۔ مَیں تاں سمجھدی آں تُہاڈے ہَۄسلے واستے اِہ اِک لپھذ ہی کاپھی آ… پر جد تُہاڈے آپݨے اںدّر ہی ہَۄسلا نہِیں٬ دُۄجِیاں دے ہَۄںسلے نالھ کِدّاں پھرک پَے جُۄ۔ تُسِیں بِماری من نُۄں لا لئی آ۔ اِہنُۄں من ’چۄں کڈھّۄ۔ اَیم. آئی. رُۄم والھے ڈاکٹر نیں تُہانُۄں سَیر کرن لئی کِہا سی۔ تُسِیں شُرُۄ ہی نہِیں کِیتی۔” اگلے دِن مَیں سِکّ رِپۄرٹ کِیتی۔ ڈاکٹر نیں سپَیشلِسٹ دی رِپۄرٹ دیکھ کے دوائیِیاں دے دِتِّییاں۔ پھِکر ناں کرن لئی وی کِہا۔

ہپھتے کُ بائد سانُۄں ہوائی سَینِکاں دے سَیکٹر 31 وِچ کُیاٹر مِلھ گِیا۔ اِس سَیکٹر دے لہِںدّے پاسے والھا 33 سَیکٹر اُدۄں کھالی پِیا سی۔ کُجھ کُ کۄٹھِییاں ہی بݨِییاں سن۔ مَیں سَیر واستے سویرے 5 وجے اۄدھر نِکلھ جاںدا۔ شاںتمئی آلھے-دُیالھے ’چ لمّے تے بھرویں ساہ لَیںدِیاں مَیں آپݨے آپ نُۄں تاذا-دم مہِسُۄس کردا۔ من ’چ ٹِکاء آئُݨ لگّ پِیا… اجّ ہۄر کلہ ہۄر… اںدّرلی نِراشتا پیتلی پَیݨ لگّ پئی۔

اَیم. اے پںجّابی دی شُرُۄیات

اَیم.اے اںگّْرذی دا مۄرچا پھتِہ تاں ہۄ گِیا پر ڈوِیذن تھرڈ ہی بݨی۔ ڈوِیذن اِمپُۄرو کرن لئی مَیں ’نِئۄُ اَیرا کالج‘ ( New Era Colege) جاݨ لگّ پِیا۔ اِہ پْرائیِویٹ کالج مَینُۄں لاگے پَیںدا سی تے شام دی کلاس دا ٹائیِم وی میری پھُرست دے انُکُۄل سی۔ اجے تِنّ کُ مہِینے ہی لائے سن کِہ پںجّابی اکھباراں ’چ ساہِتک مَیٹر پڑھن دے اسر ہیٹھ میرے اںدّرلا لیکھک اُتاولا ہۄ گِیا۔ پںجّاب تۄں باہر دی نَۄکری دے 12 سال مَیں اںگّْریذی اکھباراں ہی پڑھدا رِہا ساں۔ پںجّابی اکھباراں اۄتھے اُپلبدھ نہِیں سن تے ساہِتک پرچِیاں بارے مَینُۄں کُجھ پتا ہی نہِیں سی۔ چںڈِّیگڑھ آ کے پںجّابی اکھباراں ’چ دِلچسپی بݨ گئی۔ اُنہاں اکھباراں وِچ چھپدے کِتاباں دے رِیوِئۄُ تے رِلِیذ-سماگماں دِییاں کھبراں پڑھدِیاں میرے اںدّرلا لیکھک ہُجھّاں مارن لگّ پَیںدا کِہ ’تُۄں کِئۄں نہِیں لِکھ رِہا؟‘ اِہ سوال پہِلاں وی کدی-کدی من ’چ اُبھّر پَیںدا سی پر ہُݨ تِیکھݨ ہۄ گِیا۔

پڑھائی دے چکّر ’چ رچناکاری تۄں ٹُٹِّیاں 8 سال ہۄ گئے سن۔ ناول دی رچنا تۄں بائد مَیں کُجھ وی نہِیں سی لِکھِیا۔ نَۄکری٬ پڑھائی اتے پرِوار (جِسنُۄں نَۄکری دَۄران مَیں نالھ ہی رکھِّیا سی) دی دیکھ-بھالھ دے رُجھیوِیاں ’چ تن-من دی بسّ ہۄ جاںدی سی۔ چاہُںدّا ہۄئِیا وی مَیں لِکھݨ-کارج نہِیں سی کر سکِیا۔ ہُݨ ہۄر دیر کرنی رُۄہ نُۄں پْروان نہِیں سی۔ سۄ مَیں رُۄہ دے انُسار لۄڑِیںدا بدلاء لبھّݨ لگّ پِیا… سۄچ-وِچار تۄں بائد اِس سِٹّے ’تے پہُںچّا کِہ ڈوِیذن اِمپرُۄو کرن دا میرا پھَیسلا ٹھِیک نہِیں سی۔ ایئرپھۄرس چھڈّ کے میری پلان ادھِیاپکی دے کھیتر ’چ جاݨ دی نہِیں سی۔ بَیںک دی جاں کۄئی سرکاری نَۄکری کرن دا وِچار سی۔ اِنہاں نَۄکرِییاں واستے ڈوِیذن دی کۄئی کںڈِّیشن نہِیں ہُںدّی۔ ٹَیسٹ پاس کرنے ہُںدّے ہن۔ اُنہاں بارے مَینُۄں وِشواس سی٬ مَیں پاس کر ہی لَیݨے سن۔ سۄ سِرجݨاتمِک کارج نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں مَیں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا تۄں پتّر-وِہار سِکھِّیا پْرݨالی راہِیں پںجّابی دی اَیم. اے شُرُۄ کر لئی۔ اِس پڑھائی راہِیں جِتھّے مَینُۄں پںجّابی ساہِت دی جاݨکاری پْراپت ہۄݨی سی٬ اُتھّے اِس نیں میری سِرجݨاتمِکتا وِچ وی سہائی ہۄݨا سی۔

پڑھن-لِکھݨ لئی میری یُۄنِٹ دا رُٹِین٬ سُکیاڈرناں دے مُکابلے سُکھالھا سی۔ سُکیاڈرناں وِچ اتِ دے گرم تے سرد مَۄسماں دَۄران جہاذاں دِییاں اُڈاݨاں تۄں پہِلاں تے بائد والھِییاں سروِساں اتے جہاذاں وِچ پھِئۄُل تے تیل بھرن دے کمّ باہر ہی کرنے پَیںدے سن۔ لۄڑ پَیݨ ’تے کمّ دے گھںٹّے وی ودھا دِتّے جاںدے سن۔ پر بی.آر.ڈی ’چ سارا کُجھ اںدّر ہی سی اتے پھَیکٹری ورگے رُٹِین انُسار کمّ دے گھںٹّے وی اِکسار سن٬ 7 وجے تۄں 2 وجے تکّ۔ پریڈاں بہُت گھٹّ۔ پی. ٹی بِلکُل نہِیں۔

بی. آر. ڈِییاں وِچ وکھّ-وکھّ کِسماں دے جہاذاں دی اۄورہالِںگّ کِیتی جاںدی ہَے۔ ساڈے والھی ’چ MI-4 ہَیلِیکاپر دی اۄورہالِںگّ ہُںدّی سی۔ جِہڑے جہاذ دے اُمر-گھںٹّے پُۄرے ہۄ جاںدے اُس نُۄں ایتھے پہُںچّا دِتّا جاںدا۔ سبھ تۄں پہِلاں جہاذ دے سارے پارٹ-پُرجے کھہۄل کے اُنہاں دی پُۄری ترہاں سپھائی کِیتی جاںدی۔ پھِر سارِییاں ٹریڈاں والھے اۄورہالِںگّ سمبّںدھّی گائیِڈ پُستکاں (Air Publications) انُسار آپۄ-آپݨے پارٹاں-پُرجِیا نُۄں مشِیناں اتے سپَیشل سںدّا راہِیں چَیکّ کردے۔ جِہڑے پارٹ-پُرجے کرَیک ہۄ گئے ہُںدّے جاں پْرماݨِک ہدّ تۄں ذِیادا گھس گئے ہُںدّے٬ اُنہاں دی تھاں نویں پا دِتّے جاںدے۔ اُنہاں چَیکِںگّا تۄں بائد دُۄجِییاں ٹریڈاں واںگ ساڈی ٹریڈ دے سارے پارٹ-پُرجے اسَیمبلی ہال ’چ پہُںچّ جاںدے۔ ایئر-کنّڈِیشںڈّ اسَیمبلی ہال اتِ-سُۄکھم سںدّاں تے مشِیناں نالھ لَیس سی۔ سارے کُجھ نُۄں جۄڑن-بِیڑن واستے اِںجݨ نُۄں تِنّ بھاگاں وِچ اسَیمبل کِیتا جاںدا سی— نۄذ (چُںجھّ) سَیکشن٬ سَیںٹر (وِچکارلا) سَیکشن تے رِیئر (پِچھلا) سَیکشن۔

آم جہاذاں دے اِںجݨ ذمِین دے سماناںتر ہُںدّے ہن تے ’نۄذ سَیکشن‘ مُۄہرلے پاسے ہُںدّا ہَے۔ پر ہَیلِیکاپٹر دا اِںجݨ کھڑویں رُکھّ (Vertical) ہۄݨ کرکے ’نۄذ سَیکشن‘ سبھ تۄں اُپّر ہُںدّا ہَے۔ اِس سَیکشن دے مکَینِذم راہِیں ہَیلِیکاپٹر اُپّرلا پکھّا وکھّ-وکھّ سپِیڈاں تے چلدا ہَے۔ سَیںٹر سَیکشن ’چ کرَیںکشاپھٹ تے ہۄر وڈّے پُرجے ہُںدّے ہن تے رِیئر سَیکشن وِچ جہاذ دے آئِل پمپّ٬ وائِرلَیسّ سَیٹّ٬ جنریٹر آدِ سہائِک پُرجے۔ ’نۄذ سَیکشن‘ ’چ اسِیں تِنّ جݨے ساں۔ اِںچارج سرجَیںٹ کُلکرنی (مراٹھی) کارپۄرل یادو (ہرِیاݨوی) تے مَیں۔

تِنّاں بھاگاں دِییاں اڈّ-اڈّ سروِساں مُکمّل کرکے اُنہاں نُۄں آپس ’چ جۄڑ دِتّا جاںدا سی۔ اُس تۄں بائد تکنِیشناں دی وکھّری ٹِیم اِںجݨ نُۄں ٹَیسٹ-بَیڈّ ’تے پھِٹّ کرکے اُسدا نِبھاء چَیکّ کردی سی۔ ٹَیسٹ-بَیڈّ دی بݨتر٬ جہاذ دی بݨتر دے انُکُۄل ہُںدّی ہَے۔ سۄ ٹَیسٹ-بَیڈّ ’تے چَیکّ کِیتے اِںجݨ دا نِبھاء٬ جہاذ ’تے پھِٹّ کِیتے اِںجݨ دے برابر ہُںدّا ہَے۔

اۄورہالِںگّ دَۄران تکنِیشناں ولّۄں کِیتے ہر کمّ دے ویروے٬ رِکارڈ وجۄں سمبّںدھِّت پھارماں ’چ درج کِیتے جاںدے ہن۔

باہرلے دیشاں تۄں کھرِیدے جہاذاں دے نِرماتا٬ ودھّ پُرجے ویچݨ دے لالچ ’چ٬ آپݨِییاں ایئر پبلِیکیشنذ وِچ کِتے-کِتے ترکہِیݨ ہدائِتاں وی لِکھ دیںدے ہن۔ MI- 4 ہَیلِیکاپٹر رُۄس تۄں کھرِیدے ہۄئے سن۔ اِس جہاذ دی کرَیںکشاپھٹ تِنّ ہِسِّیاں دا جۄڑ سی۔ ہدائِت اِہ سی کِہ تِنّہاں وِچّۄں جے اِک ہِسّا کرَیک ہۄ جائے جاں ذِیادا گھس جائے٬ تِنّے ہِسّے بدلے جاݨ۔

سَیںٹر سَیکشن دے تکنِیشناں نیں آپݨے تَۄر ’تے ناپ-تۄل کرکے ویکھ لِیا سی کِہ جے سِرپھ کرَیک جاں گھسِیا ہۄئِیا ہِسّا ہی بدلِیا جاوے تاں وی تِنّاں ہِسِّیاں دی اِکجُٹتا بݨ سکدی سی۔ اُنہاں نیں اِںجنِیئرِںگّ اپھسر سُکیاڈرن لِیڈر اَۄجلا نالھ گلّ کِیتی۔ اُسنے اِک اِںجݨ- جِسدی کرَیںکشاپھٹ دا سِرپھ اِک ہِسّا ہی بدلِیا گِیا سی-نُۄں ٹَیسٹ-بَیڈّ ’تے چَیکّ کرن واستے٬ چِیپھ ٹَیکنِیکل اپھسر کۄلھۄں اِجاذت لَے لئی۔ ٹَیسٹ-بَیڈّ تے وِشیش ساودھانی ورتی گئی۔ اِںجݨ دا نِبھاء ٹھِیک رِہا۔ کُجھ دِناں دے وکپھے بائد اِںجݨ دُۄجی وار ٹَیسٹ کِیتا گِیا۔ نِبھاء سَۄ پھی سدی ٹھِیک سی۔ ہدائِتاں ’چ ترمِیم کر دِتّی گئی۔ بھارت سرکار دے کھجانے ’تے پَیںدا کُجھ بۄجھ گھٹ گِیا۔

کہاݨی نالھ ناتا

اَیم.اے پںجّابی دے پہِلے بھاگ دے سِلیبس وِچ تِنّ کہاݨی سںگّْرہِ لگّے ہۄئے سن— سُجان سِںگھّ دا ’دُکھّ سُکھّ‘ کرتار سِںگھّ دُگّل دا ’پارے مَیرے‘ تے کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دا ’نویں لۄک’۔ اُدۄں تکّ مَیں ناول تاں بہُت پڑھے سن پر کہاݨِییاں بہُت ہی گھٹّ۔ اُہ وی اَیویں ہلکِییاں-پھُلکِییاں جِہِییاں تے میری اِہ دھارنا بݨی ہۄئی سی کِہ کہاݨی اہِم تے گمبھِّیر وِشِیاں دی واہک نہِیں بݨ سکدی۔ پر اِنہاں تِنّہاں سںگّْرِہاں دی پڑھت نیں میری دھارنا نُۄں گلت سابت کر دِتّا۔

اَیم.اے دے چارے پیپراں بارے یُۄنِیورسِٹی ولّۄں بھیجے جاںدے لَیسناں وِچ کہاݨی دے وِدواناں دے لیکھ وی ہُںدّے سن۔ اُنہاں لیکھاں وِچ کہاݨی دے رُۄپ٬ ٹَیکنِیک٬ بݨتر آدِ بارے پڑھدِیاں مَیں کہاݨی دی وِدھا ولّ کھِچِّیا گِیا۔

یُۄنِیورسِٹی ولّۄں سال وِچ دۄ ’پرسنل کاںٹَیکٹ پْرۄگرام‘ کِیتے جاںدے سن۔ وِدِیارتھِییاں نُۄں یُۄنِیورسِٹی ’چ سدّ کے ہۄسٹلاں وِچ ٹھہِرائِیا جاںدا۔ دسّ-باراں دِن دے اُنہاں پْرۄگراماں وِچ باکائِدا کلاساں لگدِییاں۔ پْرۄپھَیسر آپۄ آپݨے سبک پڑھائُںدے۔ سِلیبس دِییاں کہاݨِییاں بارے لَیکچر سُݨ کے مَینُۄں کہاݨی دی ہُنرمںدّی دی سمجھ آ گئی… کہاݨی دی وِدھا مَینُۄں آپݨی لِکھݨ-رُچی دے ودھیرے انُکُۄل لگّی… تے مَیں یُۄنِیورسِٹی ’چ ہی آپݨی پہِلی کہاݨی لِکھ ماری۔ ڈا. تْرِلۄک آنںدّ نُۄں دِکھائی۔ “اِہ تُہاڈی پہِلی کہاݨی ہَے؟” اُسنے پُچھِّیا۔

