سُۄرج ڈُبّ چُکّا سی۔ لائِلپُر شہِر رَۄشنِییاں وِچ جگمگ کرن لگّا۔ پْریم سِںگھّ دا تاں لائِلپُر تۄں باہر نِکلݨ نُۄں دِل نہِیں سی کر رِہا٬ جِویں میلا مُکّ جاݨ تۄں وی پِچھّۄں بچّے دا گھر پرتݨ نُۄں من نہِیں منّدا۔ اُس دے کہِݨ اُتے رائ اذِیذ-اُلّا نیں لائِلپُر دے گھںٹّا-گھر والے چَۄک وِچ کار لِیا کھڑھی کِیتی۔ پْریم سِںگھّ چَۄک وِچۄں نِکلدے اٹھّاں-بذاراں تے اُنہاں وِچۄں نِکلدِییاں گلِییاں وِچ گھُمّݨا چاہُںدّا سی۔ اُنہاں دُکاناں نُۄں دیکھݨا چاہُںدّا سی جِنہاں تۄں اُہ کدی سَۄدا-سامان خرِیددا رِہا سی۔ اُنہاں مکاناں نُۄں نِہارنا چاہُںدّا سی٬ جِنہاں وِچ اُہ کدی آپݨے مِتّراں سمیت جاںدا-آئُںدا رِہا سی۔ اُہ ہوا بݨ کے پل وِچ لائِلپُر دے گلِییاں باذاراں وِچ پھِر جاݨا لۄڑدا سی۔ اُہدی اِچھّا دا ساتھ اُہدے کدماں دی ودھّ تۄں ودھّ تیذی وی نہِیں سی دے رہی تے اُہدے کدماں دی تیذی دا ساتھ دے سکݨا ساڈے لئی مُشکِل ہۄ گِیا سی۔ مَیں٬ انور تے رائ اذِیذ اُلا گھںٹّا گھر والے چَۄک وِچ ہی کھلۄتے رہے جد کِہ پْریم سِںگھّ٬ ستِنام سِںگھّ ماݨک نُۄں نال لَے کے ہڑھ دے پاݨی واںگ باذار وِچ ٹھِلّہ پِیا۔
مَیں پْریم سِںگھّ دی مانسِک اوستھا وِچ اُترن دی کۄشِش کر رِہا ساں۔ برے-سغِیر دے باغی تے اِنکلابی شائِر ہبِیب جالِب دی لائِلپُر شہِر بارے لِکھی نذم نیں میری مدد کِیتی۔ ذِلا ہُشِیارپُر دی تہِسِیل دسُۄہا دے پِںڈّ ’مِیاݨی افگاناں‘ دا جمّپل اِہ شائِر پاکِستان بݨن پِچھّۄں کئی سال لائِلپُر وِچ وی رہِںدّا رِہا سی۔ لائِلپُر پْرتی اُس دی اکِیدت پْریم سِںگھّ دے من دی گلّ وی آکھ رہی سی۔
لائِلپُر اِک شہِر ہَے٬
جِس میں دِل ہَے میرا آباد
دھڑکݨ-دھڑکݨ ساتھ رہیگی
اِس بستی کی یاد
مِیٹھے بۄلۄں کی وۄہ نگری
گِیتۄں کا سںسّار
ہںسّتے بستے ہائ وۄہ رستے
نگما رَین اۄ یار
وۄہ گلِییاں٬ وۄہ پھُۄل٬
وۄہ کلِییاں٬ رںگّ بھرے باذار
اِن گلِیئۄں مے پھِرتے رہِنا
دِن کۄ کرنا شام
دُکھ سہِنے مے٬ چُپّ رہِنے میں
دِل تھا کِتنا شاد
لائِلپُر اِک شہِر ہَے
جِس میں دِل ہَے میرا آباد
