15 اپرَیل دی سلۄنی شام لاہَۄر شہِر دِییاں رَۄشنِییاں وِچ دمک رہی سی جدۄں اسِیں پھلَیٹِیذ ہۄٹل پہُںچّے۔ اجّ رات کانفرںسّ ہال وِچ ہی سبھِیاچارک پْرۄگرام ہۄݨا سی۔ پرسۄں رات کانفرںسّ دے پہِلے دِن اِسے ہی ہال وِچ رات بھر کوی دربار چلِّیا سی۔ کلّہ رات جدۄں اسِیں رائ اذِیذ اُلا کھاں دی پْراہُݨچاری دا آنںدّ ماݨ رہے ساں تاں ساڈے ساتھی ڈَیلِیگیٹ پْربںدھّکاں ولۄں تِیار کروائِیا ناٹک دیکھ رہے سن۔ بُلّہے شاہ دے جِیون سماچاراں نال سبںدھّت آم لۄکاں دے پَیںتڑے تۄں ستھاپت تاکتاں دا وِرۄدھ کردا تے مذہباں دِییاں ہدّاں تۄں پار اِنسانی ایکے دا ہۄکا دِںدّا اِہ ناٹک بہُت ہی سلاہِیا گِیا سی۔ اسِیں اِہ ناٹک ویکھݨ تۄں کھُںجھّ گئے ساں۔ اِس لئی اجّ دا سبھِیاچارک پْرۄگرام دیکھݨ دی میرے من وِچ تِیبر لالسا سی۔
باہر لۄکاں دی بھِیڑ اِکّٹھی ہۄ رہی سی۔ سبھِیاچارک پْرۄگراماں دا ناں سُݨ کے لاہَۄر شہِر دے آم وسنِیک وی پْرۄگرام شُرُۄ ہۄݨ دی اُتسُکتا نال اُڈِیک کر رہے سن۔ پر پہِلاں رات دا کھاݨا کھادھا جاݨا سی تے اُس وِچّ وی اجے کُجھ سماں پِیا ہۄݨ کرکے بھِیڑ وِچ کھلۄتے اسِیں ہَۄلی جِہی آپݨے آپݨے جاݨُۄ بںدِّیاں ولّ کھِسک کے لاہَۄر شہِر ’چۄں پْراپت انُبھو اِک دُۄجے نال ساںجھے کر رہے ساں۔ اچانک اِلِیاس گھںُّمݨ میرے نذدِیک آݨ کھڑۄتا۔ ہتھّ مِلا کے گلوکّڑی پائی تے اسِیں اِک دُۄجے دا ہال چال پُچھّݨ لگّے۔ مَیں اُس دے بہُت ذِیادا رُجھّے ہۄݨ اتے کانفرںسّ دے آپݨے سِر ’تے لئے کمّ نُۄں سلِیکے تے سِیاݨپ نال سِرے چڑھائی جاݨ لئی اُس دی تارِیف کِیتی۔
‘’مَیں اِس پھائُںڈیشن دا مَیمبر شَیمبر تاں کۄئی نہِیں۔ پر مَیں فخر جمہاں ہُراں نال وائدا کِیتا سی کِہ کانفرںسّ دی کامیابی لئی سارا تاݨ لا دِیاںگا۔‘’
اِہ گلّ ہَے وی درُست سی۔ جِویں سارے سَیشناں نُۄں ٹھِیک ڈھںگّ نال چلائُݨ لئی اُہ بُلارِیاں دا اگائۄں پْربںدھّ ناں ہۄݨ دے باوجُۄد اُنہاں دی چۄݨ کردا٬ سٹیج نُۄں اُپر جا کے جاں پِچھّے رہِ کے چلائُںدا٬ اُس دا سارے ڈَیلِیگیٹاں نُۄں بھلِیبھاںت گِیان ہۄ گِیا سی۔ فخر ذماں دی سلاہ نال سارے پْرۄگرام نُۄں کارجشِیل رُۄپ دیݨ وِچ اُس دا پْرمُکھّ یۄگدان کِسے وی اکھّ تۄں لُکِیا ہۄئِیا نہِیں سی۔