میرے ولّۄں ’ہاں‘ کہِݨ ’تے اُہ بۄلِیا٬ “اِہ کہاݨی بݨ گئی ہَے۔ تُہاڈے ’چ سمبھّاوناواں ہَیگِییاں نیں٬ لِکھݨا جاری رکھّۄ۔”

کہاݨی دا ناں ہَے ’چابی۔‘ اکتُۄبر 1974 دی گلّ ہَے اِہ۔ 30 سال دی اُمر سی اُدۄں میری۔ مَیں ناولکاری دِییاں سکِیماں تِیاگ دِتِّییاں تے کہاݨی نالھ ناتا بݨا لِیا۔ پہِلاں لِکھے ناول نُۄں سۄدھݨ دا وِچار وی چھڈّ دِتّا۔ ’چابی‘ کہاݨی دا مُکھّ پاتر نِراشتا ’چ گْرسِیا ہۄئِئَے۔ اُس نُۄں پِیلھِیئے دی بِماری ہۄئی سی۔ پِیلھِییا تاں کھتم ہۄ چُکّا ہَے پر ڈاکٹر دی کہی ہۄئی گلّ٬ “پِیلھِیئے نیں تُہاڈے لِور ’تے اسر کِیتا ہَے” بارے سۄچ-سۄچ اُہ چِںتّا ’چ ڈُبِّیا رہِںدَّے۔ کہاݨی وِچلی ستھِتی اتے پتنی ولّۄں مِلھے دھِیرج نُۄں پلّے بنّہݨ دی پْریرنا اُسدی ناںہ-پکھّی سۄچ نُۄں ہاں-پکھّی بݨائُݨ وِچ سہائی ہُںدّی ہَے۔ سںکّیتک رُۄپ ’چ کہاݨی وِچلا سُنیہا اِہ ہَے کِہ ہاں-پکھّی سۄچ دی چابی منُکھّ دے اںدّر ہی پئی ہُںدّی ہَے۔ اِسدی ہۄںد تۄں دُۄر نہِیں جاݨا چاہِیدا۔ اسل وِچ اِس کہاݨی دا مُکھّ پاتر مَیں آپ ہی ساں۔ وِشا سی میرے لِور دی بِماری جِہڑی مَیں من نُۄں لا کے نِراشتا سہیڑ لئی سی۔

بھارت دے انیکاں اِلاکِیاں اتے اُتھّۄں دے لۄکاں بارے انُبھو ہۄݨ دے باوجُۄد میرا کہاݨی رچݨ دا کارج سوَے اتے گھر-پرِوار تۄں شُرُۄ ہۄئِیا۔

’چابی‘ تۄں اگلِییاں کہاݨِییاں ’بُۄسٹر‘ ’بُرج دی اِٹّ‘, ’سِیاہی پھَیل گئی‘ وِچ مَیں سوَے٬ پتنی تے بیٹِیاں نُۄں پاتر بݨائِیا۔ اِنہاں کہاݨِییاں وِچ مَیں مرد پاتراں نُۄں آپݨِییاں پتنِییاں تے بچِّیاں ولّۄں مِلھدے سنیہ٬ سہِیۄگ اتے ہَۄسلے سدکا ذِںدّگی دِییاں اَۄکڑاں-مُشکلاں نالھ جُۄجھدے وِکھائِیا ہَے۔

کہاݨِییاں سَیر کردِیاں جاں آپݨے کُیاٹر دی بالکۄنی ’چ بَیٹھِیاں پھُردِییاں سن۔ دُمںجّلے کُیاٹراں وِچ ساڈا کُیاٹر اُپّر سی۔ دۄ اُپّرلے تے دۄ ہیٹھلے کُیاٹراں دے درواذے آہمۄ ساہمݨے سن۔ دۄ گواںڈھِییاں بالا سُبرامنِیئم (تامِل) تے دِوِیا گہِلۄت (راجستھانی) نالھ ساڈی ودھِییا بۄلچال سی۔ تِیجا گواںڈھی کۄکڑُۄ مۄٹھ سی۔ بالا سُبرامنِیئم نالھ تاں ساڈی پرِوارک ساںجھ سی۔ اسِیں آپس وِچ پکوان ساںجھے کر لَیںدے ساں۔ اُنہاں نُۄں کڑھی اتے آلُۄیاں والھے پراںٹھے پسںدّ سن٬ سانُۄں ڈۄسے اتے اُپما۔ اُنہاں دے بچّے دۄ-دۄ٬ تِنّ-تِنّ سال دے پھرک نالھ ساڈے بچِّیاں دے ہاݨی سن۔ اُہ رلھمِلھ کے کھیڈ لَیںدے۔ بالا سُبرامنِیئم پْرائیِویٹلی بی.کام دی پڑھائی کر رِہا سی۔ گواںڈھِییاں تۄں سِوائے اسَیمبلی ہال دے مادھو رائۄ (تیلگُۄ), راکیش سُۄد (ہِماچلی) کانُۄں سنِیال (بںگّالی) تے ڈِںجّن دے پُراݨے ساتھی بںتّا سِںگھّ نالھ وی ساںجھ بݨی ہۄئی سی۔

گھُمّݨ-پھِرن دے پْرۄگرام گھٹّ ہی ہُںدّے سن۔ سَیکْریٹرِیئیٹ٬ لَیجِسلیٹِو اسَیمبلی ہائۄُس تے ہائیِکۄرٹ دِییاں بِلڈِںگّا اِک وار دیکھ چُکّے ساں۔ اُنہاں وِچ وار-وار کھِچّ پائُݨ والھی کۄئی وِشیشتا نہِیں سی۔ گرمِییاں وِچ ’سُکھنا لیک‘ تے بسںتّ رُتّ وِچ ’رۄذ گارڈن‘ گھُمّ آئُںدے ساں۔

چںڈِّیگڑھ دے سوَے-سِکھِّئت اذِیم کلاکار نیک چںدّ ولّۄں گُپت تَۄر ’تے بݨائے ’رَۄک گارڈن‘ بارے 1975 جاں شائِد 1976 ’چ پتا لگّا۔ کُۄڑے-کرکٹ٬ رہِںدّ-کھُۄںہد تے ردّی چِیذاں وِچّۄں سِرجے بُتّ اتے پْرتِیکمئی دْرِشاں دی کلاتمِکتا ہَیران کرن والھی ہَے۔

اَیم.اے بھاگ پہِلا مَیں پاس کر لِیا سی۔ اُدۄں کُ ہی میری سارجَیںٹ وجۄں پْرمۄشن ہۄ گئی۔ مَینُۄں ’نۄذ سَیکشن‘ دا اِںچارج بݨا دِتّا گِیا۔ کُلکرنی ٹَیسٹ-بَیڈّ ٹِیم ’چ چلا گِیا۔

بھارتی ہوائی سَینِکاں دی رِیٹائِرمَیںٹ اُمر 55 سال ہَے۔ پر جے کۄئی پہِلاں چھڈّݨی چاہے٬ اُہ 15 سال پُۄرے کرکے چھڈّ سکدا ہَے۔ نَۄکری چھڈّݨ تۄں اِک سال پہِلاں جدۄں مَیں اݨ-اِچھّا (unwillingness) بھری تاں ساڈا اپھسر سُکیاڈرن لِیڈر اَۄجلا٬ جۄ ہَیںکڑ دی بجائ ہلِیم سُبھاء دا مالک سی٬ مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ “تُسِیں نَۄکری کِئۄں چھڈّ رہے ہۄ؟ سارجَیںٹ بݨ گئے اۄ٬ کمِشن لئی ٹرائی کرۄ۔ باہر کی پتَے٬ کِدّاں دی نَۄکری مِلھے۔ چھۄٹے-چھۄٹے بچّے آ تُہاڈے رِسک نہِیں لَیݨا چاہِیدا۔”

“سر ! مَینُۄں پُۄری اُمِید اےَ کۄئی درمِیانی جِہی نَۄکری مَیں لبھّ ہی لَیݨی آں۔” مَیں وِشواش نالھ آکھِیا۔ وَیسے اَۄجلا ساہِب دی آکھی ’رِسک‘ والھی گلّ گلت نہِیں سی۔

میرا وڈّا بیٹا 8 سال دا سی تے چھۄٹا 5 سال دا۔ پَینشن سِرپھ 130 رُپئے پْرتی مہِینا لگّݨی سی۔

سۄ رِسک تاں ہَیگا ہی سی۔ پر میرا سںوّیدنشِیل من وردی دی نَۄکری تۄں اکّ-تھکّ چُکّا سی۔ وردی نیں میری ذبان نُۄں جںدّرا مارِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں اِہ نہِیں سی پُچھّ سکدا کِہ ہوا ’چ اُڈّݨ والھِییاں مشِیناں دے تکنِیشناں دی تنکھاہ اینی تھۄڑھی کِئۄں ہَے؟ اپھسراں تے ہیٹھلے رَیںکاں وِچ اینا پاڑا کِئۄں ہَے؟ پاڑا سِرپھ تنکھاہاں ’چ ہی نہِیں٬ مَیسّاں دے کھاݨِیاں تے وردِییاں دے کپّڑِیا دی کُیالِٹی وِچ وی۔ اِنہاں شِکوِیاں دی گھُٹݨ تۄں اِلاوا وڈّی گلّ اِہ کِہ میرے من ’تے آذادی نالھ کہاݨِییاں لِکھݨ تے چھپوائُݨ دی رِیجھ ہاوی ہۄ چُکّی سی۔

پںجّابی دی اَیم.اے سِرے لا دِتّی۔

رِٹائِرمَیںٹ تۄں 6 مہِینے پہِلاں٬ سِول ’چ نَۄکری واستے اپلائی کرن لئی اَین. اۄ. سی مِلھ گِیا۔ پںجّاب سٹیٹ کۄیاپْریٹِو بَیںک چںڈِّیگڑھ نیں ’پھِیلڈ اِکنامِکس اِنوَیسٹِیگیٹر‘ دِییاں پۄسٹاں واستے درکھاستاں مںگِّییاں۔ مَیں اپلائی کر دِتّا۔ اِںٹروِئۄُ-کمیٹی ’چ تِنّ اُچّ ادھِکاری سن— پںجّاب سٹیٹ کۄیاپْریٹِو مہِکمے دا رجِسٹرار مِسٹر جۄشی آئی. اے. اَیس٬ پںجّاب سٹیٹ کۄیاپْریٹِو بَیںک دا مَینیجِںگّ ڈائِرَیکٹر س. امرجِیت سِںگھّ والِییا اتے اِسے بَیںک دا جنرل مَینیجر (ناں یاد نہِیں)۔ مِسٹر جۄشی نیں اںگّْریذی ساہِت پڑھِیا ہۄئِیا سی۔ اُسنے رُماںٹِک لہِر دے کوِییاں شَیلے تے کِیٹس بارے سوال پُچھّے۔ اُہ سوال میرے لئی سَۄکھے سن۔

“تُسِیں پھَۄجی ہۄ۔ ڈسِپلِن بارے کُجھ دسّۄ؟” مِسٹر والِییا نیں پُچھِّیا۔

“سر ! پھَۄج وِچ تاں ڈسِپلِن دا متلب٬ بںدِّیاں دے مناں اںدّر سذاواں دا ڈر بھر کے اُنہاں نُۄں کابُۄ ’چ رکھّݨ اتے اُنہاں ’تے ہُکم چلائُݨا ہی ہُںدّا ہَے۔ پر میرے مُتابِک ڈسِپلِن دا ارتھ بںدّے ولّۄں چںگّے نِئماں جِویں جِمّیواری٬ ترتِیب٬ سُہِردتا٬ سداچار آدِ ’تے پہِرا دیݨا ہَے۔ ہر بںدّے دا اِس ترہاں دا ڈسِپلِن پرِوار٬ سماج تے دیش لئی ہِتّکاری سِدھّ ہۄ سکدا ہَے۔”

“کرذا دیݨ لگِّیاں بَیںک نُۄں کِہڑِییاں گلّاں دا دھِیان رکھّݨا چاہِیدَے تاں کِہ وسُۄلی سمیں سِر ہۄ سکے؟” جنرل مَینیجر نیں پْرشن کِیتا۔

ڈھُکّویں جواب بارے مَینُۄں پُۄری ترہاں نہِیں سی پتا۔ اٹے-سٹے نالھ آکھ دِتّا٬ “بَیںک نُۄں اِہ گھۄکھݨا چاہِیدَے کِہ کی کرذدار ’چ کرذے دی رکم مۄڑن دی سمرتھّا ہَیگی اے۔ بَیںک نُۄں اِہ وی دیکھݨا چاہِیدَے کِہ کرذا پھس جاݨ ’تے کانُۄنی ڈھںگّ نالھ وسُۄلی کرن واستے کرذدار کۄلھ کۄئی جائِداد ہَے۔ سمیں-سمیں بَیںک اِہ وی چَیکّ کرے کِہ کرذدار نیں کرجا سہی مںتّو لئی ورتِیا ہَے۔

“ڈُبّ گئے کرذِیاں دی پڑتال کرن لئی کی پرَۄسَیسّ ہۄݨا چاہِیدَے؟” جنرل مَینیجر دا اگلا سوال سی۔

اِںٹروِئۄُ دی تِیاری وجۄں مَیں Investigation دِییاں وِدھِییاں بارے تھۄڑھی-بہُت جاݨکاری ہاسل کِیتی ہۄئی سی۔ اُس انُسار جواب بݨا دِتّا۔ اںتّ وِچ اِںٹروِئۄُ کمیٹی دے چیئرمَین مِسٹر جۄشی ولّۄں کہے “تھَیںک یُۄ” دے جواب وِچ “تھَیںک یُۄ” آکھ مَیں باہر آ گِیا۔ میرے ہِساب نالھ اِںٹروِئۄُ جے بہُت چںگّی نہِیں تاں ماڑی وی نہِیں سی۔

نَۄکری دے 15 سال تاں مارچ 1977 نُۄں پُۄرے ہۄݨے سن۔ پہِلی جنوری تۄں 31 مارچ تکّ 3 مہِینے دی چھُٹّی سی۔ 27 دسمبّر شام نُۄں سِینِیئر نان-کمِشںڈّ اپھسراں دی ساڈی مَیسّ وِچ مَینُۄں تے اِک وارںٹّ اپھسر نُۄں رسمی کِسم دی وِدائِگی پارٹی دِتّی گئی۔ 31 دسمبّر نُۄں اسَیمبلی ہال دے تکنِیشناں ولّۄں چاہ-پارٹی سی۔ مَیں پہِلاں وی دسّ چُکّا ہاں کِہ ایئرپھۄرس وِچ بۄلݨ-لِکھݨ دا سارا وِہار اںگّْریذی ’چ ہُںدّا ہَے۔ سُکیاڈرن لِیڈر اَۄجلا نیں اںگّْریذی ’چ دِتّے بھاشݨ وِچ میرے لئی Competent technician, intellectual and trustworthy person (نِپُنّ تکنِیشن٬ بُدھِّیمان تے بھرۄسییۄگ وِئکتی) دے شبد ورتدِیاں میرے کاج-وِہار دی شلاگھا کِیتی اتے میرے چںگّیرے بھوِّکھ لئی شُبھّ اِچھاواں دِتِّییاں۔ اَۄجلا ساہِب اتے تکنِیشناں نالھ کمّ کرن نُۄں آپݨا سُبھاگ آکھدِیاں مَیں اُنہاں ولّۄں مِلھے سنیہ تے سہِیۄگ لئی سبھ دا دھنّواد کِیتا۔ اسَیمبلی ہال تۄں وِدا ہۄݨ سمیں٬ ’کلّے-’کلّے نالھ ہتھّ مِلھائُںدِیاں تے اُنہاں دِییاں شُبھّ اِچھاواں لَیںدِیاں مَیں بھاوُک ہۄ گِیا ساں۔

