کئی لۄک میرے کۄلۄں پُچھدے ہن کِہ مَیں پںجّاب دی کلا٬ لۄک گِیت٬ بۄلی اتے ساہِت وِچ اینی دِنچسپی کِئۄں لَیںدا ہاں۔ سُݨۄں میرا جباب :-

سنّ 1947 وِچ جد مُلک دا بٹوارا ہۄئِیا تاں پچھّمی پںجّاب دے پںجّابی دِلّی وِچ آئے اتے ہۄر تھاواں وِچ وی پھَیل گئے٬ جِتھے وی سِر لُکائُݨ دی تھاں لبھّی۔ مَیں دیکھِیا کِہ بھارت دے باکی لۄک٬ کھاس کر جمنا پار دے لۄک اِنہاں نُۄں نِیم وہِشی جِہا سمجھدے سن۔ بہُت سارے دُکاندار پیشاں والِیاں نیں مِلݨ آئُݨا تاں ٹُٹّی-پھُٹّی ہِںدُّستانی وِچ گلّ کرنی٬ جِدہے وِچ ادھی پںجّابی ہۄݨی۔ اِںج لگݨا جِویں اِہ ناں ہن٬ تِتر٬ ناں بٹیر۔ آپݨی بۄلی گُیار بۄلی٬ جٹکی ذبان سمجھݨا اتے دُۄسرِییاں بۄلِییاں نُۄں مُہذّب۔ ہالاں تائیِں وی ساڈے بہُت سارے پںجّابی بھرا٬ کھاس کرکے شہِراں دے رہِݨ والے٬ اِک وڈّے بھُلیکھے وِچ پئے ہۄئے ہن۔ اِنہاں دی اۄہی ہالت ہَے٬ جۄ اِنکلاب تۄں پہِلاں رُۄس دے اُچّے تبکے دے لۄکاں دی سی۔ اِہ وی رُۄسی نُۄں گںوّاری بۄلی ہی سمجھدے سن٬ تے فرَیںچ ہی بۄلدے سن۔ ہُݨ اۄہی رُۄسی ذبان ہَے٬ جِس وِچ وِگِیان اتے ساہِت دے اُچّے تۄں اُچّے خِیال لِکھے گئے ہن۔

اِس ماملے وِچ دُۄر جاݨ دی لۄڑ نہِیں۔ پںجّاہ-سٹھّ سال پِچھاںہ ولّ دیکھِیئے تاں پتا لگدا ہَے کِہ سِوائے تامِل دے٬ جۄ سںسّکْرِت تۄں وی پُراݨی ہَے٬ بہُت سارِییاں پْراںتک بۄلِییاں وِچ کۄئی کھاس ساہِت نہِیں سی۔ دِنیش چںدّر سَین٬ بںگّال دے اُگھّے وِدوان آپݨی ’بںگّالی بۄلی دے اِتِہاس‘ وِچ لِکھدے ہن کِہ 19وِیں سدی دے اںتّ وِچ کلکتّے وِچ اِک ساہِت سبھا سی٬ جِس دے اںگّریذ اتے بںگّالی دۄنۄں مَیمبر سن۔ اِس سبھا وِچ آم تَۄر ’تے اںگّریذی وِچ لیکھ پڑھے جاںدے اتے اںگّریذی وِچ ہی بہِس ہُںدّی۔ اِک اںگّریذ مَیمبر نیں تجوِیذ پیش کِیتی کِہ بںگّالی وِچ لیکھ پڑھے جاݨ۔ اِس سُݨ کے بںگّالی مَیمبر اگّ بگۄلا ہۄ گئے اتے سبھ نیں اِس دی وِرۄدھتا کِیتی۔ اُنہاں کِہا کِہ بںگّالی اِک گںوّارُۄ بۄلی ہَے اتے اُہ اِس وِچ لیکھ پڑھنا پسںدّ نہِیں کرنگے۔

