شِوالک دِییاں نِیلِییاں پہاڑِییاں دے پِچھے برفاں نال ڈھکِییاں چۄٹِییاں دی اِک کتار ہَے جِہڑی جنوری دے مہِینے وِکھائی دِںدّی ہَے۔ دھَۄلِیدھار ناں دی اِہ باہی اُتّر دے دِسہدّے 'تے اِک جادُۄ واںگ پۄہ دے مہِینے وِچ اُجاگر ہُںدّی ہَے اتے وِساکھ دے مہِینے پھیر دھُۄڑ تے دھُںدّ وِچ الۄپ ہۄ جاںدی ہَے۔ شِوالک دِییاں نِیلِییاں پہاڑِییاں دے پِچھۄکڑ وِچ اِہ اتِ سُںدّر ملُۄم ہُںدّی ہَے تے ایداں جاپدی ہَے جِویں اِہ پںجّاب دے مَیداناں دا تاج ہۄوے۔

ہُشِیارپُر ذِلے وِچ آپݨے پِںڈّ گھر دی چھتّ 'تے کھلۄتا مَیں کئی وار اِس برف دی دھار ویکھ کے سۄچاں وِچ ڈُبّ جاںدا ساں۔ میرے اُتے اِس دا ہمیشاں جادُۄ ورگا اسر ہُںدّا٬ تے مَیں اِس نُۄں ستِکار تے چاواں بھرپُۄر دِل نال ویکھدا رہِںدّا۔ پھیر مَیں اِس برف دی دھار دا دْرِش بنکھںڈّی دے اِکاںتمئی بںگّلے تۄں ویکھِیا٬ جِہڑا ہُشِیارپُر تۄں اُۄنا جاݨ والی پہاڑی سڑک 'تے بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ مَینُۄں جاپِیا جِویں اِہ بںگّلا شِوالک دِییاں پہاڑِییاں وِچ کِسے باذ دا آلہݨا ہَے٬ تے اِتھۄں مَیں دھَۄلِیدھار دی ادُتّی چھبّ نُۄں ماݨدا نہِیں سی تھکدا۔ چِںتّپُرنی دے مںدّر تۄں مَیں اِس برفانی پہاڑ دا دْرِش ہۄر نیڑِئۄں تکِیا٬ تے مَینُۄں چُمبّک واںگ آپݨے ولّ کھِچّدا مہِسُۄس ہۄئِیا۔ سُۄرج دی رَۄشنی وِچ اِہ اِںج چمک رہی سی جِویں چاںدی دی ڈلی ہۄوے٬ جاں کۄئی ہِمالِییا پربت دی سجّ وِیاہی راݨی کِسے ڈُۄںگھی اُڈِیک وِچ گُیاچی ہۄوے۔