شام نُۄں گواںڈھِییاں بالا سُبرامنِیئم تے دِوِیا گہِلۄت نیں پارٹی رکھّی ہۄئی سی۔ مَیں تے کُلوںتّ بچِّیاں سمیت جدۄں بالا سُبرامنِیئم دے کُیاٹر ’چ وڑے تاں سانُۄں ہَیرانی بھری کھُشی ہۄئی۔ گواںڈھِییاں تۄں اِلاوا کانُۄں سنِیال٬ راکیش سُۄد٬ بںتّا سِںگھّ تے مادھو رائۄ ہُرِیں وی پھَیملِییاں سمیت ہاذر سن۔ سُبرامنِیئم نیں دسِّیا کِہ پارٹی سارِیاں نیں رلھ کے آیۄجِت کِیتی سی۔ سارے پرِوار اِک-دُۄجے نُۄں جاݨدے سن۔ کُیاٹر دے اِک کمرے دے پھرش ’تے پھَۄجی کمبّلاں اُتّے بَیڈّ-شِیٹاں وِچھائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ وکھّ-وکھّ رںگّاں-نسلاں والھے سارے جݨے٬ اِک وڈّے پرِوار واںگ اِکمِکّ ہۄ کے کھا-پی رہے سن۔ گلّاں-باتاں وی چلّ رہِییاں سن۔ نِیاݨِیاں دی ٹۄلی آپݨِییاں کھیڈاں ’چ مست سی۔ راکیش نُۄں گائُݨ دا شَۄںک سی۔ اُسنے ہیک دے اںدّاذ وِچ اِک پہاڑی گِیت سُݨائِیا۔ سارِیاں پسںدّ کِیتا۔ سنِیال دی پتنی (ناں بھُلّ گِئَے) وی کدی-کدی گا لَیںدی سی۔ ساڈے کہِݨ ’تے اُسنے بںگّالی گِیت گائِیا۔ اُسدی سُرِیلی آواذ تے ڈُۄںگھی ندی دے وہاء ورگی گِیت دی لَیء دِلاں نُۄں دھُۄہ پائُݨ والھی سی۔ سنِیال دے مُۄںہۄں گِیت دی ہِںدّی ’چ وِیاکھِیا سُݨ کے پتا لگّا کِہ گِیت دا تھِیم جِیون دی گتِیشِیلتا سی۔ پارٹی دا انںدّ ماݨدِیاں ساڈی نِگہا کںدھّ ’تے لٹکدے کلاک دِییاں سُۄئیِیاں ولّ وی گھُمّ رہی سی۔

نواں سال چڑھدِیاں ہی سارِیاں نیں ’ہَیپی نِئۄُ یِیئر‘ اتے شُبھ اِچھاواں دے بۄل ساںجھے کِیتے۔ ساڈے بھوِکھّی جِیون-سپھر لئی شُبھّ کامناواں دِتِّییاں گئیِیاں۔

مُساپھری کِسم دی نَۄکری اتے تنکھاہ تھۄڑھی ہۄݨ کارن ساڈا سامان تھۄڑھا ہی سی جۄ دۄ کُ دِن پہِلاں بھرا دلجِیت سِںگھّ آپݨے کِسے دۄست دے جۄںگے ’تے لدّ کے پِںڈّ لَے گِیا سی۔

سال 1977 دے پہِلے دِن اسِیں پِںڈّ دی تِیاری کر لئی۔ بسّ اڈّے نُۄں ٹُرن سمیں گواںڈھِییاں نالھ گلوکّڑِییاں پائُںدِیاں ساڈِییاں اتے اُنہاں دِییاں اکھّاں نم ہۄ گئیِیاں۔

وردی والھی نَۄکری تۄں مُکت ہۄݨ دی شاںتی سی جاں پتا نہِیں کی٬ کِہ پِںڈّ پہُںچّ کے مَیں کئی دِن بہُت سُتّا۔ ماں٬ باپُۄ جی تے بھَیݨ-بھراواں سںگّ بہِݨا چںگّا لگدا سی۔ رِشتیداراں تے پِںڈّ والِیاں نُۄں کھُشی-کھُشی مِلھ رِہا ساں۔ اِک دِن ساڈی بِیہی دِییاں دۄ بُڑھِییاں دے بۄل میرے کنِّیں پئے٬ “لَے کُڑے! اِہ تاں جُیانی ’چ ای لٹَیر ہۄ کے آ گِیا۔”

“کھالی نہِیں آئِیا۔ 15 سال کھٹّ کما کے آئِیا٬ پَینشن دے سِر ہۄ کے۔”

اِنہاں بۄلاں نیں مَینُۄں سۄچِیں پا دِتّا۔ ’کِہڑی کمائی سی میرے پلّے؟ میرے بَیںک-کھاتے وِچ سِرپھ تِنّ کُ ہذار سی۔ اُہ وی تھۄڑھے کُ دِن پہِلاں نَۄکری دے کُجھ پھںڈّ مِلھے سن۔ تے پَینشن سِرپھ 130 رُپئے مہِینا۔ ایئر پھۄرس وِچ جِدّاں دا گِیا سی٬ بھر جُیانی دے 15 سال گُیا کے اۄداں دا ہی کھالم-کھالی پرت آئِیا ساں۔‘ پر چھیتی ہی میرے اںدّرۄں گَۄرو اُبھّر پِیا— مَیں کھالم-کھالی نہِیں۔ اُدۄں مَیں دس جماتُۄ سی۔ ہُݨ میرے پلّے دۄ ماسٹر ڈِگرِییاں ہن۔ اُدۄں میری ہستی آپݨے پِںڈّ اتے آلھے-دُیالھے دے 50-60 کِلّۄمِیٹراں تکّ ہی سِیمت سی تے ہُݨ مَیں ہذاراں مِیلاں دے سُکھاویں تے بِکھڑے پںدھّ گاہ کے آئِیا ہاں۔

بھارت دے تکرِیبن ادھّے سُۄبِیاں دے شہِر٬ کسبے اتے سُہݨے-کسُہݨے ستھان دیکھے ہی نہِیں٬ سارے تھاوِیں رہِںدّا-وسدا رِہاں۔ انیکاں سمارک دیکھے ہن۔ انیکاں درِیاواں تے چینئی دے سمُںدّر نالھ ساںجھ پائی ہَے۔… تے ایئرپھۄرس وِچ میرے نال سارے سُۄبِیاں دے لۄک کمّ کردے سن۔ بَیرکاں-کُیاٹراں وِچ اُنہاں دے نالھ ہی رہِںدّا رِہاں۔ اُنہاں وِچ وِچردِیاں اُنہاں دی رہِݨی-بہِݨی٬ رسمۄ-رِواج تے جِیون-شَیلی نُۄں نیڑِئۄں ویکھِیا ہَے٬ سمجھِیا ہَے۔ نیڑلی ساںجھ والھے مِتّر-پِیارِیاں تے اُنہاں دے پرِواراں دا سنیہ بھرِیا ساتھ نسِیب ہۄئِیا ہَے۔ پاکِستان نالھ ہۄئیِیاں جںگّاں دَۄران جںگّاں دی بھِیانکتا تے کرُۄرتا ہڈِّیں ہںڈھّائی ہۄئی اے۔ جںگّ لڑدِیاں پھَۄجِییاں دے جۄش٬ بہادری٬ بھَیء اتے چِںتّاواں دے اہِساس میرِییاں ہڈّ-بِیتِییاں دا ہِسّا ہن۔ پھَۄجِییاں دی ہۄݨی دِییاں کُجھ تْراسدِک گھٹناواں دا مَیں چشمدِید گواہ ہاں۔ ایئرپھۄرس دے وکھّ-وکھّ ترہاں دے اِہ سارے انُبھو میرے لئی اِک وِشیش کِسم دی تالِیم ہَے۔ ایئرپھۄرس ’چ ہاسل کِیتی اکادمِک یۄگتا اتے اِس وِشیش کِسم دی تالِیم نیں میرے نذرِیئے اتے جِیون دْرِشٹی نُۄں وسِیہ کِیتا ہَے’۔ اِس ہِساب-کِتاب دی آکھری گلّ اِہ سی٬ ’ایئرپھۄرس میرے لئی سِرپھ ماڑی ہی نہِیں٬ چںگّی وی سی۔ جے مَیتھۄں جوانی دے 15 سال لئے ہن تاں مَینُۄں کُجھ دِتّا وی ہَے٬ جۄ دِتّا ہَے اُہ وِشیش ہَے۔‘

نوِیں نَۄکری

ساڈے پِںڈّ سرکاری ہائی سکُۄل تاں ہَیگا سی پر پںجّاب دے ہۄر سرکاری سکُۄلاں واںگ پڑھائی دا مِیار ہیٹھاں ڈِگ چُکّا سی۔ بچِّیاں نُۄں اُس سکُۄل ’چ پڑھائُݨ لئی ساڈا من ناں منِّیاں۔ وڈّا بیٹا ہرپْرِیت چںڈِّیگڑھ ہوائی اڈّے دے سَیںٹرل سکُۄل وِچ دُۄجی جمات ’چ پڑھدا آئِیا سی۔ اُس نُۄں آدمپُر ہوائی اڈّے دے سَیںٹرل سکُۄل وِچ داکھلا مِلھ گِیا۔ ہوائی اڈِّیاں تے چھائُݨِییاں وِچ ستھِت اںگّْریذی مِیڈِیئم والھے سکُۄلاں ’چ پڑھائی دا مِیار ودھِییا ہُںدّا ہَے۔ ہرپْرِیت دا پِںڈّۄں بسّ ’تے سکُۄل جاݨا-آئُݨا سمبھّو نہِیں سی۔ مَیں اُسنُۄں سائیِکل ’تے چھڈّ آئُںدا تے لَے آئُںدا۔

پْرماتما دی مِہر نالھ نوِیں نَۄکری واستے میرے یتن سپھل ہۄ گئے۔ ایئرپھۄرس دی پْری-رِٹائِرمَیںٹ چھُٹّی دَۄران ہی٬ پھروری 1977 ’چ پںجّاب سٹیٹ کۄیاپْریٹِو بَیںک چںڈِّیگڑھ وِچ ’پھِیلڈ اِکنامِکس اِنوَیسٹِیگیٹر‘ (Field Economics Investigator) دی پۄسٹ واستے میری سِلَیکشن ہۄ گئی۔ ہۄر وی ودھِییا گلّ اِہ ہۄئی کِہ میری پۄسٹ ’سَیںٹرل کۄیاپْریٹِو بَیںک ہُشِیارپُر‘ نُۄں الاٹ ہۄ گئی۔ پںجّاب دی ہر سَیںٹرل کۄیاپْریٹِو بَیںک وِچ اِک اَیپھ. ای. آئی پۄسٹ کِیتا گِیا سی۔ تِنّ اِنوَیسٹِیگیٹر پںجّاب سٹیٹ کۄیاپْریٹِو بَیںک لئی رکھّے گئے سن۔ ’پںجّاب کۄیاپْریٹِو اِنسٹِیچِئۄُٹ‘ چںڈِّیگڑ وِکھے سانُۄں 10 دِن ٹرینِںگّ دِتّی گئی۔

بَیںک دے کمّ دے گھںٹّے 10 تۄں 5 وجے تکّ سن۔ مَیں ہرپْرِیت نُۄں سویرے چھڈّ تاں سکدا سی پر لِیائُݨا سمبھّو نہِیں سی۔ سۄ اسِیں گھردِیاں دی سلاہ نالھ آدمپُر شِپھٹ کر گئے۔ آدمپُر تۄں ہُشِیارپُر واستے ہر پںجّ مِںٹّ بائد بسّ سروِس سی۔

اُدۄں پںجّاب دے کۄیاپْریٹِو بَیںک-سِسٹم دے تِنّ لَیول سن۔

(1) سُۄبا پدھّر ’تے پںجّاب سٹیٹ کۄیاپْریٹِو بَیںک۔ اِسنُۄں ایپَیکّس بَیںک (Apex Bank) وی کِہا جاںدا سی۔

(2) ذِلا لَیول ’تے سَیںٹرل کۄیاپْریٹِو بَیںک اتے ذِلے دے پِںڈّاں-کسبِیاں وِچ اِسدِییاں براںچا۔ سَیںٹرل کۄیاپْریٹِو بَیںک نُۄں ’کیںدری سہِکاری بَیںک‘ وی آکھدے سن۔

(3) پِںڈّاں دِییاں کۄیاپْریٹِو سُسائِٹِییاں۔

پںجّاب دے سمُچّے کۄیاپْریٹِو مہِکمے دی کماںڈ ’رجِسٹرار کۄیاپْریٹِو سُسائِٹِیذ پںجّاب‘ دے ہتھّاں وِچ ہُںدّی ہَے۔ اُہ آم تَۄر ’تے آئی. اے. اَیس کیڈر دا اپھسر ہُںدّا ہَے۔ رجِسٹرار تۄں ہیٹھاں جائِںٹ رجِسٹرار٬ اَیڈِیشنل رجِسٹرار٬ ڈِپٹی رجِسٹرار٬ اسِسٹَیںٹ رجِسٹرار دے اہُدِیاں والھے اپھسر ہُںدّے ہن۔

رجِسٹرار٬ پںجّاب سرکار دِییاں پالِسِییاں تے پْرۄگراماں انُسار پںجّاب دے سارے کۄیاپْریٹِو ادارِیاں دے پْربںدھّاں تے کارجاں بارے دِشا-نِردیش جاری کردا ہَے۔ اُہ لۄڑ پَیݨ ’تے ایپَیکّس بَیںک نُۄں وی ہدائِتاں بھیجدا ہَے۔ ایپَیکّس بَیںک جِتھّے کۄیاپْریٹِو بَیکِںگّ دے رُۄلذ تے رَیگُۄلیشنذ نِردھارت کردی ہَے٬ اُتھّے رجِسٹرار تے رِذرو بَیںک دِییاں ہدائِتاں دی پالݨا کرن لئی کیںدری سہِکاری بَیںکاں اتے چںڈِّیگڑھ ’چ آپݨِییاں براںچاں نُۄں مَیمۄرَیںڈم وی جاری کردی ہَے۔ بَیںکِںگّ کارجاں تۄں اِلاوا اِہ بَیںک٬ کیںدری سہِکاری بَیںکاں دے جنرل مَینیجراں٬ ڈِپٹی مَینیجراں تے اسِسٹَیںٹ مَینیجراں دِییاں پںجّاب لَیول تے بدلِییاں اتے اُنہاں دِییاں پْرمۄشناں بابت پْربںدھّکی کارج وی نِبھائُںدی ہَے۔

جِلہا ہَیڈّکُیاٹر ’تے ستھِت کیںدری سہِکاری بَیںک٬ جِلہے دِییاں براںچاں دا ہَیڈّ آپھِس ہُںدّا ہَے۔ اِس بَیںک دا جنرل مَینیجر اپَیکس بَیںک٬ رِذرو بَیںک اتے ہۄر ادارِیاں ولّۄں آئیِیاں ہدائِتاں آپݨِییاں براںچاں وِچ لاگُۄ کروائُںدا ہَے۔ اُہ براںچ مَینیجراں تے ہۄر سارے کرمچارِییاں دِییاں جِلہا لَیول ’تے بدلِییاں اتے پْرمۄشناں تۄں اِلاوا کُتاںہِییاں سمبّںدھّی اُنہاں ’تے اَیکشن لَیݨ دے کارج وی نِپٹائُںدا ہَے۔ اِنہاں کارجاں اتے کرمچارِییاں دِییاں تنکھاہاں٬ ٹی.اے٬ ڈی.اے اتے پرسنل پھائیِلاں سمبّںدھّی سمُچّی لِکھت-پڑھت بَیںک دا ’اَیڈمنِسٹْریشن سَیکشن‘ کردا ہَے۔ ساڈی بَیںک وِچ اِسنُۄں ’اِسٹَیبلِشمَیںٹ سَیکشن‘ (Establishment Section) آکھدے سن۔

