دسمبّر دا مہِینا سی۔ مَیں اپݨی ڈِٹَیچمَیںٹ دِییاں پۄسٹاں دا دَۄرا کر رِہا ساں۔ اِہ پۄسٹاں ٹراںٹۄ دے 'کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس' یائنی چھائُݨی 'چ ستھِت ہن۔ بیس نالھ ساڈی سکِئُرٹی کمپّنی 'کمِشنیئرذ' دا کاںٹرَیکٹ ہَے۔ کنیڈا دے سابکا-پھَۄجِییاں دی اِس کمپّنی وِچ تھۄڑھی کُ نفری کامنوَیلتھ مُلکاں تۄں آئے سابکا-پھَۄجی اِمِیگراںٹاں دی وی ہَے۔ کمپّنی دا ڈھاںچا پھَۄجی پلٹݨاں والھا ہَے۔ مَینیجمَیںٹ دے رَیںک کرنل٬ میجر٬ کَیپٹن وغَیرا ہن تے سُپروائِذراں دے ماسٹر وارںٹّ افسر٬ وارںٹّ افسر٬ سٹاپھ سرجَیںٹ٬ سرجَیںٹ وغَیرا۔ اِسدے کرمچارِییاں نُۄں سکِئُرٹی گارڈ نہِیں٬ کمِشنیئر کِہا جاںدا ہَے۔

دَۄرے تۄں پرت کے مَیں اپݨے کمِشنیئرذ دِییاں پیء-رۄل مُکمّل کِیتِییاں تے وارںٹّ افسر نَینسی برٹن دے دفتر نُۄں چلّ پِیا۔ نَینسی بیس دی اسِسٹَیںٹ اَیڈمِن افسر ہَے۔ ساڈے کمّ-کاج دا سارا کںٹّرۄل بیس-کماںڈر نیں اسِسٹَیںٹ اَیڈمِن افسر نُۄں سَۄمپِیا ہۄئِیا ہَے۔ ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر ہۄݨ دے ناتے میرا اِس نالھ ہر ویلے دا واہ اے۔

"ہائ ڈیو! ہائۄ یُۄ ڈُۄئِںگ؟" اپݨے کمّ 'چ رُجھی نَینسی نیں میرا ہال پُچھِّیا۔ بۄلچال وِچ سارے مَینُۄں ڈیو سدّدے ہن۔ رَیںک اتے پُۄرا ناں ماسٹر وارںٹّ افسر سُکھدیو سِںگھّ کںگّ سِرف لِکھݨ ویلے ہی ورتۄں 'چ آئُںدا ہَے۔

"آئ'م پھائِن٬ ہائۄ ابائۄُٹ یُۄ؟" نَینسی ساہمݨے بہِںدِّیاں٬ اپݨا ہال دسّ کے٬ مَیں اُسدا پُچھِّیا۔

"نَۄٹ ٹُۄء بَیڈ۔"

باہر پَے رہی کڑاکیدار ٹھںڈھّ دی نِتاݨی دھُپّ واںگ نَینسی تھکّی-ہاری دِس رہی سی۔ گُلابی پھُلّ ورگا چِہرا کھِڑِیا نہِیں سی ہۄئِیا٬ کُملھائِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ 'کلّی-'کلّی پۄسٹ دی پیء-رۄل 'تے دستخت کرن لگّ پئی۔

"بچِّیاں دا کی ہال اے۔" مَیں بۄجھل ہۄ رہی چُپّ نُۄں تۄڑِیا۔

نَینسی دی نِگہا اُسدے میذ 'تے پئی دۄناں پُتّاں دی تسوِیر ولّ اُٹھّ گئی۔ چمکدِییاں نِیلِییاں اکھّاں وِچ چِںتّا چھا گئی۔ اُسنے نذر نُۄں مُڑ شِیٹاں 'تے لِیاںدا اتے ذرا ساوِیں ہۄ کے بۄلی٬ "چھۄٹا جِمّی تاں ٹھِیک ہَے پر ٹِمّ اُسے ترہاں ہَے٬ سمٹائِمذ اِیون گَیٹِںگّ ورسٹ۔ بڑے اجِیب ترہاں دے سوال پُچھّدا ہَے۔"

"کِس ترہاں دے۔"

اکھے- ڈَیڈ اَیپھگَینِستَین کِئۄں گِیا؟ مَیں دسّدی ہاں کِہ 'اُتّۄں آرڈر ہۄئِیا سی۔ آکھدَے ڈَیڈ ناںہ کر دِںدّا۔ مَیں سمجھائُںدی ہاں کِہ سَینِک ناںہ نہِیں کر سکدا۔ اگّۄں سوال کر دِںدَّے کِہ جِس جَۄب 'چ بںدّے دی اپݨی کۄئی اِںڈِوِیُئَلِٹی ہی ہَے نہِیں٬ اُس جَۄب وِچ ڈَیڈ تے تُۄں کِئۄں آئے؟ پھِر جںگّ دے کارناں بارے … اتِواد بارے پُچھّݨ لگّ جاںدَے۔ اُسدا چِہرا تمتما اُٹھّدا ہَے تے اکھّاں جِویں بلھ رہِییاں ہۄݨ۔ جدۄں چُپّ ہُںدَّے تاں اُسدِییاں اکھّاں وِچ سُنّ چھا جاںدی ہَے تے چِہرا جِویں گُیاچِیا ہۄئِیا ہۄوے … ۔