‘’آئۄ٬ اِک مِںٹّ گڈّی وِچ‘’ اُس نیں مَینُۄں نیڑے ہی کھلۄتی آپݨی کار وِچ بَیٹھݨ لئی کِہا۔ مَیں سۄچِیا کۄئی گلّ وکھّرِیاں کرنی ہۄویگی۔ کار وِچ بَیٹھے تاں اُہ کار سٹارٹ کرن لگّا۔ مَیں پُچھِّیا تاں آکھݨ لگّا٬ ‘’گھڑی پل گھُمّدے پھِردے آں٬ گپّ-شپّ لائُںدے آں۔‘’
بھِیڑ وِچۄں اُس دا مَینُۄں اِںج کھِسکائُݨا جائِذ لگّا کِئُںکِہ اِلِیاس گھُمّݨ ہی اجِہا وِئکتی سی جِس اُپر ساڈے بںدِّیاں نُۄں سبھ تۄں ذِیادا ماݨ سی جاں جِس نال سبھ تۄں ودھّ لۄکاں دی پچھاݨ سی۔ اِہ پچھاݨ اُہدِییاں لِکھتاں کرکے تے پںجّابی لئی کِیتے کمّاں سدکا تاں ہَے ہی سی پر جدۄں اُہ بھارت آئِیا تے پںجّاب وِچ وکھّ وکھّ تھاواں ’تے گھُمِّیا تے لۄکاں نیں جِویں اُہدے پَیراں تھلّے آپݨے ہتھّاں دِییاں تلِییاں دِتِّییاں سن اُس نال گھُمّݨ چڑھدے پںجّاب دے پںجّابِییاں دے دِلاں وِچ اُنہاں دا آپݨا بݨ کے بَیٹھ گِیا سی۔ شائِد اںدّرے اںدّر سارے ہی اِلِیاس گھُمّݨ کۄلۄں آپݨے آپ واستے اُچیچے وتِیرے دی آس رکھّدے ہۄ سکدے سن۔ اِک تاں اِلِیاس گھُمّݨ دے سِر ’تے کانفرںسّ دے کمّاں نُۄں نیپرے چڑھائُݨ دی ذِمّیواری سی تے اُہ اُس وِچ پُۄری ترہاں پھسِیا ہۄئِیا سی۔ دُۄجے اِک دۄ دِن پہِلاں ہی اُہدے پرِوار وِچ وڈّا دُکھاںت واپر گِیا سی تے کِسے لُٹیرے نیں اُس دی پتنی دی بھَیݨ دا کتل کر دِتّا سی۔ اِس دے باوجُۄد اُہ سمیں دی کِسے وِرل نُۄں چُرا لَیںدا تے کِسے ناں کِسے دۄست-مِتّر نُۄں آپݨی مہِمان نِواذی تے مُہبّت دے رںگّ وِچ رںگّ جاںدا۔
ہُݨ اِس رںگّ وِچ رںگّے جاݨ لئی اُس نیں مَینُۄں چُݨ لَیݨ دا ماݨ دِتّا سی۔ جگتار تے اُمر گنی تاں بھِیڑ وِچ کِدھرے گواچ گئے سن پر رگھبِیر سِںگھّ تے سُلیکھا تاں میرے نال کھڑۄتے سن جدۄں مَیں کار وِچ بَیٹھِیا۔ مَیں آکھِیا٬ ‘’رگھبِیر سِںگھّ ہُری میرے نال ہی ہن۔‘’
‘’تے لئۄ ناں اُنہاں نُۄں نال۔ مَیں ہُݨے بُلائُںداں‘’, میری گلّ پُۄری ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی پُۄرے ماݨ نال اِلِیاس نیں کِہا تے اُس نیں کار تۄں باہر نِکّل کے رگھبِیر سِںگھّ ہُراں نُۄں آپݨے نال بَیٹھݨ لئی آپݨا ادب پیش کِیتا۔