رات دے ہنیرے نُۄں کار دِییاں رَۄشنِییاں چِیردِییاں جا رہِییاں سن۔ اسِیں لائِلپُر تۄں لاہَۄر نُۄں جا رہے ساں۔ کار وِچ مُکمّل خامۄشی سی۔ سارے آپۄ-آپݨے اںدّر اُترے ہۄئے سن۔ پْریم سِںگھّ اںدّر شۄر کردی شُۄکدی جذباتی ندی چُپّ ہۄ گئی سی۔ ’وردا مِیںہ‘ ٹھلّہ گِیا سی۔ اِس چُپّ وِچ مَیں ہبِیب جالِب نال ہی کُجھ پل گُذارن دا فَیسلا کِیتا۔ اِس اِنکلابی شائِر نیں مُلّاں-ملاݨِیاں تے ڈِکٹیٹراں دے ہریک لۄک-وِرۄدھی کدم دا ڈٹ کے وِرۄدھ کِیتا٬ ڈاںگاں کھادھِییاں٬ جیلہاں کٹِّییاں پر شائِری دا چِراگ ہمیشا بلدا رکھِّیا تے ذمِیر نُۄں مرن ناں دِتّا۔ اُس نیں بھبکدی آواذ وِچ آکھِیا :
یہ دھرتی ہَے اسل میں
پِیارے مذدُۄر کِسانۄں کی
اِس دھرتی پر چلّ ناں سکیگی
مرذی چںدّ گھرانۄں کی
ذُلم کی رات رہیگی کب تکّ
نذدِیک سویرا ہَے
ہِںدُّستان بھی میرا ہَے
پاکِستان بھی میرا ہَے
اجِہے شائِر نُۄں مُۄلوادی کٹّڑ تاکتاں کِویں پسںدّ کر سکدِییاں سن۔ مُلّاں-مُلاݨے سبھ اُس دے وِرُدھّ ہۄ گئے پر اُس نیں اُنہاں نُۄں وی کھرِییاں سُݨائیِیاں :
بہُت مَینے سُنی ہَے
آپ کی تکرِیر مَۄلانا
مگر بدلی نہِیں اب تکّ
میری تکدِیر مَۄلانا
ذمِین وڈیرۄں کی
مشِین لُٹیرۄں کی
خُدا نیں لِکھ کر دی ہَے
تُمہے تکرِیر مَۄلانا۔
جدۄں بںگّلا دیش دی جنتا نیں آذادی دی لڑائی لڑ کے پچھّمی پاکِستان دے ذُلماں تۄں مُکتی پائُݨ لئی سںگھّرش آرمبھِّیا تاں اُس نیں اکھَۄتی دیش بھگتی تۄں پار جا کے یاہِییا کھاں دے ذُلم نُۄں مُخاتب ہُںدِّیاں آکھِیا :
مُہبّت گۄلِیئۄں سے بۄ رہے ہۄ
وتن کا چیہرا کھُۄن سے دھۄ رہے ہۄ
گُمان تُم کۄ کِہ رستا کٹ رہا ہَے
یکِین مُجھ کۄ کِہ مںذِّل کھۄ رہے ہۄ
ہکُۄمتاں٬ ڈِکٹیٹراں٬ مَۄلاݨِیاں نُۄں ساف تے کھرِییاں سُݨائُݨ والے ہبِیب جالِب نیں لیکھکاں نُۄں وی سمیں دے ہاݨ دا ہۄ کے سچّ کہِݨ لئی للکارِیا تے شرمِںدّا وی کِیتا۔
کم ذہِن کج ادا ادِیبۄں کۄ دیکھِیئے۔
بستی اُجڑ چُکیگی تۄ لِکھیںگے
مرسِیئے۔
ذُلپھکار الی بھُٹّۄ جدۄں جمہُۄرِیئت دی آواذ بُلںدّ کر رِہا سی تاں ہبِیب جالِب نیں اُس دا ساتھ دِتّا پر جدۄں اُس تۄں وی آس پُۄری ہُںدّی ناں دِسی تاں سچّ کہِ کے اُس دی جیلہ وِچ جاݨا وی پْروان کر لِیا۔ جنرل ذِیا دی پھَۄجی سرکار بارے تاں اُس دی پںجّابی وِچ لِکھی کوِتا بہُت ہی چرچِت ہۄئی:
ڈاکُۄیاں دا جے ساتھ ناں دِںدّا
پِںڈّ دا پہِریدار
اجّ پَیرِیں ذںجِّیر ناں ہُںدّی
جِتّ ناں بݨدی ہار
پگّاں آپݨے گل وِچ پا لئۄ
تُرۄ پیٹ دے بھار