"سائِکَیٹرِسٹ کی آکھدَے؟" مَیں پُچھِّیا۔

"منۄرۄگ دی شُرُۄیات ہَے … کھَیر اُہ اِلاج کر رِہَے۔ کاںئۄُںسلِںگّ وی چلّ رہی ہَے۔ کی کراں؟ بڑی گُںجھّلدار پرَۄبلم ہَے۔"

"نَینسی! تُں اینی چِںتّا ناں کر۔ پْرماتما سبھ ٹھِیک کر دئیگا٬" ہَۄسلا دیںدِیاں مَیں اُسدی ٹُر رہی ذِںدّگی دی گلّ چھیڑ لئی٬ "وِیک اَیںڈ 'تے مَیں تَینُۄں 'کرِسمس-ٹری' کھرِیددِیاں دیکھِیا سی۔"

"اۄہ اچھّا٬ مَیں تَینُۄں نہِیں دیکھِیا۔"

"پھِکس کر دِتَّے؟"

"یاء٬ اُسے دِن۔ جدۄں مَیں گھر پہُںچّی تاں ٹری دیکھ کے دۄنۄں بچّے کھُش ہۄ گئے۔ مَیں پہِلِییاں کرِسمساں واںگ ہی٬ بچِّیاں دی اِہ کرِسمس وی کھُشِییاں بھری بݨائُݨا چاہُںدّی ہاں۔ سۄ مَیں رُکھّ نُۄں سٹَیںڈ 'تے ٹِکائِیا اتے ٹاہݨِییاں نالھ کرِسمس گہِݨے ٹںگّ دِتّے۔ پھِر پتا نہِیں میرے من 'چ کی آئِیا کِہ مَیں پُراݨِییاں وِشیش چِیذاں دے ڈبّے کڈھّ لِیائی۔ اُنہاں ڈبِّیاں وِچ اُہ گِپھٹ وی سن٬ جِہڑے مَیں تے سٹِیو نیں اِک-دُۄجے نُۄں کھاس-کھاس مَۄکِیاں جِویں جنم-دِناں اتے وِیاہ دِییاں ورہیگںڈھّاں سمیں دِتّے ہۄئے سن۔ کُجھ چِیذاں اسِیں دۄناں نیں ہَۄلِیڈیئذ دَۄران٬ دُۄرۄں-پارۄں کھرِیدِییاں ہۄئیِیاں سن۔ جدۄں مَیں اُنہاں وِشیش چِیذاں نالھ کرِسمس-ٹری نُۄں شِںگّار رہی ساں تاں میرے اںدّر یاداں دِییاں چھلّاں اُبھّر پئیِیاں۔ سۄچاں وِچ مَیں سٹِیو نُۄں اپݨے اںگّ-سںگّ مہِسُۄس کِیتا- مَینُۄں چُمّدا٬ گلوکڑی پائُںدا... ہسّ-کھیڈ رہے پُتّاں نالھ نِیاݨا بݨ کے کھیڈدا۔ اُنہاں لئی نوِییاں چِیذاں کھرِیدݨ لئی سلاہاں کردا… ۔ پر کُجھّ پلاں بائد اُہی چھلّاں مَینُۄں گۄتے دیݨ لگّ پئیِیاں۔ دِل 'چ وِلکݨی جِہی اُٹھّ پئی کِہ میرے پلّے ہُݨ سٹِیو دِییاں یاداں ہی رہِ گئیِیاں سن۔ مَیں کدی وی اُس نُۄں ہاک نہِیں مار سکݨی۔ اکھّاں 'چ اُمڈدے پِیار نیں اُسنُۄں کدی وی دیکھ نہِیں سکݨا ... میرا دِل بھر آئِیا۔ پر مَیں اپݨے-آپ 'تے کابُۄ پا لِیا۔ نِیاݨِیاں ساہمݨے مُسکرائُںدی رہی٬ ہسّدی رہی۔ جدۄں اُہ کھا-پی کے سَۄں گئے تاں مَیں مُڑ کرِسمس-ٹری کۄلھ آ بَیٹھی۔ سٹِیو تۄں بِناں مَینُۄں اپݨا آپا 'کرِسمس-ٹری' ورگا لگّ رِہا سی٬ جڑھاں وِہُۄݨا٬ سٹَیںڈ 'تے ٹِکِیا ڈاںواںڈۄل رُکھّ۔ من ہی من وِرلاپ کردِیاں مَیں پھُٹّ-پھُٹّ رۄݨ لگّی۔ رۄںدی رہی۔" گلّ کردی نَینسی دِییاں اکھّاں چھلک پئیِیاں۔ مَیں میذ 'تے پِیا ٹِشُۄ-بکس اُس ولّ ودھائِیا۔ اتھّرُۄ پُۄںجھدِیاں اُس نیں "تھَیںک یُۄ ڈیو" کِہا تے لمّا ساہ بھردی ہۄئی بۄلی٬ "سٹِیو نالھ ذِںدّگی 'چ رَۄݨکاں سن٬ پھنّ سن۔ گھر دے کمّاں وِچّ اُہ میرے برابر ہُںدّا سی۔ خَیر کمّاں نالھ سِجھّݨ دی آدت تاں پَے گئی ہَے پر وِہل دے پل بڑے اَۄکھے گُذردے ہن۔ اُنہاں پلاں وِچ مَیں سٹِیو نُۄں بہُت مِس کردی ہاں... سٹِیو تے مَیں کۄلھ-کۄلھ بَیٹھے ہُںدّے ساں۔ مناں اںدّر ٹھہِراء ہُںدّا سی۔ بڑے رُۄہ-سُکھاویں ہُںدّے سن اُہ پل٬ ساتھی جُ کۄلھ ہُںدّا سی۔"