کار لاہَۄر دِییاں سڑکاں اُتے تَیرن لگّی۔ اسِیں اُس دے گھر واپرے دُکھاںت دا افسۄس کِیتا۔ اُس نیں اِس افسۄس نُۄں سوِیکار کردِیاں اِس نُۄں ذِیادا کھِچّݨ دی تھاں اِک دۄ واک کہِ کے گلّ نُۄں نواں مۄڑ دے دِتّا۔ ذاہِر سی کِہ اُہ ساڈی اِس مِلݨی اُتے آپݨے دُکھّ دا لمّا پرچھاواں نہِیں سی پَیݨ دیݨا چاہُںدّا۔ کانفرںسّ وِچ اُس نُۄں وِچردِیاں ویکھ کے ناواکف بںدّے نُۄں پتا نہِیں سی لگّ سکدا کِہ اُہ اِس سمیں اںدّرۄں کِنّے ڈُۄںگھے دُکھّ تے تݨاء ’چۄں گُذر رِہا ہَے۔ مَینُۄں اُس وِچۄں کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی کہاݨی ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ دا پاتر یاد آئِیا جۄ دُۄجے دی خُشی تے سُکھ لئی آپݨا نِجی دُکھّ گھُٹّاں بھر کے ڈِیک جاںدا ہَے پر آپݨے سہِج تے سںتُّلن نُۄں گواچݨ نہِیں دِںدّا۔
لاہَۄر دِییاں کھُلّہِییاں٬ چانݨِییاں سڑکاں٬ اُچِّییاں شاندار اِمارتاں۔ لاہَۄر پُۄرے جلَۄء وِچ چمک رِہا سی۔ اِس شاندار لاہَۄر وِچ اُس بلۄچِستان دے نَۄجوان دا وی کُجھ ہِسّا سی٬ جاں اُس گرِیب کِسان دا وی اِس ’تے کُجھ ماݨ سی جِہڑا مَینُۄں شاہ ہُسَین دی مذار اُتے مِلِیا سی! کُجھ وی سی٬ لاہَۄر اِتھے آپݨی پُۄری شان نال چمک رِہا سی۔ گُلبرگ دی خُۄبسُۄرتی٬ ماڈل ٹائۄُن دا پَۄش اِلاکا۔ سجّے ہتھّ وگدی نہِر٬ اُس وِچۄں پھُٹدے پھُہارے اتے اُنہاں اُتے پَیںدِییاں رںگّ-برںگِّییاں رَۄشنِییاں۔ نہِر دے کںڈھّے کھلۄتے درکھتاں نُۄں جِویں رَۄشنِییاں دے پھل لگّے ہۄݨ۔ بِجلی دے چھۄٹے وڈّے بلباں نال شِںگّارے درخت۔ رَۄشنِییاں نال بݨے پںچھِّییاں اتے جانوراں دے وِبھِنّ آکار جھمجھم کر رہے سن۔ کِسے سِیاݨے نیں لاہَۄر دِییاں ذُلپھاں سُیار کے رںگّ-برںگّے پھُلّ پا کے اُس دِییاں درشنی مِیڈِییاں کِیتِییاں ہۄئیِیاں سن۔
‘’اِہ وی لاشاری ہُراں دا ای کمّ جے جِنہاں نیں پھُۄڈ سٹرِیٹ بݨائی اے… پھُۄڈ سٹرِیٹ ویکھی جے کِہ نہِیں اجے؟‘’
اِلِیاس نُۄں اسِیں دسِّیا کِہ کلّہ رائ ساہِب دی بدَۄلت اسِیں پھُۄڈ سٹرِیٹ ویکھ چُکّے ہاں۔
‘’چلۄ پھِر اجّ تُہانُۄں وِلیج رَیسٹۄرَیںٹ وِکھانے آں… اِہ وی ویکھݨ والی شَیء جے…۔‘’