کُجھ سالاں پِچھۄ ہی بںگّالِییاں دے خِیالاں وِچ مۄڑا پِیا اتے اںگّریذی پڑھے وِدوان راجا رام مۄہن رائے٬ ٹَیگۄر اتے بَیںکِم چںدّر چَیٹرجی دی اگوائی تھلے آپݨی بۄلی وِچ دِلچسپی لَیݨ لگ پئے اتے 50-60 سالاں وِچ اُنہاں ساہِتک دْرِشٹِیکۄن تۄں اِک امِیر بۄلی بݨا دِتّی۔

پںجّابی بۄلی بہُت پُراݨی ہَے ہی٬ بڑی لچکدار٬ جاندار اتے رسِیلی-رسِیلی۔ اسل وِچ بۄلی نُۄں بۄلݨ والے اۄس بۄلی دے لِکھاری ہُںدّے ہن۔ جیکر اُچے دِماگ تے خِیالاں والے لِکھݨ لگّ جاݨ تاں بۄلی امِیر ہۄ جاںدی ہَے۔ پُۄرن سِںگھّ دی پںجّابی پڑھۄ٬ کِنّی رسِیلی اتے نشِیلی ہَے۔ گُربکھش سِںگھّ نیں اِس بۄلی وِچ کی سۄذ پَیدا کِیتی ہَے اتے اِس وِچ اُردُۄ٬ اںگّریذی اتے ہِںدّی دے شبداں دی کھُلہی ورتۄں کرکے پںجّابی بۄلی نُۄں امِیر کِیتا ہَے۔ مۄہن سِںگھّ دی امبّی دے بُۄٹے والی کوِتا اینی دِل-ٹُمبّݨی ہَے کِہ لۄڑھے ہی پا دِںدّی ہَے۔ امّْرِتا پْرِیتم اتے پْربھجۄت نیں آپݨی کوِتا وِچ اِستری دا پِیار بھرِیا ہِردا ساڈے ساہمݨے کھۄلہ کے رکھّ دِتّا ہَے۔ کُلوںتّ سِگھ وِرک٬ گُلذار سںدھُّۄ٬ سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر اتے راول سِںگھّ دھُۄت نیں آپݨِییاں نِکِّییاں کہاݨِییاں وِچ ساڈے پِںڈّاں دے اُہ نکشے کھِچے ہن٬ کِہ ساڈے پیںڈُۄیاں دِییاں جِیںدِییاں٬ جاگدِییاں تسوِیراں اکھّاں دے ساہمݨے آ جاںدِییاں ہن۔ پِںڈّاں دے جٹّاں دی درِیا-دِلی٬ وِشالتا٬ ہَۄںسلا٬ دْرِڑھتا اتے مِہنتکشی ساڈے ساہمݨے آئُںدی ہَے۔ اُنہاں دی دُکھّ-سہِںدّی٬ دُکھّ وںڈّدی ذِںدّگی دے جھلکارے مِلدے ہن اتے اُنہاں دے سمُںدّر ورگے دِن٬ مِلّ وِچ گھۄل٬ تے دھُپاں٬ مِیںہاں٬ پالِیاں نال مُکابلے ساڈے ساہمݨے اِن بِن آئُںدے ہن۔ سںتّ سِںگھّ سیکھۄں نیں اِنہاں ہی پںجّابِییاں دے جِیون دِییاں تْراٹاں اتے مذبُۄرِییاں دا کھۄجی اکھّ نال ادھِئَن کِیتا ہَے۔ کرتار دُگّل نیں آپݨِییاں کہاݨِییاں وِچ پۄٹھۄہارن دا کھُۄب رںگّ بنّہِیا ہَے۔ پۄٹھۄہارناں دی سُںدّرتا٬ کۄملتا٬ پِیار بھرِییاں چمکِیلِییاں نشِیلِییاں اکھّاں٬ جۄ بْرِہا نال تْرِپ-تْرِپ کردِییاں اتے چاںدی چشمِیا دے نچّدے پاݨی٬ ساڈے ساہمݨے اسل واںگ دِسدے ہن۔