"فَۄجی پرِواراں لئی اجِہے پلاں دا رُۄہ-سُکھاویں بݨ جاݨ دا کارن اِہ ہَے کِہ اُنہاں نیں لمّے وِچھۄڑے جھاگے ہُںدّے ہن۔ اُنہاں دے تاں تِئُہار وی دُۄرِییاں 'چ ہی لںگھّ جاںدے ہن۔" مَیں آکھِیا سی۔

"ہاں٬ ساڈے وی کئی تِئُہار ایداں ہی لںگھّے۔ پہِلی وار جدۄں مَیں کرِسمس اِکلِّیاں منائی اُدۄں سٹِیو بۄسنِییاں 'چ تائِنات سی۔ ٹِمّ اُدۄں دۄ کُ سال دا سی۔ جِمّی دا جنم بائد دا ہَے۔ ٹِمّ تۄں ستّ سال چھۄٹا ہَے اُہ۔ اۄس کرِسمس 'تے مَیں ٹِمّ لئی کِنّے ہی کھِڈائُݨے تے لِیڑے-کپّڑے کھرِیدے۔ دۄستاں رِشتیداراں وِچّ اُماہ نالھ کارڈ تے گِپھٹ وںڈّے۔ سٹِیو دی مَۄم ساڈے کۄلھ آ گئی سی۔ کرِسمس دی شام بۄسنِییاں تۄں سٹِیو دا پھۄن آ گِیا۔ اُسنے بڑے مۄہ نالھ ساڈے نالھ گلّاں کِیتِییاں۔ بہُت چںگّا لگّا۔ اُڈِیکاں وِچّ اِکّ وکھّرا ہی سرُۄر ہُںدّا ہَے۔ پر ہُݨ تاں اُڈِیکاں 'چ وسّݨ والھا ہی ناں رِہا۔ ہذاراں مِیل دُۄر٬ اَیپھگَینِستَین دی چںدّری جںگّ نِگلھ گئی اُسنُۄں ... ناں اُہ جںگّ دی بھیٹ چڑھدا٬ ناں میرا ٹِمّ اِس ترہاں مَیںٹلی ڈِسٹرب ... ۔"

نَینسی دا پھۄن وجّ پِیا۔ اُسنے رِسِیور اُٹھا کے گلّ کِیتی۔ ٹِشُۄ-پیپر نالھ نم اکھّاں پُۄںجھِییاں تے کُرسی تۄں اُٹھّدِیاں بۄلی٬ "اَیڈمِن افسر نیں بُلائِئَے۔ تُۄں بَیٹھ٬ مَیں کُجھ مِںٹّاں 'چ آئی۔"

"اۄ.کے۔" اُداسی 'چ ڈُبّی میری آواذ جِویں سںگھّ وِچ ہی ڈِگّ پئی ہۄوے۔ دھِیان کمرے تۄں باہر لِجاݨ لئی مَیں کھِڑکی ولّ تکِّیا۔ برف نالھ دھُںدّلھائے شِیشِیاں وِچِّیں کُجھ وی نذر ناں آئِیا۔ میری اُداس سۄچ اتِیت 'چ اُتّر گئی... اپݨی چںگّی ذِںدّگی گُذار رہے سن نَینسی تے اِسدا پتی سٹِیو۔ میری اِنہاں نالھ واہوا ساںجھ اے۔ میرے دۄست ڈمِٹری راہِیں شُرُۄ ہۄئی اِہ ساںجھ٬ نَینسی دے اَیڈمِن افسر بݨن تۄں بائد ہۄر گُۄڑھی ہۄ گئی سی۔ ڈمِٹری تھِئۄڈۄر تے سٹِیو برٹن گُۄڑھے دۄست سن۔ دۄویں بیس تۄں باہر ڈِکسن آرمُری وِچ ستھِت 'رائِل کَینیڈِیئن رجمَیںٹ' دی نمبّر 3 بٹالِیئن وِچ سٹاپھ-سرجَیںٹ سن۔

ڈمِٹری تھِئۄڈۄر گرِیکی مُۄل دا کنیڈِیئن ہَے۔ اُہ چڑھدی جوانی وِچ اپݨے ماپِیاں نالھ کنیڈا آئِیا سی۔ اُسدا ڈَیڈ گرِیس دا سابکا فَۄجی سی۔ فَۄجی جِیون بارے پِئۄ دِییاں دِلچسپ گلّاں اتے اُسدے یُدھّ-مَیڈلاں تۄں پریرِت ہۄ کے ڈمِٹری کنیڈِیئن فَۄج وِچ بھرتی ہۄ گِیا سی۔ مَینُۄں سُکرات٬ پلَیٹۄ٬ ارِسٹۄٹل ورگے وِدواناں تے سِکںدّر ورگے جۄدھِیاں دے دیش گرِیس بارے جانݨ دی چاہت سی۔ اِویں ہی ڈمِٹری وی انیکاں جاتاں-ذُباناں تے اکِیدِیا والھے٬ پۄرس دے دیش اتے اجۄکی دُنِییاں دے سبھ تۄں وڈّے لۄکتںتّر بھارت بارے جانݨا چاہُںدّا سی۔ دۄناں دیشاں دے چںگّے-مںدّے پکھّاں-پہِلُۄیاں تۄں شُرُۄ ہۄئیِیاں ساڈِییاں گلّاں دا سِلسِلا ہُݨ گلۄبلی مسلِیاں تکّ پہُںچّ چُکّا سی تے اِسے امل وِچِّیں اسی اِکّ-دُۄجے نُۄں چںگّی ترہاں جاݨ گئے ساں۔