کُجھ چِر پِچھّۄں اِلِیاس نیں ’وِلیج رَیسٹۄرَیںٹ‘ دے باہر کار کھڑھی کِیتی۔ پِںڈّ دا سجِںدّ ماہَۄل اُسارن دی کۄشِش کِیتی گئی سی۔ مشِینی کھُۄہ چل رِہا سی۔ ٹِںڈّاں دا پاݨی پاڑچھے وِچ ڈِگّ رِہا… چاںدی رںگّا… واݨ دِییاں٬ پاوِیاں والِییاں مںجِّییاں ڈٹھِّییاں ہۄئیِیاں۔ ڈِئُڈھی ’تے کھڑۄتا دربان کۄئی چِٹّ-کپڑِّییا پیںڈُۄ نذر آ رِہا سی۔ پَیرِیں دُکھلّی جُتّی۔ گل چِٹّا کُڑتا٬ تیڑ تہِمد تے سِر ’تے ولدار چِٹّی پگّ٬ جِس دا کنّ ’تے چھڈِّیا ہۄئِیا لمّا لڑ۔ اُہ اِلِیاس دا پہِلاں تۄں ہی جاݨُۄں لگّدا سی۔ بڑے پِیار نال دۄویں اِک دُۄجے نُۄں نیڑلے سنیہِییاں وجۄں مِلے تے پھِر اُس نیں ڈِئُڈھی دے اںدّر جاݨ لئی اِشارا کِیتا۔ پُراݨی ترذ دا کۄکِیاں تے کِلّاں والا شِںگّارِیا کُںڈّے والا درواذا لںگھّ کے اسِیں ڈِئُڈھی وِچ داخل ہۄئے۔ ڈِئُڈھی وِچ پئیِیاں وستاں ساڈے پیںڈُۄ سبھِیاچار دِییاں نِشانِییاں وجۄں سامبھِییاں ہۄئیِیاں۔ سِر ’تے سِرکی دِییاں چھتّاں۔
اگّے گئے تاں اِنہاں سِرکی دِییاں چھتّاں والے پیںڈُۄ دِسدے کھُلّہے-ڈُلّہے دلان وِچ آدھُنِک دِکھّ والے امِیر لۄک سجے-پھبّے ہۄئے ٹیبلاں اُتے بَیٹھے آپݨی منپسںدّ دا بھۄجن چھک رہے سن۔ میذاں ’تے پِیا سامان٬ اُنہاں دی دِکھّ کِسے پھائیِو سٹار ہۄٹل دے ڈائِنِںگّ ہال والی ہی اتے بھۄجن وی اُہۄ جِہا۔ ’پِںڈّ‘ ہۄݨ دا تاں اَیویں بسّ اِک بھرم سِرجِیا گِیا سی۔ لۄکاں دا آپݨے بِیتے جِیون پْرتی اِک کِسم دا جۄ ہیروا ہُںدّا ہَے٬ اُس نُۄں سںتُّشٹ کرن دا یتن ہی سی اِہ ’وِلیج رَیسٹۄرَیںٹ’۔ آپݨے پیںڈُۄ پِچھۄکڑ وِچۄں اُٹھ کے بݨی امِیر شیْرݨی لئی اِہ اِک سُکھاوِیں ٹھاہر سی۔ آپݨے بچپن والا تد-کالِین پیںڈُۄ جِیون تاں اِہ امِیر شیْرݨی ہُݨ املی رُۄپ وِچ جِئُݨا نہِیں چاہُںدّی پر اُس دا چیتا وی اُس دے منۄں وِسردا نہِیں۔ اِںج اِہ بنائُٹی پِںڈّ سِرج کے اُنہاں دے اںدّر نُۄں تْرِپت کرن دا یتن کِیتا گِیا سی جِتھے اُہ پُراݨے پِںڈّ دی ’خُشبُۄ‘ وی ماݨ سکݨ تے آپݨی ہُݨ دی ہَیسِیئت مُتابک ونّ-سُونّے پکواناں دا سُیاد وی چکھّ سکݨ۔
اسِیں اِک نُکّر وِچ خالی میذ ملّ لِیا۔
‘’اِتھے کھاݨا سرو نہِیں کِیتا جاںدا۔ ہال تۄں اگّے اَین اںدّر جا کے آپݨی مرذی نال آپݨی پسںدّ دا کھاݨا پلیٹاں ’چ پا کے لَے آئیِدا اے… ایتھے بَیٹھ کے کھا لئیِدا اے… پھِر کُجھ چاہِیدا ہۄوے٬ پھِر اںدّرۄں لَے آئۄ…’’