کاںگڑے دی وادی آپݨے اِلاکے دی کۄمل سُںدّرتا لئی بہُت مشہُۄر ہَے مدھرِییاں مدھرِییاں پہاڑِییاں٬ تے نِکّے نِکّے گھراں٬ کۄٹھِیاں٬ ہویلِییاں تے مںدّراں وِچکار پَۄڑِیدار کھیتاں دے لہِراں ورگے پھَیلرے ہۄئے بنِّیاں وِچۄں برف دے ٹھںڈّے ٹھار مۄتِییاں ورگے سوچھّ پاݨی دِییاں انگِݨت کُۄلہاں کارن اِہ وادی بڑی ہی منمۄہݨی لگدی ہَے اِس وادی دی نسوانی سُںدّرتا دے اُلٹ دھَۄلِیدھار دے ہِم نال ڈکے٬ آکاش نال گلّاں کر رہے پہاڑ سن٬ جِنہاں وِچۄں برفانی ندِییاں نچّدِییاں گائُںدِییاں لںگھّدِییاں ہن۔ اِس دے چِیلہ دے جںگّلاں اتے مَیداناں اُتے چُپّ تے شاںتی دا راج ہَے۔ کِسے دیش دی سُںدّرتا اُس دے کُدرتی نذارِیاں کرکے ہی نہِیں ہُںدّی سگۄں اُس دے لۄکاں کرکے وی ہُںدّی ہَے۔ کاںگڑے دی وادی وِچ پْرکْرِتی دا سُہپّݨ اُتھۄں دے وسّݨ والے لۄکاں دی سُںدّرتا نال ہۄر وی چمک اُٹھدا ہَے۔ دھَۄلِیدھار دے سںگھّݨے جںگّلاں وِچ گدّی نَۄجوان تے سُںدّر گدّݨاں گھُمّدِییاں پھِردِییاں ہن۔ اُنہاں دا جِیون نِرۄل پیںڈُۄ سادگی دا جِیون ہَے۔وادی دِییاں چھنّاں وِچ راجپُۄت تے بْراہمݨ سُںدّرِییاں آپݨی سُںدّرتا نُۄں لکھّ شرماں نال٬ لکھّ سںکّۄچاں نال لُکاںدِییاں پھِردِییاں ہن—لکّاں 'تے پِیارے پِیارے گھگّرے٬ نکّ وِچ نویلِییاں نتھّاں٬ اتے سِر اُتے چمکدے چَۄںک۔ اِس وادی وِچ سانُۄں کاںگڑے دی اتی سُںدّر کلا دے نمُۄنے وی مِلدے ہن٬ جِس وِچ پِیار دے جذبے نُۄں رںگّاں تے لِیکاں دے اتِئںتّ کۄمل میل نیں امر کر دِتا۔ ہُݨ دۄ سدِییاں گُذر جاݨ تۄں بائد وی اُس کلا وِچ درسائے پاتر جِویں جِئُںدے جاگدے٬ ہسّدے کھیڈدے وِکھائی دِںدّے ہن۔ میرے دِل وِچ آئی کِہ مَیں کاںگڑے دی اِس ادُتّی وادی نُۄں ہۄر نیڑِئۄں تکّاں تے ماݨاں۔

گھُگِّییاں دی گھُۄں-گھُۄں نال ہوا گُۄںج رہی سی٬ تے مۄر مستی وِچ آ کے کۄٹھِیاں دِییاں چھتّاں اُتے پَیلاں پا رہے سن۔ کھمبھّ پھُلا کے پھڑپھڑائُںدے ہۄئے آپݨے چمکدے پںکھّ وِکھا کے اُہ مۄرنِییاں دا دِل مۄہ رہے سن۔ پُںگّرے دی رُتّ سی۔ تُۄتاں دے کُۄلے کُۄلے پتّے کھُلّہ رہے سن تے ٹاہلِییاں٬ جِہڑِییاں اِک ہفتا ہۄئِیا سُکّے چھاپِیاں واںگ دِسدِییاں سن٬ اُنہاں وِچ وی ہرے رںگّ دی بھاہ پَے رہی سی۔ پتِّیاں دِییاں لکھّاں پپِیسِییاں کھُلہݨ دِییاں تِیارِییاں کر رہِییاں سن۔ امبّاں دے باغاں دی اُداسی وی مُک رہی سی۔ سارے بْرِچھ ہلکے پِیلے بُۄر نال لدّے ہۄئے سن۔ رات نُۄں بمبِّیہے دی ’پی کہاں‘’پی کہاں‘ دا راگ کھُۄب رَۄݨک لا رِہا سی٬ تے دِن وِچ کۄئِلاں دی ’تُۄں ہۄ‘ ’تُۄں ہۄ' باغاں دی رَۄݨک نُۄں ودھا رہی سی۔ میرے ساہمݨے دھَۄلِیدھار دی چِٹّی کںدھّ برف نال بھری ہۄئی وِکھائی دے رہی سی٬ تے اُسدے ہیٹھاں شِوالک دِییاں نِیلِییاں پہاڑِییاں ہۄر وی سُںدّر مالُۄم ہۄ رہِییاں سن۔