سٹِیو برٹن دے رُذگار دی شُرُۄیات اِک پھرنِیچر پھَیکٹری تۄں ہۄئی سی۔ اُتھّے اُہ سُپروائیِذر ہُںدّا سی۔ سارا دِن چلّ سۄ چلّ۔ کُرسِییاں تے سۄفے بݨائُݨ لئی کامِیاں نُۄں مَیٹِیرِئل اتے سںدّ-بیٹ مُہئیِّیا کرنے٬ پْرَۄڈکشن ٹِیچِیاں دی پُۄرتی ہِتّ٬ ہر ویلے پبّاں بھار ہۄئے رہِݨا٬ مَینیجمَیںٹ دے ہُکماں تے کامِیاں دِییاں تکلِیپھاں دا دِماگی بۄجھ- کُجھ ہی سالاں وِچ اکّ-تھکّ گِیا سی اُہ۔ اپݨے نالھ کمّ کردے اِک رِذروِسٹ فَۄجی دِییاں گلّاں دا اسر ہۄئِیا تے اُہ فَۄج 'چ آ گِیا سی۔ فَۄج 'چ ناں کۄئی پْرَۄڈکشن دا چکّر سی تے ناں کۄئی مگذکھپائی۔ جۄ آرڈر مِلھِیا٬ اُہ کر دِئۄ تے بسّ۔

اُدۄں نَینسی کِسے کمپّنی دی املا-شاکھا وِچ جَۄب کردی سی۔ شُرُۄ-شُرُۄ وِچ جدۄں سٹِیو کئی-کئی دِناں لئی فَۄجی مشکاں کرن گِیا ہُںدّا تاں نَینسی بۄر ہۄ جاںدی۔ پر سماں پا کے اُہ اِسدی آدی ہۄ گئی سی۔ باہرۄں پرت کے سٹِیو اُسنُۄں اُڈّ کے مِلھدا۔ اُسدے جۄش بھرے چُمّݨ اُنہاں دے پِیار وِچ نواں سرُۄر بھر دیںدے۔ گھر دے کمّاں-کاجاں٬ خاس کرکے بچِّیاں دی دیکھ بھال دِییاں اپݨے ہِسّے دِییا ذِمّیوارِییا اُہ مُڑ چُکّ لَیںدا۔

سٹِیو چاہُںدّا سی کِہ اُہ تے نَینسی اِکّۄ مہِکمے وِچ ہۄݨ پر نَینسی دا من ناں منِّیاں۔ فَۄج 'چ اُسدی تنکھاہ گھٹّ جاݨی سی۔ پر جدۄں بھرتی-نِئماں 'چ کُجھ تبدِیلِییاں ہۄئیِیاں تاں نَینسی دا من بݨ گِیا۔ اَیڈمنِسٹْریشن دے ڈِپلۄمے اتے پْربںدھّکی کمّاں دے کئی سالاں دے تذربے دے آدھار 'تے اُہ سِدھّی سرجَیںٹ بھرتی ہۄ گئی۔ تنخاہ وی باہر جِنّی بݨ جاںدی سی تے کمّ وی اُہی دفتری۔ فَۄجی مشکاں جاں جںگّ 'چ بھیجے جاݨ دے چانسذ گھٹّ سن۔

سٹِیو تے ڈمِٹّری نالھ میرا کدی-کدی بِیئر-وِسکی پِیݨ دا پْرۄگرام بݨ جاںدا۔ جدۄں کدی اُہ مستی دے مُۄڈ وِچ ہُںدّے تاں بیس دِییاں فَۄجݨاں وِچۄں سَیکسی فَۄجݨاں دے جِسماں دِییاں گلّاں کرن لگّ پَیںدے۔ اُنہاں دی یُۄنِٹ دی اِک رِذروِسٹ میری ڈِٹَیچمَیںٹ 'چ سکِئُرٹی دی پارٹ-ٹائیِم جَۄب کردی سی۔ اُہ شُگل جِہے وِچ میرا اُس ہُسِینا نالھ سبںدھّ جۄڑ کے٬ مَینُۄں اُسدی پھِگّر بارے پُچھّدے۔ تلاکشُدا ڈمِٹّری ہَیلِیپھَیکس بیس دی اُس جۄبنوںتّی نُۄں یاد کرن لگّ جاںدا٬ جِس نالھ اُسدا٬ پہِلی ٹرم دَۄران اپھگانِستان وِچ یرانا پِیا سی۔