کِسے نُۄں کِسے وستُۄ تۄں واںجھِیاں رکھِّیا جائے تاں اۄہدے دِل وِچ اُس دی کدر ہۄر وی ودھّ جاںدی ہَے۔ اِہی ہَے اِک ہۄر وجہا میرے پںجّابی بۄلی نال پِیار دی۔ مَیں گِیاراں سال یُۄ.پی. وِچ رِہا٬ جِتھے پںجّابی کدے کدائیِں ہی سُݨن وِچ آئُںدی ہَے۔ جد مَیں 1941-45 وِچ رائِبریلی وِچ ساں۔ اُتھے اِک پںجّابی مُسلمان افذل نال مِلݨ دا اکسر مَۄکا مِلدا۔ جد مَیں پںجّابی وِچ اُس دے نال گلّ کرنی تاں اُس نُۄں نشا جِہا چڑھ جاݨا٬ جِویں کِسے نُۄں کۄئی گُیاچی ہۄئی چِیذ لبھّ جاوے۔ اِس دے اِلاوا مَیں اِہ وی انُبھو کِیتا کِہ اسِیں پںجّابی لۄک ہِںدُّستانی دی کِنّی ہی مشک کرِیئے٬ یُۄ.پی. دے لۄک ساڈِییاں گلتِییاں جھٹ پچھاݨ جاںدے اتے کہِںدّے٬ ‘’کِئۄں ساہِب٬ کِیا آپ پںجّابی ہۄ۔‘’ مَیں سۄچِیا چھڈۄ اِس پاج تے جھُۄٹھ نُۄں٬ ساڈی بۄلی کِسے تۄں گھٹّ نہِیں۔

اِہ بۄلی ہَے پِیار دی٬ اتے پِیار کرن والِیاں دی۔ اِہ بۄلی ہَے٬ ہِیر اتے راںجھے دی٬ اِہ بۄلی ہَے وارس شاہ دی٬ تے سۄہݨی اتے مہِیںوال دی۔ اِہ بۄلی ہَے گُرُۄ نانک اتے گُرُۄ ارجن دی اتے شیکھ فرِید اتے بُلّہیشاہ دی۔ اِہ بۄلی ہَے٬ ویداں اتے شاستراں دے اُچارن والِیاں دی سںتّان دی٬ اِہ بۄلی ہَے٬ دِل-ٹُمبّݨے لۄک-گِیتاں دی٬ جِنہاں ساہمݨے اُردُۄ ہِںدّی دی بݨائُٹی کوِتا جھُۄٹھی جِہی لگدی ہَے۔ اِہ بۄلی ہَے٬ پںجّاب دے مِہنتکش کِساناں اتے مذدُۄراں دی٬ جۄ کئی سالاں دی انگہِلی دے باوجُۄد وی٬ جںگّل دے درخت واںگ٬ جِنہاں نُۄں اسمانی مِیںہ ہی سِںجّدا ہَے٬ ودھدی اتے پھُلدی رہی ہَے۔