کاںگڑے دی وادی دے پہاڑاں٬ درِیاواں٬ اُتھۄں دے لۄکاں تے اُنہاں دی کلا دی سُںدّرتا دی بھال مَیں مارچ 1951 وِچ آرمبھّ کِیتی۔ کاںگڑا بِیاس درِیا دی وادی ہَے۔ اِتھے بِیاس وِچ ہۄر وی کئی ندِییاں مِلدِییاں ہن۔ اسِیں بِیاس درِیا نُۄں مِیرتھل تے نویں بݨے پُل راہِیں پار کِیتا۔ مُکیرِییاں پٹھانکۄٹ سڑک پںجّاب دی سبھ تۄں رمݨِیک سڑک ہَے۔ پہاڑِییاں دے پَیراں وِچ اِہ سڑک امبّاں دے باغاں وِچۄں لںگھّدی کئی چۄیاں نُۄں اُلاںگھدی ہَے٬ جِنہاں اُتے تھاں تھاں 'تے پُل بݨائے گئے ہن۔مِیرتھل دا پُل اِںجِینِیئر وِگِیان دا اِک ودھِییا نمُۄنا ہَے۔ جدۄں اسِیں اِس اِلاکے وِچۄں لںگھّے تاں امبّاں دے بُۄٹِیاں اُتے ہلکا پِیلا بُۄر آئِیا ہۄئِیا سی جِس نال ہوا وِچ سُگںدھّاں کھِلرِییاں ہۄئیِیا سن۔ کھیتاں وِچ چہُں-پاسِیں ہرِیاول سی تے کݨک دِییاں پَیلِییاں سویر دی شِیتل پَۄݨ نال جھُۄم رہِییاں سن۔ اٹھّ مِیل مۄٹر چلائُݨ تۄں بائد اسِیں ڈمٹھال دے آشرم 'تے پُج گئے۔ اِہ آشرم شِوالک دی گۄدی وِچ بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ آشرم تک پُجݨ تۄں پہِلے اسِیں اِک اتِ سںگھّݨے بۄہڑاں دے جھُںڈّ وِچۄں لںگھّے۔ بۄہڑاں دے اِہ بْرِچھ سانُۄں اِںج لگے جِویں ہرے رںگّ دے مںدّراں دے جھُرمُٹ ہۄݨ۔ اِنہاں دی ٹھںڈھّی مِٹھّی چھاں ہیٹھاں جاتری سَۄں جاںدے ہن٬ تے اِنہاں دے سںگھّݨے گھیرِیاں وِچۄں سُۄرج دِییاں کِرناں کدی کدائیِں ہی ہیٹھ پُجّ سکدِییاں ہن٬ تے ہمیشا ہنیرا ہنیرا رہِںدّا ہَے۔