ڈمِٹری تے سٹِیو نالھ شُگلمیلا کردِیاں٬ مَینُۄں بھارتی فَۄجِییاں دی کرڑے نِئماں والھی نَۄکری یاد آ جاںدی۔ اِتھّے بیس وِچ مَیں ویکھدا ساں- گھڑی مُڑی سَیلِئۄُٹ کرن اتے 'سر٬ سر' کرن دا کۄئی چکّر نہِیں سی۔ جُۄنِیئر اپݨے سِینِیئر نُۄں اُسدے پہِلے ناں نالھ سمبّۄدھن کردا سی۔ مَینُۄں بیس دِییاں سارِییاں مَیساں وِچ کُجھ کُ وار کھاݨا کھاݨ دے مَۄکے مِلھے سن۔ 'آپھِسرذ مَیسّ' وِچ چۄذ ہی وادھُۄ سن٬ کھاݨا ہیٹھلے رَیںکاں ورگا ہی سی۔

پر کنیڈِیئن سَینِکاں دی بھارتی سَینِکاں دے مُکابلے ٹرینِںگّ بڑی تھۄڑھی سی۔ اِس بابت اِک وار سٹِیو نالھ گلّ چلّی تاں اُس آکھِیا سی٬ "ڈیو! اسِیں کِہڑا کِسے مُلک نالھ سِدھِّییاں لڑائیِیاں لڑنِییاں ہن۔ کِسے دۄ مُلکاں دے سرہدّی رٹِّیاں نُۄں سُلجھائُݨ جاں اںدّرُۄنی گڑبڑی والھے مُلکاں 'چ شاںتی ستھاپت کرن لئی یُۄ.اَین.اۄ اتے نَیٹۄ دے جۄ مِشن ہُںدّے ہن٬ اسِیں اُنہاں 'چ اپݨا پِیس-کِیپرذ دا رۄل نِبھائُںدے ہاں تے نالھ دی نالھ٬ تباہ ہۄئے اِلاکِیاں نُۄں رِیبِلڈ کردے ہاں۔ تہِذِیب پکھّۄں پچھڑے ہۄئے لۄکاں نُۄں آدھُنِک جِیون-جاچ سِکھائُںدے ہاں۔"

"سٹِیو! گڑبڑی نالھ سِجھݨا ہَے تاں اہِم کارج پر پہِلاں اِہ پتا کرنا چاہِیدَے کِہ گڑبڑی پھَیلائُںدا کَۄݨ ہَے؟ تے جِہڑی گلّ تُۄں جِیون-جاچ سِکھائُݨ دی کہِ رِہاں٬ میرے خِیال 'چ ہر دیش-کَۄم دے آپۄ-اپݨے جِیون-مُلّ ہُںدّے ہن۔ سمیں انُسار اُنہاں 'چ تبدِیلِییاں ہۄݨِییاں ذرُۄری نیں پر تبدِیلِییاں ڈائِلاگ راہِیں سمجھائیِیاں جاݨِییاں چاہِیدِییاں نیں٬ ناں کِہ ہتھِیاراں راہِیں۔"

سٹِیو میرے ولّ کُنکھّا جِہا جھاکِیا سی۔ مَیں سمجھ گِیا ساں۔ سَینِکاں اتے سَینِکاں نالھ کمّ کردے سکِئُرٹی کرمچارِییاں نُۄں اِہۄ جِہے کِںتُّۄیاں والھِییاں گلّاں نہِیں سن کرنِییاں چاہِیدِییاں۔ مَیں گلّ اُتھّے ہی چھڈّ دِتّی سی۔

پر ہُݨ سۄلہاں-ستاراں ورہِیاں دا ٹِمّ گلّ نُۄں چھڈّ نہِیں سی رِہا۔ اُہ آپݨے ڈَیڈ دی مَۄت دا کارن بݨی جںگّ دی اُچِتّتا اتے باہرلے فَۄجِییاں ولّۄں افغانِییاں نُۄں جِیون-جاچ سِکھائُݨ دے ترِیکِیاں بارے سوال پُچھّ رِہا سی۔ وِدھوا ماں ولّۄں مِلھ رہے جواباں نالھ اُسدی تسلّی نہِیں سی ہۄ رہی... نَینسی نُۄں اَیڈمِن افسر میجر گَۄرڈن دے دفتر 'چۄں باہر آئُںدِیاں دیکھ٬ میری سۄچ ٹُٹّ گئی۔ نَینسی نیں رہِںدِّییاں پیء-رۄل سائیِن کِیتِییاں۔ مَیں چُکِّییاں تے "بائ نائۄ" آکھ باہر آ گِیا۔