پںجّابی دی وِرۄدھتا وِچ ممّی ڈَیڈی کرن والے اںگّریذی پڑھے ہۄئے پںجّابِییاں دا وی کاپھی ہِسّا ہَے۔ اِس وِچ شائِد اِنہاں دا کسُۄر ناں ہۄوے٬ کِئُںکِہ ہُکمران تبکا ہمیشا ہی آپݨے آپ نُۄں آم جنتا تۄں جُدا رکھّݨ خاتر اُنہاں تۄں اڈّری بۄلی ہی بۄلدا رِہا ہَے۔ گُپتا راج تۄں سنّ 1000 تکّ ہِںدُّۄ راجے راݨِییاں اتے اُنہاں دے درباری تے افسر سںسّکْرِت وِچ ہی بۄلدے سن اتے آم جنتا دی بۄلی پْراکْرِت وِچۄں ہی پْراںتِک بۄلِییاں بݨِییاں۔ جد مُسلماناں دا راج آئِیا تاں راج دی بۄلی فارسی سی۔ پھَۄج وِچ٬ جِس وِچ ہر ترہاں دی کھِچڑی سی٬ اُردُۄ بݨنی شُرُۄ ہۄ گئی۔ اںگّریذاں دا راج آئِیا تاں دپھتری ذبان اںگّریذی ہۄ گئی اتے پںجّاب دِییاں کچہِرِییاں وِچ اُردُۄ وِچ کمّ ہُںدّا سی۔ بڑا تماشا جِہا سی٬ گواہ بِیان پںجّابی وِچ دیںدا اتے لِکھِیا جاںدا اُردُۄ وِچ۔ آم لۄکاں اتے رۄئب پائُݨ خاتر وی افسر لۄک اُردُۄ وِچ بۄلدے۔ جِویں اِک پیںڈُۄ مُسلمان کلرک بݨ جاںدا ہَے اتے اُس دی وہُٹی٬ جۄ پِںڈّ وِچ پہِلاں ساگ تۄڑدی اتے گۄہے چُگدی کھُلّہی پھِردی سی٬ بُرکا پہِن کے بیغم بݨ جاںدی ہَے۔ ایویں ہی اُپری ذبان وی اِک بُرکے دا کمّ دیںدی ہَے۔ اِس نُۄں پݨا کے لۄک آپݨے آپ نُۄں بائِذّت تبکے وِچ شامل ہۄئِیا سمجھدے ہن۔

جۄ کُجھ مَیں اُپر دسِّیا ہَے اِہ میرے اِکلّے دا ہی نہِیں٬ بہُت سارے کلرکاں اتے لیکھکاں دا وی تجربا ہَے۔ کہاݨِیکار اتے ناٹککار بلوںتّ گارگی نیں دسِّیا کِہ اُہ جد کالج وِچ پڑھدا سی٬ اُس نُۄں اںگّریذی وِچ لِکھݨ دا بڑا شَۄک سی۔ اُہ آپݨِییاں اںگّریذی دِییاں لِکھتاں اِکٹھِّییاں کرکے شاںتی-نِکیتن گِیا اتے ٹَیگۄر نُۄں دِکھائیِیاں۔ ٹَیگۄر نیں کِہا٬ ’کاکا تیری ماتری ذبان کی ہَے؟‘’ اۄس اُتّر دِتّا٬ ’پںجّابی’۔ ٹَیگۄر نیں کِہا٬’اچھا تُۄں پھِر پںجّابی وِچ لِکھِیا کر۔‘ ایس گلّ نیں گارگی دی ذِںدّگی ’چ پلٹا لِیاںدا اتے ہُݨ اُہ پںجّابی دے اُگھّے ناٹککاراں وِچۄں اِک ہَے۔ ایس تۄں اُلٹ تذربا لۄک گِیتاں دے سںگّْرہِک دیوِںدّر ستِیارتھی دا ہَے۔ شُرُۄ-شُرُۄ وِچ اۄس پںجّابی وِچ اچھّا کمّ کِیتا۔ جد ہِںدّی ’آج کل‘ دی اَیڈِیٹری مِلی تاں ہم-تُم تۄں بِنا گلّ ہی نہِیں سی کردا۔ جد اُتھۄں چھُٹّی مِلی تاں پھِر پںجّابی بۄلݨی شُرُۄ کِیتی اتے آپݨی بھُل دا اِکبال کِیتا۔ پْرِتھوی راج کپُۄر بھارت دا سبھ تۄں اُچّا کلاکار ہَے۔ اۄس دسِّیا کِہ جد اُہ اُردُۄ لگاتار بۄلدا ہَے تاں مُۄںہ دُکھّݨ لگّ جاںدا ہَے اتے جد پھِر پںجّابی بۄلدا ہَے تاں آرام آئُںدا ہَے۔ گلّ مُکی٬ آپݨی ماتری بۄلی ورگی کۄئی چِیذ نہِیں۔ جۄ من وِچ خِیال ہن٬ ذجبے ہن٬ تاں چشمِیاں واںگ پھُٹّ کے نِکلدے ہن۔ بۄلی چاہے کۄئی وی ہۄوے پر جِس سُںدّرتا اتے سچائی نال ماتری بۄلی وِچ نِکلدے ہن٬ اُہ اۄپری بۄلی وِچ نہِیں۔