چڑھ آئے تاں مُشکل لہِںدّی
بُۄٹاں دی سرکار
اِںج وکھّ-وکھّ ہکُۄمتاں دے دَۄر وِچ اُس نُۄں پںدّراں وار جیلہ جاݨا پِیا۔ جیلہاں دی سختی تے ماڑی خُراک نال انیکاں بِمارِییاں جِسم نُۄں چمبّڑ گئیِیاں پر اُس دی اںدّرلی جان تے اِیمان ہمیشا تںدّرُست رہے۔ ذُلفکار الی بھُٹّۄ نُۄں پھاںسی دِتّے جاݨ پِچھّۄں جدۄں بینذِیر بھُٹّۄ دی اگوائی وِچ جمہُۄرِیئت دی بہالی لئی لہِر چلائی گئی تاں بہُت سارے لۄکاں نُۄں گْرِفتار کر لِیا گِیا۔ جنرل ذِیا دِییاں شرتاں منّ کے جدۄں کُجھ لۄکاں نیں رِہاء ہۄݨا چاہِیا تاں ہبِیب جالِب نیں آکھِیا:
دۄستۄ جگّ ہںسّائی ناں ماںگۄ
مَۄت ماںگۄ رِہائی ناں ماںگۄ
پر اِہۄ بینذِیر جدۄں تاکت وِچ آئی تاں ہبِیب جالِب نیں پھِر پتے دی گلّ آکھی :
وۄہی ہالات ہَیں فکِیرۄں کے٬
دِن پھِرتے ہَیں فکت وذِیرۄں کے۔
لۄکاں دے دِن پھِرن دی آس وِچ ساری اُمر جدۄجہِد کرن والا اِہ مہان شائِر بِماری٬ غرِیبی تے تںگّدستی وِچ اِس جہان نُۄں وِدا آکھ گِیا پر اُس دی آواذ اجے وی لۄک مناں وِچ گُۄںج رہی سی۔
کار وِچ بَیٹھے دۄست کانفرںسّ دی سفلتا تے اِک ہِسّے ولۄں ہۄئی اِس دی وِرۄدھتا دے پْرسںگّ وِچ ہِںدُّستان تے پاکِستان دے آپسی سبںدھّاں بارے گُفتگُۄ کر رہے سن۔ آم لۄکاں ’چ اِک دُۄجے پْرتی ڈُلّہ-ڈُلّہ پَے رہی مُہبّت وی اِک ہکِیکت سی پر اِک دُۄجے پْرتی وِرۄدھ اتے نفرت دے کئی آدھار وی مَۄجُۄد سن۔ اِس ڈُلّہدی مُہبّت دا نفرت دے ریتلے مارُۄتھل وِچ خُشک ہُںدّے جاݨ دا ہمیشا خترا تے اںدّیشا سی۔ مُہبّت دا اُبھرِیا اِہ جذبا وکتی اُبال  بݨ کے رہِ سکدا ہَے٬ جے اِس دی دھارا دے نِرںتّر وگدے رہِݨ دا چارا ناں کِیتا جاوے۔
‘’سبھ تۄں وڈّا اڑِکّا تاں کشمِیر اے جی۔ جِنّا چِر اِہ ہلّ نہِیں ہُںدّا٬ لِیڈراں نیں سانُۄں نیڑے نہِیں آئُݨ دیݨا۔‘’
‘’مَیں تے آکھداں٬ جِنّا-جِنّا جِس کۄل کشمِیر کبذے ہیٹھاں ہَے٬ اُس نُۄں لَے دے کے سِیاپا مُکا دِتّا جاوے۔‘’
کار وِچ بَیٹھے دۄہاں مُلکاں دے باشِںدِّیاں نُۄں اِہ سَۄدا پْروان سی پر دۄہاں مُلکاں دِییاں ہکُۄمتاں نیں کشمِیر نُۄں جِویں وکار دا سُیال بݨا کے لۄکاں دی مانسِکتا وِچ ذہِر گھۄل دِتّا سی٬ اُس تۄں سَۄکھے کِیتِیاں مُکت نہِیں سی ہۄئِیا جا سکدا۔