اپݨے دفتر 'چ آ کے مَیں اگلے چار ہفتِیاں دِییاں شکَیجُئل بݨائُݨ لگّ پِیا پر من کمّ 'چ کھُبھّ نہِیں سی رِہا۔ نَینسی دے بۄل "ہُݨ تاں اُڈِیکاں 'چ وسݨ والھا ہی ناں رِہا... چںدّری جںگّ نِگلھ گئی اُسنُۄں'' میرے کنّاں وِچ گُۄںجی جا رہے سن... تے پتا نہِیں کِویں٬ اِنہاں شبداں ورگے ہی منجِیت کَۄر دے درد بھرے بۄل وی میری سۄچ وِچ گُۄںجݨ لگّ پئے "نوتیج! مَیں تَینُۄں اُڈِیک رہی ہاں... تیرے راہاں 'چ کھڑھی ہاں۔" نَینسی اتے منجِیت نالھ واپرے دُکھاںتاں نیں اِک-دُۄجے 'چ رلھگڈّ ہۄ کے میرے اںدّر سںگھّݨا درد چھیڑ دِتّا... میرِییاں چھلکدِییاں اکھّاں ساہویں منجِیت دے پتی٬ میرے مِتّر نوتیج دی لہُۄ 'چ ڈُبّی لاش گھُمّ گئی... راجستھان وِچ ہِںدّ-پاکِہ بارڈر دے نذدِیک پَیںدے اُتّرلائے ایئر پھۄرس سٹیشن 'چ اِہ بھاݨا ورتِیا سی٬ بںگّلادیش دی جںگّ سمیں۔ ساڈا سُکیاڈرن اُدۄں جۄدھپُر 'چ سی۔ جںگّ چھِڑن 'تے سُکیاڈرن نُۄں اُتّرلائے تۄں اۄپریٹ کرن دے ہُکم ہۄئے سن۔ اُتّرلائے وِچ اسِیں اپݨا اِک-اِک جہاذ٬ مۄٹی-سںگھّݨی کںکّرِیٹ دے بݨے ہۄئے پکّے تے مذبُۄت شَیڈاں 'چ سُرکھِّئت کِیتا ہۄئِیا سی۔

اُس دِن دُپہِر ویلے٬ اسِیں تکنِیکی ٹریڈاں دے سَینِک شَیڈّ اںدّر٬ اپݨے جہاذ نُۄں ہملے 'تے بھیجݨ لئی تِیار کر رہے ساں۔ کھاݨے والھی گڈّی باہر آ کھلۄئی سی۔ مگّ-پلیٹاں اُٹھا اسِیں کھاݨا لَیݨ لگّ پئے۔ اچانک ہی دۄ پاکِستانی جہاذ ساڈے سِراں 'تے آ دھمکے۔ اُہ بہُت ہی نِیویں آئے سن جِس کرکے ریڈار 'چ پتا نہِیں سی لگّا تے وارنِںگّ وجۄں سائِرن نہِیں سی وجِّیا۔ جہاذاں دِییاں گنّاں وِچّۄں 'تڑ-تڑ' کردِییاں گۄلھِییاں ورہن لگِّییاں۔ اسِیں اِکدم اُتھّے ہی دھرتی 'تے وِچھ گئے۔ پر نوتیج کھاݨے والھی پلیٹ چُکّی شَیڈّ دے اںدّر نُۄں دَۄڑ پِیا تے گۄلھِییاں نالھ وِنّہِیا گِیا۔ ہملاور جہاذ سارے ہوائی اڈّے 'تے چھا گئے سن۔ ساڈے لاگلے شَیڈّ وِچّۄں باہر آ چُکّے اِک جہاذ٬ پراںہ پارک کِیتے دۄ پھَۄجی ٹرکّاں اتے اِک ٹۄء-ٹرَیکٹر نُۄں ساڑ کے اُہ اَۄہ گئے٬ اَۄہ گئے۔

پِیارے مِتّر دی مَۄت دے جھٹکے نیں مَینُۄں سُنّ کر دِتّا۔ مَۄت بںدّے دے اِنی نیڑے ہُںدّی ہَے٬ یکِین نہِیں سی آ رِہا... تے پھِر میرے من وِچ اذِیب جِہی کھُشی دا اہِساس اُبھّر پِیا٬ ورہدی اگّ وِچّۄں بچ نِکلݨ دا اہِساس۔ گۄلھِییاں دی واچھڑ ساتھۄں دۄ پھُٹّ دے پھاسلے 'تے ہۄئی سی۔ جے ہملاور پائِلٹ نیں گنّ دی سوِّچ ادھّا کُ سکِںڈّ پہِلاں دبّ دِتّی ہُںدّی تاں گۄلھِییاں دا مِیںہ کھاݨے والھی گڈّی اتے ساڈے اُتّے وی ورہنا سی۔ گڈّی نُۄں اگّ لگّݨی ہی سی تے اسِیں ستّاں دے ستّاں سَینِکاں نیں مارے جاݨا سی۔

نوتیج دی پتنی پِچھّے جۄدھپُر 'چ سی۔ اسِیں چاہُںدّے ساں کِہ نوتیج دا سسکار جۄدھپُر 'چ منجِیت دی ہاذری 'چ کِیتا جائے پر اِہ سمبھّو ناں ہۄ سکِیا۔ لاگلی سرہدّ 'تے٬ اگّے ودھ رہی پاکِستانی فَۄج نُۄں ہوائی ہملِیاں نالھ ٹھلّہ پائُݨ لئی٬ ساڈے سُکیاڈرن دی سِر-دھڑ دی باذی لگّی ہۄئی سی۔ سۄ نوتیج دا سسکار٬ ساڈے شَیڈّ دے کۄلھ ہی فَۄجی رسماں نالھ کر دِتّا گِیا۔ اُسدِییاں استھِییاں٬ جۄدھپُر اُسدی پتنی نُۄں سَۄمپݨ واستے میری ڈِئۄُٹی لگائی گئی۔