کیںدری سہِکاری بَیںک دے پْربںدھّاں وِچ بۄرڈ آپھ ڈائِرَیکٹرذ وی بھُۄمِکا نِبھائُںدا ہَے۔ اِنہاں ڈائِرَیکٹراں دی وڈّی گِݨتی سُسائِٹِییاں دے پْرتِینِدھاں دی ہُںدّی ہَے۔ اِہ پْرتِینِدھ آپݨے وِچّۄں بۄرڈ دے چیئرمَین تے مَینیجِںگّ ڈائِرَیکٹر چُݨ لَیںدے ہن۔ جِلہے دا اسِسٹَیںٹ رجِسٹرار وی سرکاری مَیمبر وجۄں بۄرڈ دِییاں مِیٹِںگّاں وِچ شامل ہُںدّا ہَے۔ ہریک کیںدری بَیںک آپݨے بۄرڈ وِچّۄں اِک ڈائِرَیکٹر٬ ایپَیکّس بَیںک دے بۄرڈ آپھ ڈائِرَیکٹرذ لئی نامذد کردی ہَے۔

سُسائِٹِییاں دا کمّ-کاج٬ سُسائِٹِییاں دے مَیمبراں ولّۄں چُݨے پْردھان٬ مِیت پْردھان سَیکٹری تے سیلذمَین چلائُںدے ہن۔ سُسائِٹِییاں دے کمّ-کاج دی سمُچّی نِگرانی کۄیاپْریٹِو مہِکمے دے اِنسپَیکٹر٬ سب اِنسپَیکٹر٬ اسِسٹَیںٹ رجِسٹرار تے ڈِپٹی رجِسٹرار کردے ہن۔

اَیپھ. ای. آئی وجۄں میری مُکھّ ڈِئۄُٹی 5 سال تۄں ودھّ ڈِپھالٹر سُسائِٹِییاں دی پڑتال کرکے وِستھارت رِپۄرٹاں ایپَیکس بَیںک چںڈِّیگڑھ نُۄں بھیجݨ دی سی۔ اِس تۄں اِلاوا دۄ ڈِئۄُٹِییاں ہۄر وی سن:

(1) بَیںک دی ڈِپاذِٹ ودھائُݨ لئی براںچاں نُۄں سلانا ٹارگِٹ الاٹ کرنے اتے ہر تِنّ مہِینِیاں بائد پْرَۄگرَیسّ چَیکّ کرنی۔ وادھے دی در تۄں ہیٹھاں آ رہِییاں براںچاں دے مَینیجراں نُۄں یتن تیذ کرن لئی چِٹھِّییاں لِکھݨِییاں۔

(2) نوِییاں براںچاں کھۄلہݨ لئی سمبّںدھِّت اِلاکے دا سروے کرنا۔

کھُلہے اہاتے ’چ اںگّْریجاں دے سمیں دی بݨی ساڈی بَیںک دی بِلڈِںگّ بہُت وڈّی سی۔ بِلڈِںگّ دے مُۄہرلے ہِسّے وِچ ہرے سپںجّی گھاہ تے بھاںت-سُبھاںتے پھُلّاں دا لائن سی۔ بِلڈِںگّ دے سجّے-کھبّے نویں-پُراݨے دْرکھت اتے سُہݨے پتِّیاں والھے بُۄٹے سن۔ دیکھ-بھال بَیںک دا مالی کردا سی۔

بَیںک دے اگلے تے پِچھلے ہِسّے وِچ دۄ وڈّے ہال تے سائیِڈاں ’تے کئی کمرے سن۔ اُنہاں وِچّۄں اِک کمرے ’چ بلوںتّ رائے بںگّا اتے لالا اۄم پْرکاش دے ٹیبل سن۔ اُہ دۄویں جُۄنِیئر اکائۄُںٹَیںٹ سن۔ میرا ٹیبل اُنہاں دے کمرے وِچ لائِیا گِیا۔ بںگّا بَیںک دا اہِم کرمچاری سی۔ اُس تۄں اُپّر تِنّ سِینِیئر اکائۄُںٹَیںٹ وی سن پر اُنہاں دِییاں ڈِئۄُٹِییاں اگلے ہال وِچ ڈِپاذِٹ سَیکشن ’تے سن۔ بںگّے دی وِشیشتا اِہ سی کِہ اُہ اکائۄُںٹَیںسی دے نالھ-نالھ اںکّڑِیاں دا وی ماہر سی۔ سلانا بَیلَیںس-شِیٹ اُہ بݨائُںدا سی۔ بَیںک وِچ لۄکاں دی ڈِپاذِٹ بہُت سی۔ اُس وڈّی رکم دی ڈھُکوِیں اِنوَیسٹمَیںٹ وی اُہی کردا سی۔

بَیںک دا پُراݨا کرمچاری لالا ڈیء-بُکّ لِکھݨ اتے سُسائِٹِییاں دِییاں بَیںک وِچ ہِسّیدارِییاں دا کمّ کردا سی۔ کِسے کارن کرکے اُس نُۄں جُۄنِیئر اکائۄُںٹَیںٹ دی پْرمۄشن دیر نالھ مِلی سی۔ بَیںک دا سِینِیئر بںدّا ہۄݨ کرکے آم کرمچاری اُسدا آدر کردے سن۔

مَیں مہِینے ’چ دۄ کُ ہپھتے ہی بَیںک ’چ بَیٹھدا ساں۔ باکی دے دِن ٹُۄر ’تے۔ ہر مہِینے جِنِّییاں کُ سُسائِٹِییاں دی پڑتال سمبھّو ہُںدّی٬ اُنہاں بارے آپݨا ٹُۄر-پْرۄگرام جنرل مَینیجر تۄں پْروان کروا کے سُسائِٹِییاں دے اِںچارج اِنسپَیکٹراں نُۄں بھیج دیںدا۔ اُہ اگاںہ سَیکٹرِییاں اتے بںدّ ہۄ چُکِییاں سُسائِٹِییاں دے ماملے وِچ سب اِنسپَیکٹراں دِییاں ڈِئۄُٹِییاں لا دیںدے۔ مِتھّی ہۄئی تارِیکھ اتے سمیں ’تے مَیں سُسائِٹی وِچ جاں جِتھّے سُسائِٹی دا رِکارڈ پِیا ہُںدّا٬ اۄتھے پہُںچّ جاںدا۔ دُۄر-نیڑے دے پِںڈّاں ’چ جاݨ لئی آپݨی سواری دی ذرُۄرت سی۔ سۄ مَیں سکُۄٹر کھرِید لِیا۔

پڑتال واستے ایپَیکّس بَیںک نیں لمّا-چَۄڑا پرپھارما بھیجِیا ہۄئِیا سی۔ سَیکٹری جاں سب اِنسپَیکٹر دی سہائِتا نالھ٬ رِکارڈ وِچّۄں ڈِپھالٹر مَیمبراں بارے پرپھارمے بھرن بائد٬ مَیمبراں نُۄں بُلا کے کرجا ناں مۄڑن دے کارن پُچھّدا ساں۔ سُسائِٹی دی کارجشَیلی بارے وِستھارت رِپۄرٹ لِکھݨی ہُںدّی سی۔ اُہ مَیں بَیںک ’چ بَیٹھ کے تسّلی نالھ لِکھدا ساں۔ اُس رِپۄرٹ وِچ مَیمبراں دے اتے سُسائِٹی دے ڈِپھالٹر ہۄݨ دے کارناں سمیت٬ بَیںک دے کرجے دی وسُۄلی لئی سُجھاء دیݨے ہُںدّے سن۔ جے کِسے سُسائِٹی وِچ گبن جاں گھپلا ہۄئِیا ہُںدّا٬ رِپۄرٹ وِچ اُہ وی درج کرنا ہُںدّا سی۔

ساڈی کیںدری بَیںک دِییاں براںچاں اتے براںچاں تۄں کرجا لَیںدِییاں سُسائِٹِییاں تلواڑا٬ مُکیرِییاں٬ بلاچَۄر (اُدۄں بلاچَۄر ہُشِیارپُر دی سب-تہِسِیل ہُںدّی سی) تکّ پھَیلِییاں ہۄئیِیاں سن۔ دُراڈے اِلاکِیاں دِییاں سُسائِٹِییاں دی پڑتل جے اِک دِن ’چ ناں مُکدی تاں رات سمبّںدھِّت براںچاں وِچ کٹّ لَیںدا ساں۔ کسبِیاں دِییاں براںچاں وِچ مںجّے-بِسترے دا پْربںدھّ ہُںدّا سی۔

کمّ دے سِلسِلے ’چ مَیں مُکیرِییاں لاگے وگدے درِیا بِیاس٬ تلواڑے دے پَۄںگ ڈَیم اتے ڈھۄلباہا ڈَیم دے پاݨِییاں نُۄں ویکھݨ-نِہارن دا آپݨا شَۄںک وی پُۄرا کر لَیںدا ساں۔

ہر سُسائِٹی دے پرپھارمے اتے رِپۄرٹ جنرل مَینیجر دے دستکھتاں بائد ایپَیکس بَیںک نُۄں بھیجݨے ہُںدّے سن۔ جنرل مَینیجر سارا کُجھ پڑھ کے ہی دستکھت کردا سی۔ پھِر جدۄں اُس نُۄں میرے کمّ ’تے وِشواس ہۄ گِیا٬ اُہ سرسری نِگہا مار کے دستکھت کر دیںدا۔

ایپَیکّس بَیںک دے تِنّ اَیپھ. ای. آئی سارِییاں بَیںکاں تۄں گئیِیاں پڑتالاں نُۄں نالھ دی نالھ کمپائیِل (اِکتّر) کری جاںدے اتے ہر پںدّرواڑے بائد٬ پڑتالاں دا سںکھّپ رُۄپ٬ آپݨِییاں ٹِپّݨِییاں سہِت٬ اپَیکس بَیںک دے مَینیجِںگّ ڈائِرَیکٹر نُۄں پیش کر دیںدے۔ اَیم.ڈی لۄڑ انُسار نوِییاں ہدائِتاں وی جاری کردا سی۔

سِول دی نَۄکری دا وکھّرا ماہَۄل

بَیںک دے کرمچارِییاں دا آچار-وِہار ایئرپھۄرس نالھۄں وکھّری ترہاں دا سی۔ اۄتھے دِلاں ’چ سپھائی سی۔ اِک-دُۄجے ’تے اِتبار سی۔ ایتھے نِکّے-نِکّے لابھاں کھاتر کرمچاری اِک-دُۄجے دے ٹھِبّی لائُںدے سن۔ چُستِییاں-چلاکِییاں دی راجنِیتی پْرچلّت سی۔

بَیںک دے آم کرمچاری میرے نالھ گلّبات تاں ’سردار جی‘ کہِ کے کردے سن پر اُنہاں دے دِلاں وِچ اِیرکھا سی۔ کۄیاپْریٹِو بَیںکاں دی نَۄکری آم تَۄر ’تے کلرک تۄں شُرُۄ ہُںدّی ہَے۔ جُۄنِیئر اکائۄُںٹَیںٹ بݨن لئی کئی سال لگّ جاںدے ہن۔ مَیں سِدھّا ہی جُۄنِیئر اکائۄُںٹَیںٹ دا گریڈ لَے کے آئِیا ساں۔ آئِیا وی اپَیکس بَیںک تۄں۔ سۄ کرمچارِییاں لئی مَیں اُپّرۄں ٹھۄسِیا بںدّا ساں۔

پر دۄ کارناں کرکے اُنہاں دی اِیرکھا میرا کۄئی نُکسان ناں کر سکی۔ پہِلا اِہ کِہ میرے کمّ دا سمبّںدھّ بَیںک دے کِسے ہۄر کرمچاری نالھ نہِیں٬ سِدھّا جنرل مَینیجر تے ایپَیکس بَیںک نالھ سی۔

دُۄجا کارن سی اںگّْریذی پْرتی میری سمرتھّا۔ بَیںک دا سارا کمّ تے کھتۄ-کھِتابت اںگّْریذی ’چ سی۔ اںگّْریذی پکھّۄں کرمچارِییاں دا ہتھّ تںگّ سی۔ وڈیری اُمر دا جنرل مَینیجر س. گُرچرن سِںگھّ آپݨے ذمانے دا بی.اے سی۔

اُسدی اںگّْرذی ’تے کماںڈ ہَیگی سی۔ ڈِپھالر سُسائِٹِییاں دی پڑتال دے اہِم نُکتِیاں نُۄں سپشّٹ تے بجھّویں رُۄپ ’چ ہائیِلائیِٹ کردِییاں میرِییاں رِپۄرٹاں دی اںگّْرذی اُسنُۄں پْربھاوِت کردی سی۔ میرے ٹُۄر پْرۄگراماں دے ٹی.اے٬ ڈی.اے بِلّ اُہ کھُش ہۄ کے پاس کردا سی۔ اُسدے رِٹائِر ہۄݨ بائد س. امر سِںگھّ ساڈا نواں جنرل مَینیجر بݨِیاں۔ اُہ لُدھِیاݨا کیںدری سہِکاری بَیںک تۄں بدل کے آئِیا سی۔ میرے کمّ تۄں اُہ وی کھُش سی۔

مَیں بَیںک-سٹاپھ دا اںگّ بݨن لئی یتنشِیل ساں۔ لںچّ بریک دَۄران مَیں آپݨے کمرے والھِیاں٬ بںگّے تے لالے نالھ کھاݨا-پِیݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ دۄویں سۄمرس دے شَۄکِین سن۔ ہوائی اڈّے آدمپُر دی کَینٹِین تۄں مَینُۄں رمّ تے وِسکی مِلھ جاںدی سی۔

مَیں دۄ-تِنّ وار سۄمرسّ اتے مُرگے نالھ اُنہاں دی کھُۄب سیوا کِیتی۔ پھِر جدۄں کدی پْرۄگرام بݨدا٬ رمّ مَیں لَے آئُںدا٬ مِیٹ مُرگے دا کھرچا اُہ کر دیںدے۔

بَیںک ’چ آئُݨ تۄں پہِلاں مَیں٬ اِنکم ٹَیکس تے اَیکسائیِذ اِںسپَیکٹر دی جَۄب واستے ٹَیسٹ دِتّے ہۄئے سن۔ ٹَیسٹاں وِچّۄں پاس ہۄݨ ’تے اِںٹروِئۄُ لئی سدّا-پتّر آ گِیا۔ اِںٹروِئۄُ-کمیٹی دا مُکھی ’سبَۄرڈِینیٹ سروِسذ سِلَیکشن بۄرڈ‘ دا چیئرمَین سی۔ کۄئی کاںگرسی لِیڈر سی اُہ۔ پںجّ مِںٹّاں دی اِںٹروِئۄُ وِچ مَیتھۄں دۄ کُ سوال ایئرپھۄرس دی سروِس بارے پُچھّے تے بسّ۔ اِںٹروِئۄُ تاں اَیویں رسم پُۄری کرن والھی گلّ سی۔ سِلَیکشن کابلِیئت دے آدھار ’تے نہِیں٬ تکڑی سِپھارِش جاں پَیسے راہِیں ہۄݨی سی۔ پَیسِیاں پکھّۄں مَیں اُۄݨا ساں۔ نَۄکری کُجھ ٹھُکّ والھی ہۄݨ کرکے من ’چ لالسا اُبھّری سی کِہ کۄئی سِپھارِش لبھّاں۔ پر جدۄں سہِج رئۄں ’چ سۄچِیا تاں اںدّرۄں آواذ آئی٬ ’بںدِّیا! سرکاری کھذانے ’چ جاݨ والھے ٹَیکساں وِچّۄں آپݨِییاں تے اُپّرلِیاں دِییاں ذیباں تر کرن دِییاں جُگتاں تے چلاکِییاں تَیتھۄں کھیڈِییاں نہِیں جاݨِییاں۔‘

