جے اِستْری نُۄں آپݨے پتی ولۄں کھذانا سمجھِیا جاںدا ہَے تاں اُہ رۄہتک دی جاٹ اِستْری ہَے۔ جاٹنی آپݨے پتی دے ہر کمّ وِچ ہتھّ وٹائُںدی ہَے٬ سوائے ہل واہُݨ دے کھُۄہ یاں گڈّ ہکّݨ دے۔ نال ہی اُہ اُس دے گھر دی اِک اتِ چںگّی سُیاݨی وی ہَے۔ اِہ وِشیش ورنݨ یۄگ ہَے کِہ جاٹ دا ہر اکھاݨ جاٹ تے اِس دی پتنی وِچکار اِک وارتالاپ دا رُۄپ دھارن کر لَیںدا ہَے۔ اِک اکھاݨ وِچ پُرش اِستْری دی پرکھ-کسوٹّی اِس ترہاں ورنݨ کردا ہَے :

“داتا کال پرکھِیئے دھِیناں پھاگن ماںہ

اِستْری اُس دِن پرکھِیئے جے دھنّ پلّے ناںہ"

تے اِس ترہاں اِک ہۄر لکۄکتی وِچ سورگ دِییاں چار نِشانِییاں وِچ سںجّمی سُیاݨی نُۄں شامل کرکے٬ اِستْری دی ماݨتا نُۄں سِکھر تے پہُںچّا دِتا ہَے :

“لال چَۄل٬ مجھّ دا دُدھّ گھر وِچ سںجّمی سُیاݨی

تے سواری لئی گھۄڑا٬ چارے سورگ دی نِشانِییاں ہن۔

بھَیڑی کھُراک٬ تے بکّری دا دُدھّ گھر وِچ کُلہِݨی نار تے

مَیلے بستر چارے نرک دِییاں نِشانِییاں ہن۔”

جاٹ دی اِستْری کھیتاں دے وٹّ بݨاںدی٬ پاݨی دے نکّے مۄڑدی٬ کیرا پائُںدی تے سِر تے پٹھِّیاں دِییاں بھرِییاں چُک کے لِیائُںدی ہَے۔ مرد آم تَۄر تے دھرم دے بہُتے نیمی پْریمی وی نہِیں ہُںدّے٬ اِس لئی کرم کاںڈ دے پُۄجا پاٹھ دے فرذ وی اِستْری نُۄں پُۄرے کرنے پَیںدے ہن۔

سںجھّ سویرے پِںڈّ دِییاں مُٹِیاراں سِراں تے دۄ دۄ تِنّ تِنّ مٹکے یا لِش لِش کردِییاں گاگراں چُکی کھُۄہ ولّ آئُںدِییاں ہن یا کھُۄہ تۄں واپس پرتدِییاں ہن تاں پِںڈّ دے بیرںگّ تے بیرس واتاورݨ وِچ رںگّ-رس بھر دیںدِییاں ہن۔ کھُۄہ تۄں جاں پنگھٹ تۄں پاݨی بھرن جاݨ لگِیاں اُہ سُںدّر تے سجِیلے بستر پہِندِییاں ہن کِئُںکِہ کھُۄہ وی تے اِستْرِییاں دی اِک کلبّ ہَے٬ جِتھے اِستْرِییاں اِک دُۄجے نال ہاسا مکھَۄل٬ مشکری تے چھیڑ-چھاڑ کردِییاں یا دِلاں دے دُکھّاں-سُکھاں تے ہَۄکِیاں ہاوِیاں دا وٹاںدرا کردِییاں ہن۔ ڈُۄںگھے کھُۄہ چۄں پاݨی کھِچّݨ تے پھِر مٹکے گھراں تک لِجاݨ تے میہنت٬ سِہت دے دْرِشٹِیکۄݨ تۄں کافی لابھدائِک سابت ہُںدّی ہَے تے اِہ کسرت اِہ دے سرِیر نُۄں سُبک٬ سجِیلا٬ پھُرتِیلا تے لچکدار بݨا دیںدی ہَے۔ پنگھٹ دے لۄک گِیتاں دے کھذانے بڑے اݨمُلّے مۄتی ہن۔ اجے دِن نہِیں چڑھِیا٬ پر نناݨ, آپݨی بھرجائی نُۄں تارِیاں دی چھاں ہیٹھ ہی پاݨی بھرکے لِیائُݨ لئی مجبُۄر کردی ہَے تاں آپݨے اݨ-منّے دِل دے بھاو کئی بہانے پا کے اُہ اِک گِیت وِچ اِس ترہاں پْرگٹ کردی ہَے :

"کھِل رہا چاںد لٹک رہے تارے چل چںدّراول

پاݨی کَیسے بھر لائۄُں٬ جمنا جل جھاری

ساسڑ کی جائی میری نݨد ہٹھِیلی

رات نیں کھںدّا دئی پاݨی۔

پاݨی کَیسے بھر لائۄُں٬ جمنا جل جھاری

اُرلے گھاٹ میرا گھڑا نیں ڈُۄبے پرلے کْرِشن مُراری

کَیسے بھر لائۄُں٬ جمنا جل جھاری

کِیا ہَیں کی تِری اِیںڈلی گُجّرِییا پِیاری

کِیا ہَیں کی جل جھاری

اںدّن چںدّن کی اِیںڈلی گھنیِییا پِیارے

سۄنے کی جل جھاری

کَیسے بھر لائۄُں جمنا جل جھاری”