بۄہڑ تے بْرِچھاں دِییاں لٹک رہِییاں ہوائی جڑھاں کِسے ہِمالِیا 'تے تپسّوی دِییاں گُںدِّییاں ہۄئیِیاں جٹّاں واںگ جاپدِییاں ہن۔ اسِیں اِک اتِ پُراݨے٬ اتِ پوِتّر تے بیمِسال آشرم وِچ پرویش کر رہے ساں۔ آشرم دے اںدّر اِک خُۄبسُۄرت ڈِئُڈھی وِچۄں ہۄ کے جائیِدا ہَے٬ جِہڑی راجپُۄتاں دی بھون اُسارُۄ کلا دے آدھار 'تے بݨائی گئی ہَے۔ باہر تے وڈے درواذے 'تے اِک بہُت وڈا ڈُۄمݨا لگا ہۄئِیا سی۔ اِس تۄں بائد مہںتّاں دِییاں سمادھاں بݨِییاں ہۄئِیاں سن۔ اِہ آشرم تۄتا رام تے پُتّر نرائِݨ دا وسائِیا ہۄئِیا ہَے٬ جۄ گُرداسپُر ذِلے دے کاہنُۄںواݨ ناں دے پِںڈّ دا بْراہمݨ سی۔ نرائِݨ دی کراماتی شکتی بارے کئی کِسّے مشہُۄر ہن۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ ڈمٹھال کۄلۄں اِک سَۄداگر گُذرِیا سی جِس کۄل کھچّراں اُتے کھںڈّ دِییاں بۄرِییاں لدِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ کھیڈ رہے کُچھ مُںڈِّیاں نیں سَۄداگر تۄں پُچھِیا٬ “بۄرِییاں وِچ کی اے ?” سَۄداگر نیں کِہا٬ “کھںڈّ”۔ مُںڈِّیاں وِچۄں نرائِݨ ناں دے اِک مُںڈّے نیں کِہا٬ “بۄرِییاں وِچ تے ریت اے۔” سَۄداگر نیں مُںڈّے دی گلّ ولّ کۄئی دھِیان ناں دِتا پر مںذّل 'تے پُج کے اُہنے ویکھِیا بۄرِییاں وِچ سچّ مُچّ ریت ہی سی۔ مُڑدِیاں سَۄداگر نُۄں پھیر ڈمٹھال وِچ مُںڈِّیاں نال کھیڈ رِہا نرائِݨ مِلِیا۔ اِس واری نرائِݨ نیں کِہا٬ “بۄرِییاں وِچ تے کھںڈّ اے۔” تے اِہ ویکھ کے سَۄداگر دی خُشی دی ہدّ ناں رہی کِہ بۄرِییاں سچّ مُچّ کھںڈّ دِییاں بھرِییاں ہۄئیِیا سن۔ اِس گلّ تۄں بائد مشہُۄر ہۄ گِیا کِہ بْراہمݨاں دے اُس مُںڈّے وِچ کۄئی ربّی تاکت ہَے۔ ایسے ترہاں دی کہاݨی٬ شیخ فرِید بارے وی مشہُۄر ہَے۔ تاں ہی اُنہاں نُۄں فرِید شکرگںجّ کِہا جاںدا ہَے ۔

کُجھ چِر بائد نرائِݨ نُۄں مُغل بادشاہ جہاںگِیر نیں شاہدرے بُلوائِیا تے اُہدی کرامات نُۄں اذماݨ لئی اُس نُۄں چھے پِیالے ذہِر دے دِتے۔ نرائِݨ سارے دے سارے پِیالے ہسّدا کھیڈدا پی گِیا۔ اِہ ویکھݨ لئی کِہ اُہ ذہِر وی سی کِہ نہِیں٬ ستواں پِیالا اِک ہاتھی نُۄں پِیائِیا گِیا۔ ہاتھی اکھّ دے پھۄر وِچ ہی ڈھیری ہۄ گِیا۔ اِس کرامات دی کتھا مںدّر دے اںدّر کںدھّ 'تے بݨے اِک چِتّر وِچ درسائی گئی ہَے جِس وِچ نرائِݨ ذہِر دا پِیالا گٹا-گٹ پی رِہا ہَے٬ تے اُس دے پِچھے اُس دی کںڈّ اُتے اُس دے گُرُۄ بھگوان دے دۄویں ہتھّ اِس نُۄں اُس اَۄکھی گھاٹی تۄں پار اُتار رہے ہن۔

کِہا جاںدا ہَے کِہ ڈمٹھال وِچ پاݨی دی بڑی تںگّی سی۔ اِس کارن پِںڈّ واسِییاں نُۄں بڑی مُشکل پَیںدی سی۔ نرائِݨ اِک وار مںدّر دے پِچھے جںگّل وِچ تپسِّیا کر رِہا سی تے اچانک ہی اُس نیں دھرتی وِچ چِمٹا مارِیا٬ تے وِچۄں پاݨی دا چشما پھُٹّ پِیا۔ اِس چشمے اُتے ہُݨ پکّا تلاء بݨا دِتا گِیا ہَے۔ اِہدے اِک پاسے اِک گُفا ہَے جِس وِچ نرائِݨ تپسِّیا کردا ہُںدّا سی۔