سُکیاڈرن دی جِیپ 'چ اُتّرلائے تۄں استھِییاں لئی آئُںدِیاں میری سۄچ وِچ نوتیج گھُمّی جا رِہا سی... چار دِناں دی اُسدی ذِںدّگی تے اُہ وی سںگھّرش وِچ ہی چلی گئی۔ پِئۄ دی اچانک مَۄت ہۄݨ 'تے پرِوار دی ذِمّیواری اُسدے مۄڈھِیاں 'تے آ پئی سی۔ اُدۄں اُہ بی.اَیشسی بھاگ پہِلا 'چ پڑھدا سی۔ لائِک وِدِیارتھی ہۄݨ دے نالھ-نالھ اُہ کالج دی 'سٹُۄڈَیںٹ یُۄنِیئن' 'چ وی سرگرم سی۔ پِئۄ دی مَۄت نیں اُس دی پڑھائی چھُڈا دِتّی۔ اُہ نَۄکری لبھّݨ لگّا پر کۄئی ناں مِلھی۔ ہار کے ایئر پھۄرس وِچ آ گِیا سی۔ اُہ ہوائی جہاذاں دے اِںجݨاں دا مکَینِک سی تے مَیں جہاذاں دے ہتھِیاراں دا مکَینِک۔ ساڈا دۄناں دا رَیںک کارپۄرل سی۔ اُںج اُہ مَیتھۄں چار سال سِینِیئر سی۔

نوتیج اَۄکھِییاں ڈِئُٹِییاں دے نالھ-نالھ پْرائیِویٹلی پڑھائی وی کر رِہا سی۔ اُسنے مَینُۄں وی پڑھائی لئی پْریرِیا سی پر مَیں تاں دسوِیں ہی مساں پاس کِیتی سی۔ میرے واںگ آم ہوائی سَینِک دس جماتُۄ ہی سن۔ ساڈے لئی تاں ایئر پھۄرس دی نَۄکری ہی اِک وڈّی چھالھ سی۔ پِںڈّاں دِییاں دھُۄڑاں پھکّدے اسِیں ہوا 'چ اُڈّݨ والھِییاں مشِیناں دے مکَینِک بݨ گئے ساں۔ نوتیج راہِیں مَیں اکادمِک کِتاباں نالھ تاں ناں جُڑِیا٬ گِیان دِییاں کِتاباں پھرۄلݨ لگّ پِیا۔ اُہ سِلیبس دِییاں کِتاباں تۄں بِناں ہۄر پُستکاں وی پڑھدا رہِںدّا سی۔ اُنہاں وِچّۄں مَیں اپݨی پسںدّ دِییاں چُکّ لِیائُںدا۔ نوتیج 'چ کابلِیئت دے نالھ جُرئت وی سی۔ پھُۄکی تے کٹّڑ افسراں مُۄہرے اڑن کارن اُہ تِنّ وار اٹھائی-اٹھائی دِناں لئی سِیکھاں پِچھّے جا چُکّا سی۔ اِسے کارن اُسنُۄں کارپۄرل دی ترکّی لیٹ مِلھی سی۔ ہوائی سَینا 'چ پریڈاں-پِیٹِییاں گھٹّ ہی ہُںدِّییاں سن پر جدۄں کدی 'اُپّرۄں' وڈّے-وڈّے افسراں نیں اِںسپکَیشن کرن آئُݨا تاں کئی-کئی دِن پْرَیکٹِساں ہُںدِّییاں رہِݨِییاں۔ نوتیج نیں کِسے ناں کِسے بہانے پترا واچ جاݨا اتے ٹھۄک کے بنّہی پگّ نُۄں سُیاردِیاں آکھݨا٬ "اِہ وی کۄئی کمّ اَیں- ساودھان٬ کھبّے مُڑۄ٬ سجّے مُڑۄ٬ تیج چلّۄ٬ ہَۄلھی چلّۄ٬ سلامی دِئۄ۔ بںدّے نُۄں شرییام کٹھپُتلی بݨا دِںدّے آ۔"

نوتیج چاہُںدّا سی کِہ اُسدا چھۄٹا بھرا ریشم دبّ کے پڑھے۔ پر ریشم اٹھّوِیں وِچّۄں پھیلہ ہۄ کے کھیتی کرن لگّ پِیا سی۔ بھَیݨ نیں دس کرکے سِلائی-کڈھائی دا ڈِپلۄما کر لِیا سی۔ نوتیج نیں پہِلاں اُسدا وِیاہ کِیتا تے پھِر اپݨا۔

نوتیج نیں نَۄں سال پُۄرے کرکے ایئر پھۄرس چھڈّ دیݨی سی۔ اُہ پُلِٹِیکل سائِںس دی اَیم.اے پھسٹ ڈوِیذن 'چ کر چُکّا سی۔ کِسے کالج 'چ پْرۄپھَیسر بݨن دا سُپنا سی اُسدا۔ منجِیت نیں بی.اے کِیتی ہۄئی سی۔ اُسدی پلان بی.اَیڈّ کرن دی سی۔ اُسنُۄں مِئۄُذِک دا شَۄک سی۔ مَیں جدۄں کدی اُنہاں دے کُیاٹر وِچ جاݨا تاں جِیتاں بھابی نُۄں سِتار وجائُݨ لئی سِپھارِش کرنی۔ سںوّیدنی سُراں 'چۄں جھردے سُہج نالھ رُۄہاں سرشار ہۄ جاݨِییاں۔