کمرشِیئل بَیںکاں دی جَۄب واستے وی اپلائی کِیتا ہۄئِیا سی۔ ٹَیسٹ واستے سَیںٹر اتے رۄلھ-نمبّر وگَیرا آ گئے سن۔ پر مَیں آپݨی مَۄجُۄدا نَۄکری ’چ سںتُّشٹ ساں۔ اُنہاں بَیںکاں دے تنکھاہ-گریڈ تاں کۄیاپْریٹِو بَیںکاں نالھۄں ذِیادا سن پر نَۄکری کلرک تۄں شُرُۄ ہۄݨی سی۔ آپݨی مَۄجُۄدا نَۄکری ’چ مَیں اُنہاں دے کلرک تۄں ودھّ لَے رِہا ساں۔ میرا اِہ کمّ وی میری رُچی دے انُکُۄل سی— ڈَیبِٹ٬ کرَیڈِٹ٬ وائۄُچراں٬ لَیجراں یانِ ہِںدّسِیاں نالھ متھّا مارن نالھۄں لِکھت-پڑھت والھا کمّ مَینُۄں ودھیرے پسںدّ سی۔ تے میرے کمّ دی کدر وی پَے رہی سی۔

1978 ’چ اُس سمیں دی اکالی سرکار نیں ’سربپکھّی پیںڈُۄ وِکاس سکِیم‘ ادھِین پںجّاب دے کُجھ چَۄݨویں پِںڈّاں نُۄں ’پھۄکل پُیاںئِںٹ‘ بݨائُݨ دا اَیلان کر دِتّا۔ ہر ’پھۄکل پُیاںئِںٹ‘ ’تے اناج مںڈّی٬ کۄیاپْریٹِو بَیںک دی براںچ٬ ڈِسپَیںسری تے کھیتِیباڑی اِںسپَیکٹر دا دپھتر کھۄلہے جاݨے سن۔ رجِسٹرار نیں کیںدری بَیںکاں نُۄں٬ پھۄکل پُیاںئِںٹ پِںڈّاں ’چ کۄئی ڈھُکّوِیں تھاں دیکھ کے٬ براںچاں کھۄلہݨ دے آدیش دے دِتّے۔ ہُشِیارپُر ’چ اَیلانے گئے کُجھ پھۄکل پُیاںئِںٹاں ’تے ساڈی کیںدری بَیںک دِییاں براںچاں پہِلاں ہی ہَیگِییاں سن۔ باکِییاں ’تے نوِییاں کھۄلہ دِتِّییاں گئیِیاں۔ اِس سکِیم انُسار پںجّاب دِییاں کۄیاپْریٹِو بَیںکاں دا پاسار تاں ہۄ گِیا پر کئی نوِییاں براںچاں آپݨے کھرچے چُکّݨ تۄں اسمرتھ سن٬ جِسدا اسر کیںدری بَیںکاں دے مُناپھے ’تے پِیا۔

’سربپکھّی پیںڈُۄ وِکاس سکِیم‘ سی تاں ودھِییا پر آم سرکاری سکِیماں واںگ٬ اِس سکِیم ’تے وی سرکار نیں پُۄری ترہاں پہِرا ناں دِتّا۔ سِٹّے وجۄں سکِیم پُۄرن تۄر ’تے سِرے ناں چڑھی۔ بَیںک اتے اناج مںڈّی تاں چلّ پئیِیاں پر کھیتی باڑی دپھتر تے ڈِسپَیںسری دی اُۄݨ رہِ گئی۔

بَیںک دی نَۄکری دا چَین-سُکھّ والھا اُہ سماں پڑھن-لِکھݨ لئی ساذگار سی۔ ہُشِیارپُر دی ذِلا لائِبریری وِچ ساہِتک پُستکاں کاپھی سن۔ مَیں سںتّ سِںگھّ سیکھۄں٬ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک٬ سُجان سِںگھّ٬ نَۄرںگّ سِںگھّ٬ کرتار سِںگھّ دُگّل٬ گُربچن سِںگھّ بھُلّر٬ مۄہن بھںڈّاری٬ جسوںتّ سِںگھّ وِردی٬ رام سرُۄپ اݨکھی دے کہاݨی-سںگّْرہِ پڑھ رِہا ساں۔ پڑھن دے نالھ-نالھ لِکھدا وی ساں۔ ایئرپھۄرس دی سروِس دَۄران کُجھ وِشیش گھٹناواں من ’چ وسِییاں ہۄئیِیاں سن۔ ہُݨ کارجشِیل ہۄئی رچناتمِکتا نیں اُنہاں گھٹناواں نُۄں کہاݨِییاں دا آدھار بݨا لِیا۔

’مَینُۄں کی‘:اِس کہاݨی دا لۄکیل آسام ہَے۔ اۄتھۄں دے چاہ-باگاں وِچ سَیر کردِیاں مَیں دیکھدا ہُںدّا سی کِہ چاہ-باگاں دے ارباں پتی مالک مذدُۄراں-مذدُۄرناں دی سکھت مِہنت دا سہی مُلّ نہِیں سی پائُںدے۔ کہاݨی دے دْرِش وِچ مذدُۄرناں چاہ دے پَۄدِیاں تۄں پتِّییاں تۄڑ-تۄڑ اِک تھاں ’تے ڈھیر لا رہِییاں ہن۔ مذدُۄرناں دے چھۄٹے-چھۄٹے نِیاݨے٬ پاٹے-پُراݨے کپّڑِیاں وِچ٬ پتِّییاں دے ڈھیر دی مامُۄلی جِہی چھاں ’چ کھیلھ رہے ہن٬ کھیلھ کی رُلھ رہے ہن۔ چاہ-باگاں دا مالک باگاں وِچ بݨی پٹڑی ’تے آپݨا جہاذ اُتار رِہا ہَے۔ باگاں وِچ ہی اُسدا مہِل ورگا گھر ہَے۔ باگاں دے نالھ والھی سڑک ’تے جا رِہا اِک مۄٹر سائیِکل سوار (کہاݨی دا مُکھّ پاتر) ہرِیاول دا نذارا ماݨن لئی رُک جاںدا ہَے۔ مذدُۄرناں دے رُلھ رہے نِیاݨِیاں ولّ ویکھدِیاں اُس اںدّر ہمدردی اُبھّردی ہَے پر سِرپھ اِک پل لئی ہی۔ دُۄجے ہی پل ’مَینُۄں کی‘ دی بھاونا ہیٹھ اُسدی نِگہا دُۄجے پاسے گھُمّ جاںدی ہَے۔

کہاݨی وِچ امِیر-گرِیب دے پاڑے دے نالھ-نالھ مدھّ ورگی لۄکاں دے گرِیبی پْرتی ’مَینُۄں کی‘ دے روئیِئے ’تے وی چۄٹ کِیتی ہَے۔

’ہکّ‘: اِس کہاݨی دا لۄکیل کانپُر ہَے۔ اۄتھے مچھیرِیاں ولّۄں٬ گںگّا درِیا وِچّۄں پھڑی پںجّ-چھے کُئِںٹل دی مچھّی ویکھی سی۔ کہاݨی دے بِیج-رُۄپ وجۄں اُس گھٹنا دے کُجھ اںشّ مَیں آگرا والھے چَیپٹر وِچ لِکھ آئِیا ہاں۔ کلپنا راہِیں اُسارے کہاݨی دے اگلے ہِسّے وِچ٬ شِکار کھیڈ رِہا اِک اُچّ پُلِس ادھِکاری اُس ستھان ’تے آ دھمکدَے۔ بھۄلھے-بھالھے مچھیرِیاں نالھ چال کھیڈ کے اُہ مچھّی نُۄں شہِر ’چ چلّ رہی نُمائِش ’چ لَے جاںدا ہَے اتے نُمائِش دے پْربںدھّکاں کۄلۄں اِنام بٹۄر لَیںدا ہَے— اکھے مَیں وڈِّییاں مچھِّییاں دا رائیِپھل نالھ شِکار کردا ہاں٬ اِہ مچھّی مَیں ماری ہَے۔ اُہ مچھّی دے پِںجّر نُۄں شہِر دے اجائِب گھر وِچ لِجاݨ دِییاں سکِیماں وی لا رِہا ہَے۔ کہاݨی دا تھِیم ’وڈّی مچھّی٬ چھۄٹی مچھّی‘ ہَے۔

’سُیاہ دی ڈھیری‘: اِس کہاݨی دا سمبّںدھّ اُتّرلائے ’چ واپری گھٹنا نالھ ہَے۔ 1971 دی بھارت-پاکِہ جںگّ ’چ ساڈے تکنِیشن ساتھی پون شرما دی مَۄت ہۄ گئی سی۔ اُہ دردناک گھٹنا مَیں جۄدھپُر والھے چَیپٹر وِچ بِیان کِیتی ہۄئی اے۔ اِس کہاݨی وِچ مَیں پھَۄجی دی ادھّواٹِئۄں مُکّی ذِںدّگی دے دُکھّ-سںتّاپ اتے اُسدے پرِوار وِچ پئے ہنہیرے نُۄں پیش کِیتا ہَے۔

گُرمِیت ہیئر ساہِت سبھا شامچُراسی دا مَیمبر سی۔ اُسدے کہِݨ ’تے مَیں وی اُس سبھا نالھ جُڑ گِیا۔ سبھا دے اِک سماگم وِچ پْریم گۄرکھی نالھ جاݨ-پچھاݨ ہۄ گئی۔ مَیں اُس نُۄں کُجھ کہاݨِییاں بھیجِییاں۔ اُسدی رائ اُتشاہی ٹۄن والھی سی۔ واکپھِیئت بݨ گئی۔

بھَیݨ جی امر کَۄر دے پرِوار نالھ نیڑتا

آدمپُر اسِیں کِرائے دے مکان ’چ رہِںدّے ساں۔ ساڈے شرِیکے ’چۄں لگدے تائے مُݨشا سِںگھّ دی دھی بِیبی امر کَۄر وی آدمپُر وسدی سی۔ اُہ اُمر وِچ مَیتھۄں کاپھی وڈّی سی۔ اُسدا پتی س. لال سِںگھّ بَیںس اِںگلَیںڈ ’چ سی۔ بھَیݨ جی سانُۄں کہِݨ لگّی٬ “اسِیں ہُݨ اِںگلَیںڈ چلے جاݨا آں٬ تُسِیں ساڈے مکان ’چ آ جائۄ۔” بھَیݨ دے مکان ’چ مُپھت رہِݨا ٹھِیک نہِیں سی۔ کِرائے دی گلّ ٹُکّ کے اسِیں اُنہاں دے گھر رہِݨ لگّ پئے۔ اُنہاں دی اِکّۄ-اِک سںتّان ہَے٬ بلوِںدّر۔ اُمر وِچ مَیتھۄں تھۄڑھا ہی چھۄٹا ہۄݨ کرکے اُہ مَینُۄں ماما نہِیں بھا جی سدّدا ہَے۔ کانوَیںٹ سکُۄل دِگشئی دا پڑھِیا٬ ودھِییا دَۄڑاک بلوِںدّر سمارٹ تے سُۄجھوان نَۄجوان ہَے۔ اُہ کُجھ سماں پہلِاں اِںگلَیںڈ چلا گِیا سی۔ بھَیݨ جی نیں ٹھہِر کے جاݨا سی۔ اُہ وکھّری رۄٹی پکائُݨی چاہُںدّی سی پر اسِیں اُسنُۄں آپݨے نالھ ہی کھاݨ-پِیݨ لئی منا لِیا۔ بھَیݨ جی سُبھاء دے تھۄڑھے گرم سن۔ پر دِل وِچ اپݨت بہُت سی۔ ہِمّت-ہَۄسلا وی بڑا سی۔ س. لال سِںگھّ سادھُۄ سُبھاء دے سن۔ ڈیڈھ کُ سال بائد بھَیݨ جی وی اِںگلَیںڈ چلے گئے۔ آپݨی ذمِین تے دُکاناں دی ذِمّیواری مَینُۄں سَۄمپ گئے۔ مَیں اُنہاں دی ذمِین دے ٹھیکے اتے دُکاناں دے کِرائے دے اِک-اِک پَیسے دا ہِساب لِکھدا تے اُنہاں دے بَیںک-کھاتے ’چ جمہاں کروا دِںدّا۔ مکان کاپھی وڈّا سی۔ پِچھلے کئی سالاں تۄں گھر دی سپھائی تے بھاںڈا-ٹِیںڈا دھۄݨ دا کمّ سِیبۄ ناں دی اَۄرت کردی سی۔ اُسنُۄں ہٹائُݨ نالھ اُسدا ہتھّ تںگّ ہۄ جاݨا سی۔ اُسدے پہِلاں جِنّے مِہنتانے ’تے اسِیں اُسنُۄں کمّ جاری رکھّݨ لئی آکھ دِتّا۔ بھَیݨ جی تے اُنہاں دا پرِوار جدۄں اِںڈِییا آئُںدے تاں گھر وِچ رَۄݨک لگّ جاںدی۔ اسِیں سارے جݨے اِکٹھّے بہِ کے کھاںدے-پِیںدے٬ گلّاں-باتاں ماردے۔ اسِیں کدی وی اُنہاں نُۄں وکھّری رسۄئی نہِیں سی تپائُݨ دِتّی۔

اسِیں پِںڈّ والھے پرِوار نالھ وی جُڑے ہۄئے ساں۔ آدمپُر-ہُشِیارپُر دے ادھّ جِہے ’چ پَیںدا ساڈا پِںڈّ٬ مین سڑک تۄں تِنّ کِلۄمِیٹر دکھّݨ ولّ نُۄں ہَے۔ تکرِیبن ہریک وِیک-اَیںڈ اسِیں پِںڈّ چلے جاںدے۔ ذرُۄرت پَیݨ ’تے مَیں ہۄر دِناں وِچ وی آدمپُر مُڑن دی بجائ پِںڈّ چلا جاںدا۔ ساڈے پرِوار سمیت پںجّاب دے آم کِسان٬ گھراں-پرِواراں دے گُذارے چلائی تاں جادے سن پر ہتھّ گھُٹّ کے۔ درئسل ہرے اِنکلاب نالھ کِساناں دی بِہتر ہۄئی آرتھِکتا دا گراپھ ہیٹھاں آئُݨ لگّ پِیا سی۔ کھاداں٬ پھسلی-دوائیِیاں٬ بِیج آدِ دے کھرچے ودھ گئے سن تے جِݨساں دا بھاء بہُت گھٹ سی۔ پںجّاب وِچ بھئیِیاں دی آمد نالھ کِساناں نیں ہتھِّیں کمّ کرنا گھٹا دِتّا سی۔ جھۄنا لائُݨ-جھاڑن تے کݨکاں دی واڈھی-گہائی دے کمّ اُہ بھئیِیاں کۄلۄں کروائُݨ لگّ پئے سن۔ کئی کِساناں نیں کھیتی دے رۄذانا کمّاں واستے وی بھئیِئے رکھّ لئے سن۔

ساتھۄں سبھ تۄں وڈّی بھَیݨ بکھشِیش کَۄر دے سہُرا-پرِوار دا ماہَۄل ٹھِیک نہِیں سی۔ جِیجا جی جۄگِںدّر سِںگھّ مِہنتی سی۔ ٹرکّ ڈرائیِوری کردِیاں اُسنے آپݨا ٹرکّ لَے لِیا سی۔ چار پَیسے ہتھّ ’چ ہَیگے سن۔ ساڈی اجڑام والھی ذمِین لاگے٬ لِںکّ رۄڈ نالھ لگدی 9 گھُماں ذمِین وِکائۄُ سی۔ باپُۄ جی نیں سلاہ دِتّی تے جۄگِںدّر سِںگھّ نیں اُہ کھرِید لئی۔ ساڈے اِںگلَیںڈ وسدے کذن پْرِیتم سِںگھّ دی ذمِین اسِیں ٹھیکے ’تے واہُںدّے ساں۔ اُسدا پِںڈّ والھا گھر کھالی سی۔ اُسنُۄں پُچھّ کے اسِیں بھَیݨ جی دے پرِوار نُۄں اُس گھر وِچ لَے آئے۔