اِلِیاس گھُمّݨ نیں تمہِید بنّہ  کے کِہا٬ ‘’آئۄ! ہُݨ اںدّر چلِّیئے…’’
اسِیں اںدّر گئے تاں جِویں الی بابا دی گُفا واںگ ’ونّ-سُونّے پکواناں‘ دی گُفا وِچ جا وڑے ہۄئیِئے۔ کٹّے ہۄئے ہر ترہاں دے پھل٬ وکھّ وکھّ ترہاں دے جُۄس٬ انیکاں کِسماں دا مِیٹ٬ سبذِییاں٬ کئی کِسم دے سالد٬ رائِتے٬ دہِیں دی لسّی٬ مکئّی دی رۄٹی٬ مکھّݨ تے ساگ…
اِس ترہاں دی سُوِدھا باہرلے مُلکاں وِچ وی ہُںدّی ہَے پر اُتھے کھاݨِیاں دِییاں بہُتِییاں کِسماں پچھّمی سُیاد مُتابِک بݨائیِیاں ہُںدِّییاں ہن۔ پںجّابی کھاݨے دے اینے رںگّ پہِلی وار ویکھے سن۔ پھُۄڈ سٹرِیٹ وِچ وکھّ وکھّ دُکاناں تۄں اجِہا سبھ کُجھ اُپلبدھ ہۄ سکدا سی پر اِکۄ تھاں ’تے اَینا کُجھ اِہ اِتھے ’وِلیج رَیسٹۄرَیںٹ‘ وِچ ہی سی۔
پلیٹاں ساڈے ہتھّ وِچ سن پر چِیذاں دی ونّگی اینی سی کِہ اسِیں پہِلاں نذر مار کے ویکھ لَیݨا چاہُںدّے ساں۔ پاکِستانی کھاݨے وِچ گھِئۄ تے مسالے دی ماترا اینی ذِیادا سی کِہ میرا کھاݨ تۄں مُۄںہ مُڑ چُکّا سی۔ سُیاد سُیاد وِچ ذِیادا کھاںدے رہِݨ کرکے پیٹ بھارا ہۄئِیا پِیا سی۔ مَیں تاں پھرُۄٹ سلاد تے دُۄجے سلاد نُۄں ترجِیہ دِتّی تے سںتّرے دے جُۄس دا گلاس لَے کے میذ اُپر آ بَیٹھا۔ دُۄجے جݨے وی آپݨی پسںدّ دا کھاݨا پا کے آ گئے۔
ہَۄلی ہَۄلی کھاݨا کھاںدے اسِیں امِیراں دے چۄچلِیاں ’تے ٹِپّݨِییاں وی کردے رہے تے اُنہاں دا ہِسّا وی بݨے رہے۔ اِک اجِیب گلّ اِتھے اِہ نذر آئی کِہ بتَۄر ’سِکھّ‘ جِویں لاہَۄر دِییاں گلِییاں٬ بذاراں جاں پھُۄڈ سٹرِیٹ ’تے ساڈے وِچ لۄکاں نیں دِلچسپی لئی سی اِتھے کِسے نیں اجِہا ہُںگّارا نہِیں سی بھرِیا۔ ناں ہی کِسے نیں ساڈے نال کۄئی گلّ کرنی چاہی تے ناں ہی اُچیچ نال ویکھِیا۔ مَیں سۄچ رِہا ساں کِہ اِہ لاہَۄر دی اُچّی-شْریݨی ہَے۔ آپݨے کھاݨ-پِیݨ وِچ مست۔ کیول آپݨے آپ تک سِیمت ; اںدّرے اںدّر آنںدّ لَیݨ والی۔ دُۄجِیاں نُۄں دیکھݨ, گھُۄرن جاں اُنہاں ’چ دِلچسپی لَیݨ تۄں پار جا چُکّی اِک سوَے-کیںدرِت شْریݨی۔
اسِیں اِک اِک گیڑا پھِر اںدّر لائِیا۔ لۄڑِیںدِییاں چِیذاں پلیٹاں ’چ پائیِیاں تے دہِیں دی مِٹھّی لسّی دا گلاس بھروائِیا۔ اِک بںدّے لئی کھاݨے دا ریٹ نِسچِت سی چاہے جۄ مرذی تے جِنّا مرذی کۄئی کھاوے۔ کھاݨ دی تاں تاں کھُلّہ سی پر ڈھِڈّ تاں آپݨے سن۔