پِچھلیری رات بُلّہے شاہ دے جِیون سماچاراں ’تے ادھارت اِک ناٹک دیکھݨ تۄں پِچھّۄں بھارتی ڈَیلِیگیشن دے مَیمبر پَیدل ہی آپۄ-آپݨے ہۄٹلاں نُۄں نِکِّییاں-نِکِّییاں ٹۄلِییاں وِچ جا رہے سن۔ لگپگ ادھّی رات دا ویلا سی۔ اِک ٹُٹّے جِہے سائیِکل اُتے ادھّۄ-راݨے کپّڑے پائی اِک کمذۄر جِہے جِسم دا وِئکتی جا رِہا سی۔ اِک اکھّ ’تے ہری پٹّی بدھّی ہۄئی۔ شائِد اۄپریشن ہۄئِیا ہۄوے۔ اُس نیں گُربھجن گِلّ ہُراں دی ٹۄلی نُۄں ویکھ کے سائیِکل نُۄں بریکاں لائیِیاں تے سائیِکل تۄں اُتّر کے ٹۄلی نُۄں مُخاتب ہُںدِّیاں آکھِیا٬ ‘’سردار جی! کشمِیر کدۄں دیݨا جے؟‘’
گُربھجن نُۄں اُس دے ماسُۄم سُیال اُتے ہاسا آئِیا۔ اُہ اُس دے سائیِکل دے ہَیںڈل ’تے ہتھّ رکھّ کے اُسے ہی ماسُۄم اںدّاذ وِچ کہِݨ لگّا٬ ‘’بھراوا! سویر تکّ سار لویںگا کِہ نہِیں؟ تے جے نہِیں سرن لگّا تاں کشمِیر ہُݨے لَے جاہ ساڈے ولۄں تاں‘’
گُربھجن دا جُیاب سُݨ کے ہۄرناں سارِیاں نال اُس مُسلمان مذدُۄر نیں وی ٹھہاکا لائِیا تے ہَیںڈل اُتے رکھِّیا گُربھجن گِلّ دا ہتھّ گھُٹّ کے آکھِیا٬ ‘’واہ! سردار جی۔‘’
گُربھجن نیں اُسے ماسُۄم گمبھِّیرتا نال پھیر آکھِیا٬ ‘’گلّ کر٬ ہُݨ تیری مرذی اے٬ ہُݨ لَیݨا ای ہُݨ لَے لَے٬ سویرے لَیݨا تاں سویرے سہی۔‘’
ہسّدِیاں ہۄئِیاں ہی اُس نیں سائیِکل اگّے تۄرِیا تے پَیڈل اُتے پَیر رکھّ کے پھیر آکھِیا٬ ‘’واہ سردار جی!’’
سائیِکل ’تے بَیٹھ کے ہسّدِیاں ہۄئِیاں اُس نیں آپݨا سجّا ہتھّ پِچھاںہ نُۄں اِس ترہاں ہِلائِیا جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ ‘’چلۄ چھڈّۄ! اِہ ہُݨ تُہانُۄں ہی دِتّا۔‘’
کی کِتے دۄہاں مُلکاں دے آگُۄ اِںج ہی رات-براتے کِسے سڑک ’تے مِل نہِیں سکدے! کشمِیر نال جُڑی ہئُمَیں٬ ہںکّار تے وکّار نُۄں چھڈّ کے پاک-پوِتّر دِل نال تھۄڑھا بہُتا اِک دُۄجے لئی چھڈّ-چھُڈا نہِیں سکدے! چھڈّ-چھُڈا تاں سکدے نیں٬ ہِمّت چاہِیدی ہَے٬ مُہبّت چاہِیدی ہَے۔‘’
سُکھدیو سِرسے والے نیں اُس نُۄں سائیِکل ’تے ہسّدِیاں جاںدِیاں ویکھ کے مگرۄں آواذ دِتّی٬ ‘’ہُݨ تُۄں آپ چھڈّ کے چلِّئَں٬ مُڑ کے اُلہاما ناں دیوِیں۔‘’
‘’نہِیں٬ ہُݨ کۄئی اُلہاما نہِیں سردارۄ٬ کۄئی اُلہاما نہِیں٬‘’ اُس نیں سائیِکل چلائُںدِیاں تسلّی نال ہتھّ ہِلائِیا۔
اُنہاں نیں اینا اڑِیا ہۄئِیا ’کشمِیر دا مسلا‘ ہل کر لِیا سی!