باپُۄ جی تے کُلدِیپ دی رذامںدّی نالھ بابا نِہال سِںگھّ نیں دلجِیت سِںگھّ نُۄں آپݨا ڈرائیِور بݨا لِیا۔ دلجِیت سِںگھّ کۄئی تنکھاہ نہِیں سی لَیںدا۔ پرِوار دی نِشکام سیوا سی۔ بابا جی دا ساڈے پرِوار نالھ آپݨِیاں والھا رِشتا سی۔ اُہ ساڈے دُکھّ-سُکھّ دے ساںجھی سن۔ ساڈی بِیبی٬ بھرا کُلدِیپ تے بھَیݨاں-بھݨۄئیِئے وی امّْرِتدھاری ہۄ گئے سن۔ کُلدِیپ سِںگھّ ہُݨ سُہیل سِںگھّ بݨ گِیا سی۔ بابا جی نیں آپݨی یۄگ اگوائی نالھ ترنا دل ہرِییاں ویلاں نُۄں وِکاس دی لِیہ ’تے پا دِتّا سی۔ مُکھّ گُردوارا ہرِییاں ویلاں تۄں اِلاوا جتھیبںدّی دے دۄ درجن دے کرِیب ہۄر گُردوارے وی ہن۔ بابا جی دی نِگرانی ہیٹھ سارے گُردوارِیاں دا پْربںدھّ ’رہِت‘ وِچ پکّے تے گِیانوان سِںگھّاں دے ہتھّاں ’چ ہَے۔ بابا جی دا میل-مِلاپ سِکھّاں نالھ ہی نہِیں٬ ہر ورگ دے لۄکاں نالھ ہَے۔

بابا جی نیں دھارمِک کھیتر تۄں اِلاوا وِدِیا دے کھیتر وِچ وی یۄگدان پائِیا ہَے۔ اِلاکے وِچ لڑکِییاں دے کالج دی لۄڑ مہِسُۄس کردِیاں اُنہاں اِلاکے دے لۄکاں نُۄں پْریرِیا… ترنا دل جتھیبںدّی٬ اِلاکے دے پرواسِییاں تے پِںڈّاں دے لۄکاں دے ساںجھے یتناں نالھ پِںڈّ چبّیوالھ وِکھے سْری گُرُۄ ہرِ رائ ساہِب کالج پھار وِمَینّ دی اُساری ہۄ گئی۔ بابا جی دی اگوائی اِہ کالج ودھِییا ڈھںگّ نالھ چل رِہا ہَے۔

باپُۄ جی اکھّاں مِیٹ گئے

باپُۄ جی نُۄں لگّی مرۄڑاں دی بِماری ودھدی جا رہی سی۔ مَیں اُنہاں نُۄں جلںدھّر دے گُلاب دیوی ہسپتال لَے گِیا۔ کُجھ ٹَیسٹاں تۄں بائد ڈاکٹراں نیں دسِّیا کِہ باپُۄ جی دے پیٹ ’چ کَیںسر سی۔ کَیںسر دا ناں سُݨ کے میرا سِر چکرا گِیا۔ ڈاکٹراں نیں سی. اَیم. سی لُدھِیاݨا جاݨ دی سلاہ دِتّی۔ نامُراد بِماری بارے مَیں دۄناں بھراواں نُۄں تاں دسّ دِتّا پر باپُۄ جی تے پرِوار دے باکی مَیمبراں نُۄں دھُسک ناں لگّݨ دِتّی۔

سی.اَیم.سی دے ڈاکٹراں نیں کُجھ ہۄر ٹَیسٹ کِیتے اتے کہِݨ لگّے٬ “اپریشن کروا لئۄ۔ تُہاڈا مرِیذ پںجّ سال ٹھِیک-ٹھاک رہیگا۔” اُس ستھِتی ’چ ساڈے لئی پںجّ سال ہی بہُت سن۔ باپُۄ جی نیں ذِںدّگی ’چ بہُت سںگھّرش کِیتا سی پر اجے تکّ سُکھّ-آرام نہِیں سی ماݨ سکے۔ ہُݨ اُنہاں دے اِہ پںجّ سال سُکھ-آرام والھے بݨائے جا سکدے سن۔ اسِیں اپریشن واستے ہاں کر دِتّی۔

سانُۄں بائد ’چ پتا لگّا کِہ ڈاکٹراں نیں باپُۄ جی دے ودھ گئے کَیںسر دی گلّ ساتھۄں لُکۄ لئی سی۔ اُنہاں دا گُجھّا مںتّو باپُۄ جی نُۄں کیس-سٹڈّی بݨائُݨا سی٬ ہسپتال نالھ چلدے مَیڈِیکل کالج دے وِدِیارتھِییاں لئی۔ اپریشن تۄں بائد مَیں دیکھِیا کِہ سرجِیکل سپَیشلِسٹ تے وِدِیارتھی ہر رۄذ باپُۄ جی دے بَیڈّ کۄلھ آ کے٬ اُنہاں دا کیس ڈِسکس کرِیا کردے سن۔

ہسپتالۄں چھُٹّی مِلݨ ’تے باپُۄ جی نُۄں مَیں تِنّ ہپھتے آدمپُر آپݨے کۄلھ رکھِّیا۔ پِںڈّ جا کے ڈیڈھ کُ مہِینے بائد ہی اُنہاں دی تبِیئت کھراب ہۄ گئی۔ مَیں تے دلجِیت سِںگھّ اُنہاں نُۄں ٹَیکسی ’چ سی. اَیم. سی ہسپتال لَے تُرے۔ راما مںڈّی (جلںدھّر چھائُݨی) لںگھّ کے پھگواڑے تۄں اُرے چہیڑُۄ ہی پہُںچّے ساں کِہ باپُۄ جی دی تبِیئت ناذک ہۄ گئی۔ لُدھِیاݨا دُۄر سی۔ اسِیں واپس مُڑ کے جلںدھّر چھائُݨی دے رُبی نَیلسن ہسپتال چلے گئے۔ جرمن اِیسائیِیاں دے اُس ہسپتال دِییاں سِپھتاں لۄکاں کۄلھۄں سُݨِییاں ہۄئیِیاں سن۔ باپُۄ جی نُۄں اںدّر لِجاݨ لئی سٹرَیچر دی لۄڑ سی۔ ہسپتال اںدّر جا کے مَیں دیکھِیا گِیا کِہ ہسپتال دا مُکھّ-ڈاکٹر آپݨے دپھتر ’چ سی۔ سی. اَیم. سی دی پھائیِل دِکھائُںدِیاں مَیں اُس کۄلھ ستھِتی بِئن کِیتی۔ “مَیں مرِیذ نُۄں پہِلاں ٹَیکسی ’چ ہی دیکھداں٬” آکھدِیاں اُہ نیک اِنسان میرے نالھ ہی باہر آ گِیا۔ ٹَیکسی کۄلھ پہُںچّ کے مَیں دیکھِیا کِہ دلجِیت سِںگھّ دے چِہرے ’تے سۄگ سی۔ باپُۄ جی دا سِر اُسدی گۄد ’چ سی۔ بھرڑائی آواذ ’چ اُہ بۄلِیا٬ “باپُۄ جی سانُۄں چھڈّ گئے۔” ڈُۄںگھا ہائُکا بھردِیاں میرِییاں اکھّاں وہِ تُرِییاں۔ نبذ چَیکّ کردِیاں ڈاکٹر نیں “وَیرہی سَۄری” دے شبداں نالھ دُکھّ دا اِذہار کِیتا۔

سی. اَیم. سی دے ڈاکٹراں دی بدنِیتی بارے جاݨ کے میرے من ’چ پھِکر تاں سی پر پھِر وی اینی کُ آس ہَیگی سی کِہ باپُۄ جی٬ جے پںجّ سال نہِیں تاں سال-ڈیڈھ سال تاں کٹّ ہی جاݨگے۔ 40 سال پہِلاں دی اِس گھٹنا ورگِییاں٬ ڈاکٹراں دِییاں بیئیِمانِییاں تے دھۄکھیباذِییاں بھارت وِچ ہُݨ تاں ہۄر وی ودھ گئیِیاں ہن۔

باپُۄ جی دی مَۄت ساڈے پرِوار لئی بہُت وڈّی گھاٹ سی۔ کبِیلداری دے سِلسلے وِچ ذِمّیوارِییاں تاں بھاویں پرِوار دے سارے مَیمبر نِبھا رہے سن پر اگوائی باپُۄ جی دی ہی سی۔ ذِںدّگی ’چ کرڑے وکت ہںڈھّائے ہۄݨ کرکے اُنہاں نُۄں ڈُۄںگھی سُۄجھ-سِیاݨپ سی۔ پرِوارک کارجاں دے نالھ-نالھ اُہ لۄکاں دے کمّ وی آئُںدے سن۔ کئی وار آپݨا گُیا کے لۄکاں دا سُیاردے سن۔ اُنہاں دے سسکار ’تے پِںڈّ اتے آسے-پاسے دے انیکاں لۄک ڈھُکّے سن۔

بَیںک دی رِیوِئۄُ کمیٹی دا گٹھن

سُسائِٹِییاں دی پڑتال سمبّںدھّی اگلی کاروائی لئی رِیوِئۄُ کمیٹی (Review Committee) بݨائی گئی۔ جِنہاں کیںدری سہِکاری بَیںکاں دے ’شکِییا تے ڈُبّ رہے کرذے‘ ذِیادا سن٬ اِہ کمیٹِییاں اُنہاں بَیںکاں وِچ بݨائیِیاں گئیِیاں سن۔ کیںدری بَیںک دا جنرل مَینیجر٬ اپَیکس بَیںک تے رِذرو بَیںک دا اِک-اِک پْرتِینِدھ اتے جِلہے دا ڈِپٹی رجِسٹرار اِس کمیٹی دے مَیمبر سن۔ ہر تِنّ مہِینے بائد اِس کمیٹی دی مِیٹِںگّ ہُںدّی سی۔ جِنِّییاں کُ سُسائِٹِییاں ’تے وِچار کرنی سمبھّو ہُںدّی٬ مَیں اۄنِییاں کُ دی پڑتال دے ویروے پیش کر دیںدا۔ ہر سُسائِٹی دی پڑتال نُۄں وِستھار سہِت وِچارِیا جاںدا۔ وِچار-وٹاںدرے بائد وسُۄل ہۄ سکݨ والھے کرجِیاں لئی سمبّںدھِّت اِنسپَیکٹراں نُۄں اَیکشن تیذ کرن لئی تاکِید کِیتی جاںدی۔ جِہڑے کرذدار مر-مُکّ گئے سن تے اُنہاں دے جامناں دی ہالت پتلی سی٬ اُنہاں ’تے کلم پھیرن دی سِپھارِش کِیتی جاںدی سی۔ کرجِیاں ’تے کلم پھیرن لئی ’رِہَیبلِیٹیشن پھںڈّ‘ (Rehabilitation Fund) کائِم کِیتا گِیا سی۔

پلیٹھا کہاݨی سںگّْرہِ—مَینُۄں کی

1981 وِچ کِتاب چھپوائُݨ دا وِچار بݨ گِیا۔ ’مَینُۄں کی‘ ناں دے اِس سںگّْرہِ وِچ کِسانی تے پھَۄجی جِیون نالھ سمبّںدھِّت 15 کہاݨِییاں درج ہن۔ نِکّی ہُنری کہاݨی دی ترذ دِییاں اِنہاں کہاݨِییاں دی لمبّائی 4 تۄں 6 سپھے دی ہَے۔ سںکھّیپ بھُۄمِکا وجۄں پْرِںسِّیپل سُجان سِںگھّ نیں تھاپڑا دیںدِیاں مَینُۄں بھوِکھّ دا ہۄݨہار کہاݨِیکار آکھِیا۔ پْریم گۄرکھی نیں اُتشاہی شبداں وِچ ’کھُش آمدِید‘ کِہا۔

ڈا. دھرمپال سِںگّل نیں ’جگّ باݨی‘ اکھبار (13 دسمبّر٬ 1981) اتے پْرۄ. پِیارا سِںگھّ بھۄگل نیں اجِیت اکھبار (4 اکتُۄبر٬ 1981) وِچ اِس کِتاب دے رِوِئۄُ کِیتے۔ دۄناں وِدواناں نیں کہاݨِییاں دی سِپھت کِیتی۔

ساہِت سبھا شامچُراسی دا پْردھان سبھا نُۄں آپݨی ملکِیئت سمجھدا سی۔ مَیں٬ گُرمِیت ہیئر تے ہری سِںگھّ ڈھِلّۄں نیں آس-پاس دے لیکھکاں-پاٹھکاں دی سلاہ نالھ آدمپُر ’چ ’دُیابا ساہِت مںچّ‘ ستھاپت کر لِیا۔ ڈھِلّۄں وی میرے واںگ سابکا ہوائی سَینِک سی۔ اُہ تے ہیئر دۄنۄں کہاݨِییاں لِکھدے سن۔ پْرۄپھَیسر پْرِتپال سِںگھّ مہِرۄک٬ جۄ اُدۄں ڈرۄلی پِںڈّ دے کالج ’چ پڑھائُںدا سی٬ گذلگۄ ہربھجن سِںگھّ بَیںس٬ گذلگۄ سُکھوںتّ پٹّی٬ داغی الاولپُری٬ نِرمل سِںگھّ پٹواری سمیت سبھا دے 16 کُ مَیمبر سن۔

ڈھِلّۄں نُۄں پْردھان تے مَینُۄں جنرل سکتّر بݨائِیا گِیا۔ ہر مہِینے سبھا دی مِیٹِںگّ ہُںدّی سی۔ مںچّ نُۄں کیںدری لیکھک سبھا نالھ سمبّںدھِّت کروا کے اسِیں اِسنُۄں رجِسٹرڈ وی کروا لِیا سی۔

کۄیاپْریٹِو بَیںکاں وِچ لمّی ہڑتال

پںجّاب دِییاں سارِییاں کیںدری سہِکاری بَیںکاں ’تے اپَیکس بَیںک وِچ یُنِیئن بݨِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اگاںہ اِنہاں یُۄنِیئناں دے پْرتِینِدھاں دی پںجّاب لَیول ’تے ’پںجّاب سٹیٹ کۄیاپْریٹِو بَیںک اَیمپلائیِذ پھَیڈرشن‘ سی۔ پھَیڈریشن واستے مُکھّ مسلا کرمچارِییاں دے تنکھاہ-گریڈ رِوائیِذ کروائُݨ دا سی۔ رجِسٹرار کۄیاپْریٹِو سُسائِٹِیذ تے سہِکارتا مںتّری نیں ٹالھ-مٹۄل دی نِیتی اپݨائی ہۄئی سی۔ اکّی ہۄئی پھَیڈرشن نیں ہڑتال دا نۄٹِس دے دِتّا۔ سرکار دے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی۔ مئی 1981 ’چ مِتھّی ہۄئی تارِیکھ ’تے ہڑتال شُرُۄ ہۄ گئی۔ پںجّاب اتے چںڈِّیگڑھ ’چ کۄیاپْریٹِو بَیںکاں دا کمّ-کاج پُۄرن تَۄر ’تے ٹھپّ ہۄ گِیا۔ پھَیڈرشن دی رجِسٹرار نالھ تِنّ کُ وار گلّبات ہۄئی۔ رجِسٹرار ولّۄں تنکھاہ دے وادھے دی پیشکش بہُت تھۄڑھی سی۔ ہڑتال لمّی پَے گئی۔ ویلے دی کاںگرس سرکار نیں سکھتی شُرُۄ کر دِتّی۔ مُکھّ مںتّری دربارا سِںگھّ ہڑتال نُۄں پھیلہ کرنا چاہُںدّا سی۔ اپَیکس بَیںک تے کیںدری بَیںکاں دے بۄرڈاں نُۄں ہڑتالی کرمچارِییاں نُۄں مُئتّل کرن دے ادھِکار دے دِتّے۔