جاݨ لگِّیاں بِلّ لَیݨ آئے بَیرے نُۄں دیݨ لئی اِلِیاس گھُمّݨ نیں پرس کڈھِّیا تے ہذار ہذار دے دۄ نۄٹ کاپی وِچ رکھّے۔ بَیرے نُۄں ٹِپّ اتے تھۄڑھا کُ بچدا بکائِیا لَے کے اِلِیاس اُٹھِّیا تے اُس دے نال ہی اسِیں وی بھِیڑ اُتے اِک نذر سُٹّدے ڈِئُڈھی تۄں باہر آئے۔ دربان٬ جِس نُۄں اِلِیاس ’چاچا‘ کہِ کے بُلائُںدا سی٬ نیں سلام کِیتی تاں اُس نیں جیب ’چۄں سَۄ دا نۄٹ کڈھّ کے اُہدی مُٹھّی وِچ پھڑائِیا۔
کار مُڑ پھلَیٹِیذ ہۄٹل ولّ پرت رہی سی۔ دۄ وڈِّییاں کاراں وِچ بَیٹھے نَۄجواناں دی بھِیڑ نیں ساڈے ولّ ہتھّ ہِلائِیا۔ ساڈی کار اُنہاں تۄں اگّے لںگھّ آئی۔ اسِیں ویکھِیا اُہ نَۄجوان کار دُڑا کے ساڈے برابر آئے٬ باری دے شِیشِیاں وِچۄں مُۄںہ کڈھّ کے سانُۄں آواذ دے رہے سن۔ ساڈی کار دے شِیشے بںدّ ہۄݨ کرکے سانُۄں سمجھ نہِیں سی پَے رہی کِہ اُہ کی آکھ رہے نیں۔ مَے اِلِیاس نُۄں دسِّیا تاں اُس نیں وی اُنہاں ولّ جھات ماری تے ہسّدا ہۄئِیا کہِݨ لگّا٬ ‘’تُہانُۄں رۄٹی دی سُلہا مار رہے نیں…۔‘’
مَیں باہر دیکھِیا۔ اِلِیاس دی گلّ ٹھِیک سی۔ اُہ باری ’چۄں سِر کڈھّ کے آپݨے مُۄںہ نُۄں آپݨِییاں اُںگلاں وار وار چھُۄہا رہے سن۔ ذاہِر سی اُس سانُۄں کھاݨے دا سدّا دے رہے سن۔
مَیں٬ شِیشا کھۄلہ کے پِیار نال اُنہاں ولّ دھنّوادی ہتھّ ہِلائِیا۔
‘’بسّ مَیں ہُݨ چلِّیاں۔ رات دا پْرۄگرام نہِیں ویکھ سکݨا…’’ پھلَیٹِیذ ہۄٹل وِچ کار ’چۄں اُتر کے اِلِیاس نیں کِہا۔
‘’مّیرے گۄچری کۄئی خِدمت ہۄوے تاں ذرُۄر دسِّئۄ۔‘’
مَیں کِہا٬ ‘’یار! سانُۄں کِتے ننکاݨا ہی وِکھا چھڈّ۔ کئی لۄک تاں ساڈے ’چۄں ہۄ وی آئے نیں…۔ پر اسِیں تاں ڈردے جاںدے نہِیں کِتے کابُۄ ناں آ جائیِئے…۔‘’
اِلِیاس کھُلّہ کے ہسِّیا٬ ‘’سںدھُّۄ ساہِب جۄ کہۄگے٬ وِکھاواںگے۔ ننکاݨا وی وِکھاواںگے۔ کلّہ دی دِہاڑی کانفرںسّ دی لںگھّ جاݨ دِئۄ…۔‘’
‘’ویکھ لَے ہُݨ چیتا رکھِّیں۔ جے ننکاݨا ناں وِکھائِیا تاں اسِیں کُٹّاںگے تَینُۄں…’’ مَیں پِیار تے ماݨ نال اُس نُۄں گلوکّڑی وِچ گھُٹّ لِیا۔
‘’اسِیں اُہ مَۄکا ای نہِیں جے آݨ دیݨا…’’ اُچّا ٹھہاکا لا کے اِلِیاس نیں مَینُۄں پرتوِیں جپھّی پا لئی۔