اِس آدرش دا مںدّر نُۄرپُۄر والے راجے جگت سِںگّ نیں 1646 اِیسوی وِچ بݨوائِیا سی۔ اُنہاں دِناں وِچ شاہ جہان دا راج سی۔ اِس مںدّر دی کتھا-شالا دِییاں دِیواراں نُۄں کاںگڑا کلا دے چِتّراں نال سجائِیا ہۄئِیا ہَے۔ جدۄں اسِیں گئے اِس دی چھتّ ڈھہِݨ ڈھہِݨ کر رہی سی تے سارے دے سارے مںدّر وِچ دھمۄڑِییاں دا جِویں راج سی۔ ہر کمرے وِچ اُنہاں دھاوا بۄلِیا ہۄئِیا سی۔

نرائِݨ دے چِتّراں تۄں چھُٹ باکی کںدھّ -چِتّر مہاں بھارت تے رمائِݨ دے کئی دْرِش پیش کردے ہن۔ کِتے کْرِشن گۄپِییاں نال کھیڈ رہے ہَے٬ کِتے سْری رام چںدّر دا وِیاہ ہۄ رِہا ہَے۔ اِسے مںدّر وِچ پہاڑی راجے٬ جدۄں کدی وی اُنہاں اُتے کۄئی اَۄکڑ آئُںدی٬ آ کے اۄٹ لِیا کردے سن۔ کِہا جاںدا ہَے راجا بِیر سِںگھّ نُۄرپُرِییا جد مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دے ڈر تۄں دَۄڑِیاں تاں اُس نیں اِتھے آ کے پناہ لئی سی۔ اِس نُکّر وِچ اِک تِیوِیں ہِرن کۄل کھلۄتی اِک بْرِچھ ہیٹھ تُۄمبا وجا رہی ہَے۔ کاںگڑے دی کلا وِچ اِہ دْرِش بار بار آئُںدا ہَے۔ اِس چِتّر دا وِشا بِرہنی نائِکا ہَے٬ جۄ آپݨی پتی دی یاد وِچ ڈُبّی ہۄئی کالے مِرگ نال پِیار کر رہی ہَے۔ اِس بھاو نُۄں اِس مِسرے وِچ بِیان کِیتا گِیا ہَے۔

“پی مِلن دی چاہ چِت٬

کھڑی بجاوت تار۔”

آشرم دۄ مںذّلا ہَے۔ چُبارے وِچ اِک کمرا ہَے جِس نُۄں رںگّ مہِل کہِںدّے ہن۔ اِہ 1850 اِیسوی وِچ بݨائِیا گِیا سی۔ اِک کمرے دے کںدھّ-چِتّر سِکھّ کلا دِییاں لِیہاں اُتے بݨائے گئے سن۔ اکسر مُۄرتاں دِییاں بِیبِییاں داڑھِییاں ہن تے سُںدّر سافِیاں وِچ مۄتی تے ہِیرے لگے ہۄئے ہن۔ کُجھ چِتّر رامائِݨ دے وی اُکرے ہن۔ اِک چِتّر وِچ اِک فرںگّی آپݨی تْرِیمت نال گھۄڑی بگھّی وِچ بَیٹھا وِکھائِیا گِیا ہَے۔ گھۄڑا بگھّی نُۄں چار گھۄڑے کھِچّ رہے ہن۔ اِس تۄں پرگٹ ہُںدّا ہَے کِہ اِہ چِتّر سِکھّاں دے راج تۄں بائد اںگّریذی ہکُۄمت سمیں چِترے گئے ہۄݨگے۔ آشرم دے مہںتّا دِییاں وی کئی تسوِیراں ہن جِنہاں نُۄں گیرُۄیاں تے ہۄر شۄکھ رںگّاں نال سجائِیا گِیا ہَے۔