ساڈی بَیںک دے بۄرڈ آپھ ڈائِرَیکٹرذ وِچ چَۄدھر اکالِییاں دی سی۔ س. کرتار سِںگھّ وَید (تتکالی اَیم. اَیل. اے) چیئرمَین تے س. کابل سِںگھّ (شۄمݨی کمیٹی دا تتکالی مِیت پْردھان) مَینیجِںگّ ڈائِرَیکٹر سی۔ وَید گُسّیکھۄر تاں سی پر گلت بںدِّیاں لئی ہی۔ آم کرمچارِییاں لئی اُسدا وِہار ٹھِیک سی۔ کابل سِںگھّ ہںکّاری تے اۄورسمارٹ سی۔ اںگّْریذی دے چار کُ اکھّر اُہ جاݨدا سی۔ ’مائی بَیںک‘ دے شبد اُہ اینے گرُۄر نالھ بۄلدا جِویں اَیم. ڈی. دا اہُدا اُسنے پکّے تَۄر ’تے ہاسل کر لِیا ہۄوے جدۄں کِہ بۄرڈ دی مِیاد تاں سِرپھ چار سال ہی ہُںدّی ہَے۔ اُپّرۄں آئے سکھتی دے آدیشاں دی کاروائی پائُݨ لئی ساڈا جنرل مَینیجر س. امر سِںگھّ چار کُ کرمچاری ہی مُئتّل کرنے چاہُںدّا سی۔ پر اَیم.ڈی نیں چَۄدھر دے گرُۄر وِچ درجن تۄں ودھّ٬ جِنہاں وِچ مَیں وی ساں٬ مُئتل کروا دِتّے۔ کرمچارِییاں ولّۄں اُس وِرُدھّ وِنّہویں نائرے شُرُۄ ہۄ گئے— ہکّ-سچّ دا وَیری٬ اَیم .ڈی آدِ میری مُئتّلی اِس کرکے ہۄئی کِہ مَیں کرمچارِییاں دِییاں واجب مںگّاں بابت وِستْرِت رِپۄرٹاں اکھباراں نُۄں بھیجدا ساں۔

ہڑتال مہِینا ٹپّ گئی۔ لمّی ہڑتال ’چ کرمچارِییاں دے ڈۄلݨ دا کھترا ہُںدّا ہَے۔ پر سارِییاں کیںدری بَیکاں تے اپَیکس بَیںک٬ چںڈِّیگڑھ دے کرمچاری پُۄری ترہاں ڈٹے ہۄئے سن۔ ساڈی بَیںک دی یُۄنِیئن دا پْردھان پھکِیر سِںگھّ سہۄتا سُلجھِیا کامریڈ سی۔ جنرل سکتّر مہِںدّر سِںگھّ بَیںس دا نائرے لائُݨ دا اںدّاذ ودھِییا سی۔ سہۄتے دے بھاشݨ تے بَیںس دے نائرے کرمچارِییاں دا ہَۄسلا ودھائی رکھّدے۔ اگلے سالاں وِچ پھکِیر سِںگھّ سہۄتا٬ لِیڈرشِپ دے گُݨاں سدکا٬ پںجّاب لَیول تے ساڈی پھَیڈریشن دا پْردھان چُݨِیاں گِیا سی۔

ہڑتال دی کامیابی نُۄں دیکھدِیاں سرکار ڈھِلّی پَے گئی۔ پہِلا رجِسٹرار بدل کے اُسدی تھاں چمن لال بَیںس آئی. اے. اَیس٬ دی نِیُکتی ہۄ گئی۔ اُہ سِیاݨا اپھسر سی۔ اُسنے پھَیڈریشن دے آگُۄیاں نالھ گلّبات کرکے٬ تنکھاہاں ’چ مںگّے جا رہے وادھے دا 80% دیݨ لئی وائدا کر لِیا۔ سارِییاں بَیںکاں دے مُئتل کِیتے کرمچاری بہال کرن دی گلّ وی منّ لئی۔ تکرِیبن ڈیڈھ مہِینے بائد ہڑتال کھتم ہۄ گئی۔

ساڈی بَیںک دے بۄرڈ آپھ ڈائِرَیکٹرذ نیں باکی کرمچاری تاں بہال کر دِتّے پر میرے بارے اِہ متا پاس کر دِتّا کِہ جرنَیل سِںگھّ نُۄں بَیںک دی کۄئی لۄڑ نہِیں٬ اِسنُۄں واپس اپَیکس بَیںک چںڈِّیگڑھ بھیجِیا جائے۔ میرے لئی اِہ ڈاڈھی ہَیرانی والھی گلّ سی۔ مَیں اِہ تاں جاݨدا سی کِہ بَیںک دا بۄرڈ میری پۄسٹ نُۄں ہِلا نہِیں سکدا۔ ہَیرانی اِس گلّ دی سی کِہ اِہ ماملا واپرِیا کِئۄں؟ جنرل مَینیجر نالھ گلّ کرن ’تے اُسنے دسِّیا٬ “مَیں مِیٹِںگّ ’چ کِہا سی پئی بۄرڈ اِس ترہاں نہِیں کر سکدا۔ پر اَیم.ڈی تُلِیا ہۄئِیا سی۔”

“پر اَیم. ڈی نُۄں میرے نالھ کی ناراجگی ہَے؟ مَیں پُچھِّیا۔

“مَینُۄں لگدَے ڈھاڈا کلاں براںچ دے مَینیجر نیں اَیم. ڈی دے کنّ بھرے اےَ۔ تُسِیں اِہدا گۄجھ کڈھّۄ۔”

مَینیجر کۄلھۄں اُٹھّ کے مَیں بںگّے نالھ گلّ کِیتی تے اُسنُۄں گۄجھ کڈھّݨ لئی کِہا۔ براںچاں دا اُس نالھ ہر ویلے دا واہ سی۔ اگلے دِن بۄرڈ دِییاں مِیٹِںگّاں کروائُݨ والھا٬ اِسٹَیبلِشمَیںٹ اِںچارج بلبِیر سِںگھّ گِلّ٬ مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ “اجے متا اپَیکس بَیںک نُۄں نہِیں بھیجِیا٬ تُسِیں اَیم.ڈی دے گۄڈے پھڑ لئۄ… ۔”

پر دھکّڑشاہی مُۄہرے لِپھݨا میری رُۄہ نُۄں پْروان نہِیں سی۔ بںگّے نیں چار کُ دِناں ’چ ہی سُۄہ کڈھّ لئی۔ جنرل مَینیجر دا کِیاپھا ٹھِیک ہی سی۔ ڈھاڈا کلاں براںچ مَینیجر گُرمِیت سِںگھّ دی ہی ساذش سی اِہ۔ اُہ کابل سِںگھّ دے گواںڈھی پِںڈّ دا سی۔ پِچھلے کاپھی ارسے تۄں اُسنے کابل سِںگھّ نالھ نیڑتا بݨائی ہۄئی سی۔ اُسدے اَیم. ڈی بݨن بائد گُرمِیت سِںگھّ آکڑ ’چ رہِݨ لگّ پِیا۔ آکڑ ’چ ہی اُسنے پِچھلے سال دے ڈِپاذِٹ ٹارگِٹ ولّ دھِیان نہِیں سی دِتّا۔

ٹارگِٹ دا مساں 10% ہی پُۄرا کِیتا سی۔ مَیں جنرل مَینیجر نالھ گلّ کِیتی۔ اَیم. ڈی. دا بںدّا ہۄݨ کرکے اُہ اجے سکھتی کرن دے مُۄڈ ’چ نہِیں سی۔ کہِݨ لگّا اگلی چھِماہی دی پْرَۄگرَیس دسِّئۄ۔

ایتھے اِہ دسّݨا ذرُۄری ہَے کِہ کۄیاپْریٹِو بَیںکاں دی کلۄذِںگّ 31 دسمبّر نُۄں نہِیں٬ 30 جُۄن نُۄں ہُںدّی ہَے۔ بَیلَیںس-شِیٹ وی 30 جُۄن نُۄں ہی بݨدی ہَے۔ جدۄں مَیں 31 دسمبّر دی پْرَۄگرَیسّ رِوِیئۄُ کِیتی تاں ڈھاڈا کلاں براںچ دی ڈِپاذِٹ اۄتھے کُ ہی کھڑھی سی۔ مَیں چِٹھّی لِکھ کے کارن پُچھِّیا۔ اُسنے کۄئی جواب ناں دِتّا۔ ٹارگِٹ پْرتی اݨگہِلی تے چِٹھّی دا جواب ناں دیݨ بارے مَیں وِستھارت نۄٹ لِکھ کے جنرل مَینیجر دے ٹیبل ’تے بھیج دِتّا۔ براںچ دے دَۄرے ’تے گئے جنرل مَینیجر نیں گُرمِیت سِںگھّ دی کھُۄب کھِچائی کِیتی تے وارنِںگّ دے دِتّی کِہ جیکر اُسنے 30 جُۄن تکّ ٹارگِٹ پُۄرا ناں کِیتا تاں اُسنُۄں دُۄر دی کِسے براںچ وِچ بدل دِتّا جائیگا۔ جنرل مَینیجر نالھ ٹیڈھا وگݨا گُرمِیت سِںگھّ نُۄں مہِںگّا پَیݨا سی۔ اُسدِییاں اِنکرِیمَیںٹا٬ ترکّی تے بدلی جنرل مَینیجر دے ہتھّ سی۔ اُہ اُسدا ستھائی بَۄس سی٬ جدۄں کِہ کابل سِںگھّ تے اُسدے بۄرڈ دے دۄ کُ سال ہی باکی سن۔ سۄ اُسنے مُیاپھی مںگّ لئی تے ڈِپاذِٹ ودھائُݨ لئی یتن شُرُۄ کر دِتّے۔ پر میرے پْرتی آپݨے اںدّر گںڈھّ پا لئی۔ تے جدۄں ہڑتال تۄں بائد٬ مُئتّل کِیتے کرمچارِییاں نُۄں بہال کرن لئی بۄرڈ دی مِیٹِںگّ رکھّی گئی تاں اُسنے آپݨے کُجھ ہمائِتِییاں٬ جِنہاں وِچ میرے نالھ کھار کھاںدا اِک سِینِیئر اکائۄُںٹَیںٹ وی سی٬ نُۄں نالھ لَے کے میرے وِرُدھّ اَیم. ڈی دے کنّ بھر دِتّے کِہ جرنَیل سِںگھّ دا بَیںک دے کمّاں وِچ کۄئی کھاس رۄل نہِیں۔ اِہ سُسائِٹِییاں ’چ گیڑے مار کے بَیںک تۄں تنکھاہ اتے وادھُۄ ٹی.اے٬ ڈی.اے لئی جاںدَے۔ اِسدی پۄسٹ بَیںک ’تے وادھُۄ بۄجھ ہَے… اِسنُۄں واپس اپَیکس بَیںک چںڈِّیگڑھ بھیجۄ۔ چُکّ ’چ آئے کابل سِںگھّ نیں میری پۄسٹ وِرُّدھ متا پاس کروا کے اپَیکس بَیںک نُۄں بھیج دِتّا۔

دۄ کُ ہپھتِیاں بائد اپَیکس بَیںک دی چِٹھّی آ گئی۔ اُنہاں متا پْروان نہِیں سی کِیتا تے سپشٹ شبداں ’چ لِکھ دِتّا کِہ اَیپھ. ای. آئی دِییاں پۄسٹاں اتے اُنہاں دِییاں ڈِئۄُٹِییاں رجِسٹرار دی پْروانگی لَے کے ہی بݨائیِیاں گئیِیاں سن۔

آکھری گلّ ہڑتال دِییاں مںگّاں دی پُۄرتی بارے۔ نویں رجِسٹرار چمن لال بَیںس نیں آپݨی سُہِردتا دا سبُۄت دیںدِیاں پھَیڈریشن آگُۄیاں نال کِیتا وائدا پُۄرا کر دِتّا۔ تنکھاہاں ’چ مںگّے جا رہے وادھے دا 80% پْروان کرکے گریڈ رِوائیِذ کروا دِتّے۔ نویں گریڈاں مُتابِک کۄیاپْریٹِو بَیںکاں تے کمرشِیئل بَیںکاں دے کرمچارِییاں دِییاں تنکھاہاں وِچ مساں اُنّی-اِکّی دا ہی پھرک سی۔

پںجّاب سںکّٹ

ماجھے ’چ شُرُۄ ہۄئِیا اتِواد ہُݨ دُیابے تے مالوے وِچ وی پھَیل گِیا سی۔ گلّ پںجّاب دِییاں جائِذ مںگّاں تۄں شُرُۄ ہۄئی سی پر کیںدر تے پںجّاب دے راجنِیتکاں دِییاں کُچالاں ’تے بیئیِمانِییاں اتے دھارمِک کٹّڑتا نیں ماملے نُۄں اجِہا اُلجھائِیا کِہ ہالات بد تۄں بدتر ہُںدّے گئے۔ امن-چَین نالھ وسدے پںجّاب وِچ کھُۄن-کھرابا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ اے .کے سںتّالی رائیِپھلاں چُکّی پھِردے کھاڑکُۄیاں واستے ہتھِیار دا متلب چلائُݨ والھی چِیذ سی پر چلائُݨ دے مںتّو تے پرِݨام بارے سۄچݨ-وِچارن دی کْرِیا تۄں اُہ سکھّݨے سن۔ بیدۄشے لۄکاں دِییاں ہتِّیاواں ہۄݨ لگّ پئیِیاں۔ ہِںدُّۄیاں نُۄں بسّاں وِچّۄں کڈھّ کے مارن دِییاں وارداتاں نیں وسدے-رسدے گھراں وِچ اُجاڑ پا دِتّی۔ کئی ہِںدُّۄ پرِوار پںجّاب چھڈّ کے دُۄجے سُۄبِیاں ولّ ٹُر پئے۔ جیکر کۄئی دانِشور اتِواد وِرُدھّ آواذ اُٹھائُںدا٬ اُسنُۄں کھتم کر دِتّا جاںدا۔