ہاکم جے اینے نِرچھل تے ماسُۄم ہۄ جاݨ تاں اُنہاں نُۄں ہاکم کَۄݨ آکھے! پر نِرچھلتا تے ماسُۄمِیئت نال بھِجّے مناں ’چۄں مُہبّت دی خُشبۄ پھُٹّدی رہِݨی چاہِیدی ہَے۔ بارُۄد دی بۄ تاں بتھیری پھَیل چُکّی ہَے۔ ہبِیب جالِب پھیر آپݨی گلّ آکھدا ہَے:
رہیگی جںگّ اگر بھُۄکھ میں جاری
گشی دۄنۄں پے ہۄ جائیگی تاری
کرۄ مسلے ہلّ گُپھتگُۄ سے
بڑھائۄ ہمیشا اپنے ہمسائِئۄں سے یاری
ساڈے نال گئے اَۄکاف کرمچاری انور جاوید دا پِںڈّ شیخُۄپُرے دے کۄل سی۔ اُس نیں شیخُۄپُرے ہی اُتر کے رات پِںڈّۄں ہۄ کے جاݨ دا نِرݨا کر لِیا۔ جدۄں اُہ کار وِچۄں اُترِیا تاں اُہدے جاݨ نال کار دا خالی ہۄ گِیا ہِسّا ہُݨ اۄپرا-اۄپرا جاپݨ لگّا۔ اِک دِہاڑی دے ساتھ وِچ ہی اُہ ساڈا آپݨا بݨ گِیا سی۔ اُہ ساتھۄں ساڈے آپݨِیاں واںگ ہی وَیراگ نال وِچھڑِیا۔ ساڈا کُجھ ہِسّا اُس دے نال تُر گِیا سی تے اُس دا کُجھ ہِسّا ساڈے اںگّ-سںگّ پِچھّے رہِ گِیا سی۔ اسِیں انور دے چںگّے سُبھا٬ اُہدی جاݨکاری تے سمجھداری دِییاں گلّاں کرن لگّے۔ اِک سرکاری کرمچاری آپݨی وکھّری ہۄںد بھُلا کے کِویں سارا دِن ساڈی آپݨی ہی ٹۄلی تے سۄچ دا اںگّ ہۄ کے وِچردا رِہا سی۔
دُۄجے واستے آپݨی تھۄڑھی جِہی ہۄںد بھُلا کے دُۄجے نُۄں آپݨا بݨائِیا جا سکدا سی۔
رائ اذِیذ اُلا نیں شیخُۄپُرے تۄں مۄڑ کے کار امرِیکا کَینیڈا دی ترذ ’تے بݨی شاہ راہ اُتے پا لئی۔ اِس ’تے چڑھ کے لاہَۄر جلدی پُجِّیا جا سکدا سی۔
پْریم سِںگھّ اںدّرلا بھارا-گَۄرا سمجھدار اِنسان پھِر پرت آئِیا سی۔ ہُݨ اُہ پُۄری گمبھِّیرتا نال پںجّاب٬ پںجّابی تے پںجّابِیئت دے مُدّے اُتے ستنام ماݨک نال چرچا وِچ رُجھِّیا ہۄئِیا سی۔