ہری داس جۄ اِس آشرم دا 1934-35 وِچ مہںتّ سی٬ کاںگڑے دی کلا دے چِتّراں دا مشہُۄر سںگّْرہِ آپݨے نال ہی لَے گِیا سی۔ اجّ کلہ دے مہںتّ کۄل کیول دُرگا دے چِتّراں دا اِک سَیٹ ہَے جِس نُۄں 1947 وِچ اِک جٹّ فَۄجی افسر نیں پِشاور دے کِہ مںدّر وِچۄں لِیاںدا سی۔ اُس افسر نیں آپݨے نال گںدھّارا دی مُۄرتی کلا دے وی کئی نمُۄنے لِیاںدے٬ جِس وِچ کُجھ مہاتما بُدھ دِییاں مُۄرتِییاں دے سِیس ہن۔ اِک مُۄرتی رِشی مارکںڈّے دی وی ہَے۔ لچھمن داس نیں رِشی مارکںڈّے دی مُۄرتی آپݨے کمرے وِچ رکھّی ہۄئی ہَے۔ تے اجِیب گلّ اِہ ہَے کِہ اِہ مُۄرتی مہںتّ لچھمن داس نال بہُت ذِیادا مُشابہت رکھدی ہَے۔

مہںتّ ہۄرِیں سانُۄں بڑے آدر بھاء نال مِلے۔ اِس تۄں بائد اسِیں آشرم تے پِچھۄکڑ جںگّل وِچ چلے گئے۔ اِس وِچ تُۄتاں تے امبّاں دے بیشُمار درخّت ہن۔ ہوا وِچ کامنی تے بسُۄہٹی دے پھُلّاں دی مہِک کھِلری ہۄئی سی٬ تے دھرتی 'تے نِیلے پھُلّاں دا وِچھَۄݨا وِچھِیا ہۄئِیا سی۔ اِک ٹِلّے 'تے اِک گدّی آپݨے اِجّڑ نُۄں چرا رِہا سی۔ آشرم دی اِکاںت تے شاںتی نُۄں جی بھر کے ماݨ کے اسِیں مہںتّ تۄں چھُٹی لئی٬ تے اُس نُۄں کںدھّ چِتّراں دا خِیال رکھݨ لئی کِہا۔ اِںج جاپدا سی٬ اُس نُۄں اِنہاں چِتّراں دے مُلّ دا گِیان بِلکُل نہِیں ۔

ڈمٹھال دے آشرم تۄں شام نُۄں چھُٹی پا کے اسِیں ’چکّی‘ ناں دا درِیا پار کِیتا۔ سڑک دے ڈھالِیاں وِچ مِٹّی تے ریت دِییاں کئی تہِیاں وِکھائی دِںدِّییاں ہن جِنہاں وِچ ہر ترہاں دے گۄل وٹّے جڑے ہۄئے دِسّدے ہن۔ اِہ ریتڑ٬ اِہ مِٹّی گِیٹے تے پتھّر اسل وِچ شِوالک درِیا دی یادگار ہن٬ جِس نُۄں اِںڈۄ-بْرہم دا مہان درِیا وی کہِںدّے ہن۔ اِس وِچ بْرہمپُتّر٬ گںگّا تے سِںدھّ٬ تِنّاں درِیاواں دا پاݨی وہِںدّا سی۔ تے شِوالک دا اِہ درِیا پںجّاب تے سِںدھّ دے مائیِئۄسِین ناں دے ساگر وِچ جا کے ختم ہُںدّا سی٬ جۄ ٹِیوںشّ مہاں ساگر دا اِک ہِسّا سی۔ کۄئی دسّ لکھّ سال ہۄئے جدۄں دھرتی دی شکل وِچ اُتھلّ پُتھّل ہۄئی تے پچھّمی پںجّاب وِچ پۄٹھۄہار دی پتھّرِیلی ستہ اُتے اُبھر آئی٬ اُدۄں ہی شِوالک درِیا دا وہا وی بںدّ ہۄ گِیا۔ شِملے دے پچھّم ول ہِمالِیا پہاڑاں تے پاݨی دا وہِݨ چناب راوی٬ بِیاس تے ستلُج ول ہۄ گِیا٬ تے شِملے دے پُۄرب ول دا وہِݨ گںگّا جمنا آدِ درِیاواں دے پُراݨے وہاواں راہِیں بںگّال دی کھاڑی تِیک پُجّݨ لگّ پِیا۔ اِنہاں دے رُخ بدلݨ دا سبھ تۄں وڈّا سبُۄت اِہ ہَے کِہ اِہ سارے دے سارے آپݨے وہا دے دَۄران اںگّریذی اکھّر ’وی‘ دی شکل اختِیار کر جاںدے ہن٬ تے اِنہاں دے سِرے اُتّر پچھّم ول ہُںدّے ہن۔ شِوالک درِیا دے ٹِبے٬ پتھّر گِیٹے٬ ریت تے مِٹّی اِک واری پھیر اُبھری تے شِوالک دے پہاڑاں دا رُۄپ دھارن کر گئی۔ سۄ اسل وِچ شِوالک دے پہاڑ پُراݨے شِوالک درِیا دی رہِںدّ کھُۄںہد دا نواں رُۄپ ہن۔