ہریک بۄلی آپݨی لِپّی وِچ ہی سۄہݨی لگدی ہَے۔ پںجّابی گُرمُکھی لِپّی وِچ ہی ٹھِیک لِکھی جا سکدی ہَے٬ جِویں پںجّابݨاں نُۄں سلوار کمِیذ سۄہݨی لگّدی ہَے۔ ایویں ہی پںجّابی نُۄں گُرمُکھی لِپی۔ کِنّے سۄہݨے لگدے ہن گُرمُکھی دے گۄل-مۄل اکھّر جِویں مۄتی لڑی وِچ پرۄئے ہۄݨ۔ کلا دے دْرِشٹِیکۄن تۄں گُرمُکھی لِپی اتِ سُںدّر ہَے٬ اتے مَینُۄں ہال تائیِں اِہ سمجھ نہِیں آئی کِہ کُجھ بںدِّیاں نُۄں اِہنُۄں دیکھ کے تکلِیف کِئۄں ہُںدّی ہَے۔

ہِںدّی واںگ پںجّابی وی کئی ڈھںگّاں نال لِکھی جاںدی ہَے۔ جد اِس نُۄں سںسّکْرِت اتے ہِںدّی دے وِدوان لِکھدے ہن تاں سںسّکْرِتی شبداں نال لد دِںدّے ہن۔ اِس بۄلی نُۄں اجّ کلّ دی ہِںدّی واںگ اینی مُشکل بݨا دِںدّے ہن کِہ آم آدمی تاں سمجھ ہی نہِیں سکدا کِہ لیکھک دسّݨا کی چاہُںدّا ہَے۔ جد اِہ فارسی دے آلماں دے کبذے آئُںدی ہَے تاں اِس نُۄں فارسی دے بھاری تۄں بھاری لپھذاں نال لد دِںدّے ہن۔ اِہ لِکھاری اِہ نہِیں سمجھدے کِہ کۄئی رۄذ پرَۄںٹھے نہِیں کھا سکدا٬ جے کھائیگا تاں بدہذمی ہۄ جائیگی۔ ذبان اِک آلا ہَے٬ جِس نال اسِیں آپݨے خِیال اتے جذبے دُۄسرِیاں نُۄں پہُںچّاںدے ہاں اتے اِہ آلا جِنّا سادا ہۄوے٬ اۄنا ہی چںگّا ہُںدّا ہَے۔ نالے سانُۄں اِہ وی نہِیں بھُلݨا چاہِیدا کِہ پںجّابی مُسلماناں٬ ہِںدُّۄیاں اتے سِکھّاں دی ساںجھی بۄلی ہَے ۔ اِہ تاں ساڈی سارِیاں دی ساںجھی ماں ہَے اتے اسِیں ہاں اِس دے بچّے٬ تے اِہ گلّ ذرُۄری ہَے کِہ کِہ بچّے سمجھ لَیݨ کِہ ماں کی آکھدی اے۔ جِویں اںگّریذی وِچ لَیٹِن٬ گرِیک٬ اَیںگلۄ-سَیکشن٬ سکاچ٬ وَیلش٬ گَیلِک٬ پُرتگالی اتے ہِںدُّستانی تکّ دے لپھذ شامل ہن٬ اِسے ترہاں ہی پںجّابی دی نوِیں اُسردی اِمارت دے بُۄہے وی چارے پاسِئۄں کھُلّہے رکھّدے چاہِیدے ہن اتے اِس وِچ اربی٬ فارسی٬ اُردُۄ٬ سںسّکْرِت٬ ہِںدّی اتے اںگّریذی تکّ دے لپھذ آئُݨے چاہِیدے ہن۔ ایسے ترِیکے نال ہی اِہ ذبان امِیر ہۄ سکدی ہَے اتے ترکّی کر سکدی ہَے۔

('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)