اِستْرِییاں دے ودھیرا کمّ کرن دا پْربھاو کئی مرداں اُتے پُٹھا وی پِیا ہَے۔ کئی پُرش آپݨے گھراں ساہمݨے بَیٹھے ہُکّا پِیںدے رہِںدّے ہن٬ تاش کھیڈدے تے چُپال وِچ گپّاں ماردے رہِںدّے ہن٬ پر اُنہاں دِییاں تِیوِییاں گھر تے باہر کئی کمّ سُیاردِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ بہُت سارے پُرشاں ولۄں اِستْری وِدِیا دا وِرۄدھ کِیتے جاݨ دا کارن وی اِہۄ ہَے کِہ اُہ سمجھدے ہن کِہ جد اِستْری پڑھ گئی تاں اُہ اِتنے کٹھن کمّ کرنۄں سںکّۄچ کریگی۔ اُنہاں نُۄں اِہ وی شںکّا ہَے کِہ وِدِیا پڑھ کے اِستْرِییاں آپݨے پتِییاں نُۄں چِٹھِّییاں لِکھݨ دے یۄگ ہۄ جاݨگِییاں تے اِس ترہاں اُہ آپݨے نَۄکری تے گئے پتِییاں نُۄں اُنہاں دِییاں شکائِتاں لِکھدِییاں رِہا کرنگِییاں۔

سماجک تَۄر تے جاٹ ہۄرݨاں جاتِییاں نالۄں کُجھ اگے ودھُۄ ہن۔ اِہ اِستْرِییاں نُۄں وِدھوا نہِیں رہِݨ دیںدے۔ وِیاہ یۄگ جاٹ اِستْری کدے وی وِدھوا نہِیں رہِݨ دِتی جاںدی۔ اِس دے پتی دی مْرِتُۄ تۄں اُپرںتّ سورگی پتی دے بھراواں وِچۄں کۄئی ناں کۄئی ہسّ کے اِس نُۄں پرنا لَیںدا ہَے۔ اِس پْرکار دے وِواہ نُۄں وی ’کریوا' کِہا جاںدا ہَے۔ جِہڑِییاں جاتاں وِدھوا دا وِواہ کرنا ٹھِیک نہِیں سمجھدِییاں اُنہاں دا اِک اکھاݨ جاٹاں اُتے اِس ترہاں وِئںگّ کردا ہَے :

“آ جا بیٹی٬ لَے لَے پھیرے٬ اِہ مر جائے ہۄر بہُتیرے"

بِیتے پںجّ ورشاں وِچ لۄکاں نیں وِدِیا لئی چۄکھا چاء پْرگٹ کِیتا ہَے۔ لۄکاں نیں سکُۄلاں دِییاں بہُت سارِییاں سُںدّر اِمارتاں آپݨے خرچ تے سہائِتا نال تِیار کِیتِییاں ہن۔ جِنہاں دی لاگت دا انُمان لگبھگ 50 لکھّ رُۄپَے ہَے۔ شاملات وِچۄں چۄکھی ذمِین سکُۄلاں لئی راکھوِیں کر دِتی گئی ہَے۔ آپݨے ہی ساںجھے یتن تے سہِیۄگ نال کئی اِمارتاں نُۄں وی مات کردِییاں ہن۔ بھجن مںڈّلِییاں اِہۄ جِہے اَۄسراں پر لۄکاں دے بھاواں نُۄں اِس ترہاں ٹُمبّ دیںدِییاں ہن کِہ لۄکاں وِچ اِک دُۄجے تۄں ودھّ چڑھ دیݨ دی اِچھّا پْربل ہۄ جاںدی ہَے۔ اِتھۄں دے کِسان نیں سرکاری سہائِتا نُۄں نہِیں اُڈِیکِیا سگۄں آپݨی ہی ہِمّت تے خرچ نال وِدِئک-آشرم تِیار کر لئے ہن۔ اِنہاں دی وِدِیا دی بھُکھّ اُتنی ہی تِیبر ہَے جِنّی آپݨی دھرتی لئی پاݨی دی۔ اِہ راہ اِنہاں دے پْرِء-نیتا سورگی نیتا چھۄٹُۄ رام نیں وِکھائِیا سی٬ جِنہاں دا جنم اِک چھۄٹے جِہے پِںڈّ گڑھی سامپلا وِچ ہۄئِیا۔ چَۄدھری چھۄٹُۄ رام نیں ہرِیاݨے دے پچھڑے ہۄئے کِساناں نُۄں شکتِیشِیل اگوائی دِتّی تے اُنہاں دا نام اجے وی لۄکاں وِچ بڑے ماݨ ستِکار نال یاد کِیتا جاںدا ہَے۔ لۄکاں وِچ چَۄدھری چھۄٹُۄ رام تے اُنہاں دِییاں پْراپتِییاں لئی آدر سمیں دے تَۄر دے نال ودھدا ہی تے جاںدا ہَے۔

('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)