اِس گلّ دا اِک ہۄر سبُۄت درِیائی جانوراں دی وںڈّ وِچ وی مِلدا ہَے۔ جۄ جانور سِںدھّ درِیا وِچ مِلدے ہن٬ اُہۄ گںگّا وِچ مِلدے ہن٬ تے اُہۄ بْرہمپُتّر وِچ۔ دُۄر دکھّݨی بھارت دی مہاں ندی وِچ نہِیں مِلدے۔ کئی ترہاں دِییاں جلپاتراں سِںدھّ تے گںگّاں وِچ ساںجھِییاں ہن٬ تے اِںج ہی کئی ہۄر پاݨی دے جانور ۔ اِہ بڑا وڈّا سبُۄت ہَے کِہ سِںدھّ تے گںگّا کِسے ذمانے وِچ رل کے وہِںدّے سن۔ اِہ درِیائی جانور خُشکی اُتے ہذاراں مِیل تُر کے اِک درِیا تۄں دُۄجے درِیا وِچ نہِیں سن جا سکدے۔ اِہ تۄں اِہ سِدھّ ہُںدّا ہَے کِہ اِہ تِنّ درِیا کِسے ذمانے وِچ اِکۄ ہی وہِݨ دی شکل وِچ وہِںدّے سن۔