دِن-دِہاڑے بَیںک-ڈکَیتِییاں ہۄ رہِییاں سن۔ ساڈی چُٹالا براںچ وِچ وی ڈاکے دی گھٹنا واپری سی۔ ہر پاسے دہِشت دا ماہَۄل سی۔ تْرِکالاں پَیݨ سار ہی لۄکِیں گھراں دے گیٹ-درواذے بںدّ کر لَیںدے۔ دِنے-دِنے ہی گھراں نُۄں پرتݨ دی کاہلھ ہُںدّی سی۔ شہِر ’چ جدۄں کۄئی واردات ہُںدّی سبھ دُکاناں٬ دپھتر تے سکُۄل-کالج بںدّ ہۄ جاںدے۔ مِںٹّاں وِچ ہی شہِر ’چ سناٹا چھا جاںدا۔ ہُشِیارپُر شہِر ’چ تِنّ کتل ہۄئے— سابکا اَیم.پی تے ڈی. اے. وی٬ بی. اَیڈّ کالج دے کرتا-دھرتا چَۄدھری بلبِیر سِںگھّ دا٬ ڈی. اے وی سکُۄل دے پْرِںسِّیپل بگّا دا اتے پترّکار پْردمن سِںگھّ دا۔ چَۄدھری بلبِیر سِںگھّ دے کتل تۄں بائد دا دْرِش مَینُۄں اجّ وی یاد ہَے۔ مِںٹّاں وِچ ہی کرپھِئۄُ لگّ گِیا تے شہِر ’چ سُنّ پَے گئی سی۔ واہۄداہی بَیںک تۄں بسّ اڈّے نُۄں آئُںدِیاں مَینُۄں آپݨے ہی شہِر تۄں بھَیء آ رِہا سی… میری نِگہا سڑک کِنارے لگّے اِک پُراݨے پھلَیکس بۄرڈ ’تے چلی گئی۔ بۄرڈ ’تے کیںدر اتے پںجّاب دِییاں سرکاراں دے وڈّے نیتاواں دِییاں تسوِیراں سن۔ مَینُۄں اِںج جاپِیا جِویں نیتاواں دے مۄمۄٹھگݨے چِہرے کہِ رہے ہۄݨ, ‘ لۄکۄ! اسِیں تاں ہر سمیں تُہاڈے آس-پاس ہاں… اسِیں تُہاڈے لئی بہُت کُجھ کرنا چاہُںدّے ہاں پر ہالات پیش نہِیں جاݨ دِںدّے۔‘ ’ہالات وِگاڑے کِیہنے ہن‘ میرا پْریشان من بۄل اُٹھِیا٬ ’راجنِیتک پارٹِییاں دا کُۄڑ-کُستّ سمُچّی سرکاری مشِینری ’چ پھَیل گِیا اے‘… شہِر دِییاں سڑکاں ’تے پُلِس دِییاں گڈِّییاں دا شۄر سی۔ بھجِّییاں پھِردِییاں اِہ گڈِّییاں درسا رہِییاں سن کِہ پُلِس اَیکشن وِچ ہَے پر اِہ اَیکشن واردات تۄں بائد کرپھِئۄُ لگّݨ ’تے ہی شُرُۄ ہۄئِیا سی۔ واردات تۄں تُرںتّ بائد اتِوادِییاں نُۄں پھڑن لئی پُلِس اَیکشن ’چ نہِیں سی آئی۔ اتِوادِییاں دی نکلۄ-ہرکت نُۄں گھۄکھݨ اتے وارداتاں بارے اگائۄں سُۄہ رکھّݨ والھی سی. آئی. ڈی پتا نہِیں کِدھّر الۄپ ہۄ گئی سی۔

گلّ سِرپھ ہُشِیارپُر دی ہی نہِیں٬ سارے پںجّاب وِچ پُلِس دا ایہی ہال سی۔ اسلِیئت اِہ سی کِہ پُلِس اتِوادِییاں نالھ بھِڑ نہِیں سی رہی تے آپݨی ہۄںد درسائُݨ لئی٬ ماڑی-مۄٹی شکّ ’تے نِردۄش لۄکاں ’تے کاروائیِیاں پا رہی سی… پِںڈّاں وِچ کھاڑکُۄ راتاں نُۄں رۄٹی کھاݨ واستے گھراں دے درواذے کھُلہوا لَیںدے۔ ناںہ کرنی مَۄت سہیڑن والھی گلّ سی۔ سہِم ’چ سُںگّڑِییاں گھراں دِییاں کُڑِییاں-بُڑھِییاں رۄٹی تِیار کردِییاں۔ جدۄں کھاڑکُۄ کھا-پی کے چلے جاںدے تاں پُلِس آ دھمکدی۔ پرِوار ’تے اتِوادِییاں نالھ مِلھے ہۄݨ دا دۄش مڑھ کے اُنہاں دی کھجّل-کھُیاری کرن لگّ جاںدی۔ سبںدھِّت پرِواراں لئی دۄ پُڑاں وِچالے پِسݨ والھی گلّ سی۔

اُنہاں گْرہِݨے دِناں وِچ جِتھّے پںجّاب دی آرتھِکتا جھمبّی گئی اۄتھے ہِںدُّۄ-سِکھّاں دی سماجک ساںجھ وِچ وی تْریڑ پَے گئی سی۔

کیںدر سرکار دی لٹکائۄُ نِیتی اتے پںجّاب دی کاںگرس سرکار تے وِرۄدھی دھِر اکالی دل دے سَۄڑے سِیاسی ہِتّاں کارن ہالات اُلجھدے گئے… ۔ تے جدۄں ستھِتی بیکابُۄ ہۄ گئی٬ پْردھان مںتّری اِںدرا گاںدھی نیں ساکا ’نِیلا تارا‘ کروا دِتّا۔ پھَۄج اتے اتِوادِییاں ’چ ہۄئی گہِگچّ لڑائی وِچ اکال تکھت ڈھہِڈھیری ہۄ گِیا۔ سِکھّاں دِییاں دھارمِک بھاوناواں ولُۄںدھرِییاں گئیِیاں۔ لۄڑ ملہم لائُݨ دی سی۔ اِںدرا گاںدھی سِکھّ جگت تۄں مُیاپھی مںگّ کے اُنہاں دِییاں ذکھمی بھاوناواں ’تے ملہم لا سکدی سی پر اجِہا ہۄ ناں سکِیا… بائد وِچ اِںدرا گاںدھی دا کتل تے سِکھّ کتلییام دِییاں مںدّبھاگِییاں تے گھۄر دُکھدائی گھٹناواں واپر گئیِیاں۔ سِکھّ کتلییام٬ پِیڑت پرِواراں واستے اُمراں بھر دے رُۄہ-نپِیڑویں ذکھم ہن۔ نِردۄش لۄکاں دے کھُۄن نالھ کھیڈی گئی ہۄلی بھارت دے اِتِہاس دے کالھے ورکے ہن۔

جِئُںدے ساڑے گئے پِئۄ-پُتّر

میرے دِلّی رہِںدّے سالھے رگھبِیر سِںگھّ دا سالھا گُربچن سِںگھّ دِلّی دی پالم کلۄنی ’چ رہِںدّا سی۔ اُہ تے اُسدا پُتّر دۄویں ایئرپھۄرس وِچ سن۔ دںگّاکاری اُنہاں دے گھر آ وڑے۔ اُنہاں نیں آپݨی ایئرپھۄرس دی سروِس بارے دسِّیا۔ پر بھُۄترے ہۄئے دںگّاکارِییاں نیں دۄناں نُۄں تسِیہے دے کے مار دِتّا۔

مَیں اپھسۄس کرن دِلّی گِیا۔ پہِلاں رگھبِیر سِںگھّ تے اُسدی پتنی جسبِیر کَۄر (گُربچن سِںگھّ دی بھَیݨ) نالھ دُکھ ساںجھا کِیتا تے پھِر مَیں رگھبِیر سِںگھّ نُۄں نالھ لَے کے گُربچن سِںگھّ دے گھر گِیا۔ اُہ گھر مَیں وسدا–رسدا وی دیکھِیا ہۄئِیا سی۔ 7 سال پہِلاں ایئرپھۄرس چھڈّݨ سمیں٬ پھائیِنل کلِیئرَیںس واستے جدۄں مَیں دِلّی ستھِت ایئر ہَیڈّکُیاٹر گِیا تاں ادھّا کُ دِن اِس گھر وِچ گُذارِیا سی۔ اُدۄں اِہ گھر اجے بݨِیاں ہی سی۔ “کںدھّاں دی تِیاری اجے ہۄݨ والھی اےَ۔” گُربچن سِںگھّ نیں دسِّیا سی۔ “آپݨا گھر بݨ گِئَے٬ ہَۄلھی–سہِجے تِیاری وی ہۄ جائۄُ۔” اُسدی پتنی گُرمِیت کَۄر دے بۄلاں وِچ ہُلاس سی۔ سرکاری کُیاٹراں نالھۄں بِہتر ’اپݨے گھر‘ دا ہُلاس پرِوار دے سارے جِییاں دے چِہرِیاں ’تے لِشک رِہا سی۔ گُربچن سِںگھّ نیں آکھِیا سی٬ “بئی جرنَیل ! مَیں تاں ’رِٹائِرمَیںٹ ایج‘ پُۄری کرکے ہی ایئرپھۄرس چھڈّݨی آں تے رِٹائِر ہۄ کے ایتھے ہی رہِݨا آں٬” گلّ کردِیاں اُسدی نِگہا پتنی اتے سکُۄل ’چ پڑھدے پُتّر اتے دۄ دھِییاں ولّ گھُمّی سی٬ “دِلّی اِنہاں نُۄں وی تے مَینُۄں وی پسںدّ اےَ۔ مُلک دی راجدھانی اےَ۔ دُۄجے شہِراں دے مُکابلے ایتھے سہُۄلتاں وی ودھّ نیں۔”… اُدۄں گھر ادھُۄرا سی پر پرِوار پُۄرا سی٬ سہی سلامت سی۔ پر ہُݨ پرِوار ادھُۄرا ہۄ گِیا سی تے گھر وی گھر نہِیں سی رہِ گِیا۔ چاواں–رِیجھاں نالھ بݨائے گھر وِچ دۄ سِوے بلھ گئے سن… پرِوار دے مُکھی تے پرِوار دی لڑی نُۄں اگاںہ تۄرن والھے اُسدے پھرجںدّ نُۄں جِئُںدے ساڑ دِتّا گِیا سی۔ سِوِیاں دِییاں لاٹاں نالھ دھُیاںکھِییاں گھر دِییاں کںدھّاں تے چھتّاں واںگ٬ ادھُۄرے پرِوار دے جِییاں دی ہۄںد وی سدا واستے دھُیاںکھی گئی سی۔ دۄویں مُٹِیار دھِییاں تُردِییاں–پھِردِییاں لاشاں جاپ رہِییاں سن۔ گُرمِیت کَۄر تۄں ٹھِیک ترہاں گلّ نہِیں سی ہۄ رہی۔ اُسدی سۄگ ’چ ڈُبّی آواذ ہںجھُّۄیاں-ہئُکِیاں وِچ گواچ جاںدی سی۔

جِئُںدے ساڑے گئے پِئۄ–پُتّر ہوائی سَینِک سن۔ اُنہاں نیں دیش دی رکھِّیا کرن دا پْرݨ لِیا ہۄئِیا سی۔ پر دیش دی ہاکم پارٹی ولّۄں سِکھّاں نُۄں سبک سِکھائُݨ دے پْرݨ ساہویں سبھ کائِدے–کانُۄن تے پْرݨ بیمائنا ہۄ گئے۔ اُس پارٹی دی شہِ ’تے دِلّی٬ کانہپُر تے بۄکارۄ وِچ دندنائُںدے ہذُۄم نیں سَیںکڑے سِکھّاں نُۄں کۄہ–کۄہ کے مار دِتّا سی۔ گُربچن سِںگھّ دی وِدھوا تے دھِییاں دا اُمراں بھر دا چِیساں–پِیڑاں والھا سںتّاپ انیکاں پرِواراں دی ہۄݨی بݨا دِتّی گئی سی۔

لیکھکاں نالھ جاݨ-پچھاݨ

ڈا. کرمجِیت سِںگھّ نالھ میری جاݨ-پچھاݨ کِسے ساہِت سبھا دے پْرۄگرام وِچ ہۄئی سی۔ مَیں اُسنُۄں پلیٹھا کتھا سںگّْرہِ ’مَینُۄں کی‘ بھیٹ کِیتا۔ اِس کِتاب ’تے ہۄئی گۄشٹی وِچ اُسنے پرچا پڑھِیا۔ کہاݨِییاں دے گُݨاں دے نالھ-نال اسنے کھامِییاں ’تے وی جھات پُیائی۔ اُسدی آلۄچنا وِچلے اُتشاہ تے اپݨتّ سدکا مَیں چھیتی ہی اُسدے نیڑے ہۄ گِیا۔ تے جاݨ-پچھاݨ گُۄڑھی دۄستی دا رُۄپ دھار گئی۔ مَیں آپݨی ہر کہاݨی اُسنُۄں پڑھائُںدا ساں۔ اُس نالھ ہُںدّا وِچار-وٹاںدرا لاہیوںدّ سی۔ اُسدی نَۄکری کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی ’چ سی۔ دۄستی پَیݨ تۄں بائد پتا لگّا کِہ اُسدی پتنی گُربچن کَۄر دے نانکے ساڈے پِںڈّ سن۔ اُہ ہُشِیارپُر دے اِک ہائی سکُۄل ’چ ٹِیچر سی۔ اُنہاں دی رِہائِش ہُشِیارپُر سی۔ ڈا. کرمجِیت سِںگھّ جدۄں وی ہُشِیارپُر آئُںدا اُس نالھ مُلاکات ہۄ جاںدی۔ اُسنے آپݨے ساتھِییاں دے سہِیۄگ نالھ ہُشِیارپُر ’چ ساہِت سبھا وی بݨا لئی سی۔ اُس سبھا دِییاں مِیٹِںگّاں وِچ کدی-کدی مَیں وی شامل ہۄ جاںدا۔ ڈا. منمۄہن سِںگھّ تِیر٬ جسبِیر دھِیمان٬ کُلتار سِںگھّ کُلتار تے ہۄر مَیمبراں نُۄں مِلھ کے چںگّا لگدا۔

ہُشِیارپُر دے اُس ویلے دے نامور گذلگۄیاں دوِںدّر جۄش تے امّْرِت دِیوانا نالھ وی واکپھِیئت ہۄ گئی سی۔ گُرمِیت کلّرماجری نالھ واکپھِیئت چِٹھِّییاں راہِیں بݨی۔ پرچِیاں وِچ چھپِییاں میرِییاں کہاݨِییاں اُسنُۄں چںگِّییاں لگِّییاں سن۔

اُنہِیں دِنِیں پْرۄ جسوںتّ سِںگھّ وِردی٬ ڈا. رݨدھِیر سِںگھّ چںدّ٬ پْرۄ. پربِںدّر سِںگھّ تے پْرۄ. دِیدار ورگے سمرتھّ لیکھک سرکاری کالج ہُشِیارپُر دی شان ودھا رہے سن۔ ساڈے دُیابا ساہِتک مںچّ دا وِشیش مَیمبر ڈا. پْرِتپال سِںگھّ مہِرۄک وی اِسے کالج وِچ آ گِیا سی۔ اُنہاں سارے سجّݨاں نالھ میل-مِلاپ ہُںدّا رہِںدّا۔ وڈّا شائِر ڈا. جگتار وی اِسے کالج وِچ سی۔ اُس نالھ ’ہَیلۄ-ہَیلۄ‘ ہی ہُںدّی سی۔

جلںدھّر دے ساہِتکار ڈا. دھرمپال سِںگّل٬ پِیارا سِںگھّ بھۄگل٬ مہِںدّر بھٹّی٬ اوتار جَۄڑا٬ جِںدّر تے سُکھوںتّ آرٹِسٹ نالھ وی واہوا جاݨ-پچھاݨ ہۄ گئی سی۔ اِک ویراں جِںدّر نیں نکۄدر ’چ کہاݨی دربار کروائِیا۔ پْردھانگی سْریشٹ کہاݨِیکار پْریم پْرکاش دی سی۔ میرے سمیت پںجّ-چھے کہاݨِیکاراں نیں کہاݨِییاں پڑھِییاں۔ سارِییاں کہاݨِییاں پْرگتِیواد دے وِشا-وستُۄ والھِییاں سن۔ پْریم پْرکاش نیں پْردھانگی بھاشݨ وِچ پْرگتِیواد دے رُجھاݨ نُۄں رَیجِمَیںٹیشن آپھ تھَۄٹ (Regimentation of Thought) آکھدِیاں اِکمارگی دھارنا تۄں ہٹ کے لِکھݨ دا سُجھاء دِتّا۔ اَۄرت-مرد دے رِشتِیاں بابت ’مُکتی‘ تے ’سوَیتامبر نیں کِہا سی‘ ورگِییاں اُچّ-پائے دِییاں کہاݨِییاں لِکھݨ والھے پْریم پْرکاش دا کتھن مَینُۄں ٹھِیک لگّا۔ پر کُجھ سالاں بائد نویں لیکھکاں دے اِک گرُپّ نُۄں آپݨے پسںدِّیدا وِشے نالھ جۄڑ کُ اُسنے کھُد ہی اِکّۄ وِچار (Thought) والھی رجمَیںٹ کھڑھی کر لئی سی۔ اُسدی رجمَیںٹ دے آم کتھاکاراں دِییاں کہاݨِییاں وِچ سُہج گھٹّ تے کامُکتا ودھّ سی۔