بھارت دے درِیاواں دی آواراگردی بڑی مشہُۄر ہَے۔ سِںدھّ تے گںگّا دے درِیاواں وِچ کۄئی خاس اُچّی پہاڑی نہِیں٬ تے دھرتی دے پدھّر وِچ مامُۄلی جِہا فرک اِک درِیا دے پاݨی نُۄں دُۄجے نال مِلا سکدا ہَے۔ پہِلے پہِل اِںڈۄ-بْرہم ناں دا درِیا ارب ساگر وِچ جا کے ڈِگدا سی٬ پر دھرتی دے اُچا ہۄ جاݨ کرکے اِہ اِک درِیا دۄ وہِݨاں وِچ وںڈِّیا گِیا—اِک ارب ساگر ولّ سِںدھّ دے رُۄپ وِچ تے دُۄجا بںگّال دی کھاڑی وِچ گںگّا تے بْرہمپُتّر دی شکل وِچ۔ بھُۄگۄل دے ماہِراں دی رائ انُسار اِہ وںڈّ ہۄئِیاں ذِیادا سماں نہِیں ہۄئِیا۔ ارب ساگر وِچ پَیݨ والے درِیاواں دا وہا ہَۄلی ہَۄلی بںگّال دی کھاڑی ولّ ہُںدّا رِہا ہۄویگا٬ تے اِس دی آخری کڑی گںگّا تے جمنا دا اڈّ اڈّ ہۄݨا شائِد اِتہاسک ذمانے وِچ ہی کِتے ہۄئِیا ہۄوے۔ اِس تۄں پہِلے جمنا دا پاݨی پچھّم ولّ وہِںدّا ہۄویگا٬ تے پھِر کدی گںگّا وِچ٬ کدی سِںدھّ وِچ٬ جاں پھِر سُک چُکے اُس درِیا وِچ جا رلدا ہۄویگا جِس دے نِشان اجے وی راجپُۄتانے وِچ مِلدے ہن۔ دِلّی دے اُتّر وِچ کِتے کرنال دے کۄل جمنا درِیا تے اجّ کلہ دا گھگر درِیا کِسے ذمانے وِچ اُتّری بِیکانیر دے شہِر سُۄرتگڑھ دے نیڑے رل کے وہِںدّے سن٬ تے ہاکڑا ناں نال بہاولپُر وِچۄں ہۄ کے سِںدھّ وِچ جا مِلدے سن۔ ہاکڑا جاں چھۄٹے گھگر دا سُکّا تل اج وی کِتے کِتے ویکھݨ وِچ آئُںدا ہَے٬ تے اُتّری راجپُۄتانے دے دکھّݨی پںجّاب دے نکشِیاں وِچ وِکھائِیا ہۄئِیا ہُںدّا ہَے۔ جمنا نیں ہُݨ آپݨا تل مَیداناں تۄں بہُت ڈُۄںگھا کر لِیا ہَے٬ تے ہُݨ اِہدا رُکھ ہۄر نہِیں بدل سکدا٬ تے مجبُۄرن اِہ گںگّا دی اِک اُپ ندی ہی بݨی رہیگی۔

شِوالک دے پُراݨے جانوراں دِییاں ہڈِّییاں اجّ کلہ دے شِوالک پہاڑاں دی مِٹّی وِچ پتھّرائیِیاں ہۄئیِیاں مِلدِییاں ہن۔ کۄئی دس لکھّ سال ہۄئے شِوالک دے جںگّلاں دے دلدلاں وِچ کئی ترہاں دے جانور ہُںدّے سن۔ کۄئی 30 کِسم دے ہاتھی٬ گھۄڑے٬ اُۄٹھ٬ بارا سِںگّے٬ جِراف٬ گَیںڈے تے ہۄر کئی جانوراں دِییاں پتھّرائیِیاں ہڈِّییاں شِوالک دے پہاڑاں وِچ مِلدِییاں ہن۔ جِراف تے ہِپۄپۄٹامس افرِیکا دے جںگّلاں وِچۄں بھارت وِچ اِک دھرتی دے پُل راہِیں آئے سن٬ جِہڑا بائد وِچ غرک ہۄ گِیا۔ سِواتھِیرِیئم ناں دا اِک اتِ اجِیب جانور٬ جِہڑا گَیںڈے تۄں وی وڈّا تے جِس دے چار سِںگّ تے اِک تھَۄتھݨی ہُںدّی سی٬ شِوالک دے جںگّلاں وِچ پائِیا جاںدا سی۔ اِہ جانور ہُݨ مر مِٹ گِیا ہَے۔ منُکھّاں واںگ چلدے پھِردے باںدر وی اِنہاں جںگّلاں وِچ ہُںدّے سن جِہڑے آدمی نال بہُت ذِیادا مُشابہت رکھدے سن۔ سۄ شِوالک جِنہاں دا ہیتڑ ہُشِیارپُر دے کِساناں دی مُسِیبت بݨِیا ہۄئِیا ہَے٬ کِسے ذمانے وِچ اِک درِیا دا تل سی تے اجّ کلہ ہِمالا دِییاں پہاڑِییاں دی سبھ تۄں چھۄٹی لڑی ہَے۔

('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)