جِس دِن نوتیج دے ڈِسچارج دی چِٹھّی٬ ایئر-ہَیڈّکُیاٹر تۄں سُکیاڈرن دے آرڈرلی-رُۄم 'چ پہُںچّی٬ اُس دِن اُہ کھُشی 'چ کھِڑِیا پِیا سی٬ "بسّ تِنّ مہِینے ہۄر نیں۔ ڈیڈھ مہِینے بائد کلِیئرَیںس شُرُۄ کر دیݨی آں تے پھِر آپاں اُڈںتّر ہۄ جاݨَے۔ سِول 'چ مَیں لَیکچرار تے جِیتاں ماسٹرنی۔ نوِیں ذِںدّگی شُرُۄ کراںگے۔" نوتیج دی اِک کالج وِچ سِلَیکشن ہۄ چُکّی سی۔

پر اگلے دِناں 'چ جںگّ لئی 'تِیار بر تِیار' دِییاں تاراں کھڑک گئیِیاں۔ چھُٹِّییاں تے ڈِسچارج رۄک دِتّے گئے۔ بیبسی تے نِراشتا 'چ ڈُبّے نوتیج نیں آکھِیا سی٬ "اکھِیر 'تے آ کے پھس گِیا۔"

"لڑائی کِتے سدا تاں نہِیں لگّی رہِݨی۔" مَیں دِلاسا دِتّا سی۔

"مُکّݨ 'تے اِنہاں نیں کِہڑا اِکدم چھڈّ دیݨَے۔ اُنّی سَۄ پَیںہٹ دی لڑائی تۄں بائد ڈِسچارج 'تے جاݨ والھے ڈیڈھ-ڈیڈھ سال رِڑک ہُںدّے رہے سی۔ مَیں تاں اِک دِن وی وادھُۄ نہِیں اٹک سکدا۔"

3 دسمبّر 1971 نُۄں جںگّ دے بِگل وجّ گئے۔ اۄدݨ نوتیج دی نَۄکری نَۄں سال تۄں اِک مہِینا اُپّر ہۄ چُکّی سی۔ اُہ اپݨے ٹریڈ دا کمّ تاں کردا پر بُجھِیا-بُجھِیا رہِںدّا۔ وار-وار اِہی آکھی جاںدا٬ "اکھِیر 'تے آ کے پھس گِیا۔"

"اۄئے سجّݨاں کی ہۄ گِیا تَینُۄں؟ جِگرا رکھّ۔" مَیں کھِجھ کے آکھِیا سی۔

"کی گلّاں کردَیں یار؟ میرا سارا کِیتا-کرائِیا کھُۄہ 'چ پَے گِیا۔ اِہ ہَۄسلا دِکھئُݨ دی گلّ میرے 'تے ہی نہِیں ہۄرناں 'تے وی لاگُۄ ہُںدّی اے۔ تُۄں دِکھا تاں ہَۄسلا٬ لِکھ چِٹھّی پْردھان مںتّری 'تے اُہدے وذِیراں نُۄں کِہ بھیجݨ آپݨے پُتّاں نُۄں مُہاج 'تے ساڈے واںگ لڑن تے مرن واستے۔"

"تیج! مُںہّ بںدّ رکھّ۔ ہَیداں دِییاں گلّاں کرکے تُۄں اپݨا تاں کۄرٹ-مارشل کروائُݨا ای اَیں٬ نالھ سانُۄں وی پلیتھݨ لُیائیںگا۔" مَیں اُسنُۄں چَۄکس کِیتا۔

"اۄئے! اَیویں کِئۄں مۄک ماری جانَے٬ جاہ ہۄ لَیݨ دے میرا کۄرٹ-مارشل۔"

مَیں دیکھ رِہا ساں٬ نوتیج دی نِراشتا تے بیبسی وِدرۄہ 'چ بدل گئی سی۔ دۄ دِن پہِلاں جدۄں ہوائی ہملے دا سائِرن ہۄئِیا تاں اُہ ساڈے نالھ مۄرچے وِچ نہِیں سی لُکِیا۔ پُچھّݨ 'تے کہِݨ لگّا٬ "میرے اُتّے تاں پہِلاں ہی بمبّ ڈِگِّیا پِئَے۔"

تے پھِر سچمُچّ ہی بمبّاں دی ٹھِگݨی شکل والھِییاں٬ جہاذاں دِییاں گۄلھِییاں نوتیج 'تے ورہ گئیِیاں سن... اُسدی لاش دے دُیالھے کھُۄن دا چھپّڑ لگّا ہۄئِیا سی۔ کھُۄن 'چ ڈُبّی اُسدی رۄٹی ویکھ کے مَینُۄں؛ اُسدی ہیٹھلے رَیںکا اتے افسراں وِچالھے پاڑے بارے آکھی گلّ یاد آ گئی سی٬ "کِنّا فرک اےَ ساڈی اتے افسراں دی رۄٹی٬ وردی تے تنکھاہ وِچ۔ نَۄں سال پُۄرے ہۄݨگے تاں سِول 'چ جا کے چںگّا کھاواںگے٬ چںگّا پہِناںگے۔"

پر چںگّی رۄٹی تاں کی٬ جںگّ نیں تاں اُسدی پلیٹ 'چ پئی رُکھّی-سُکّی وی اُسنُۄں کھاݨ نہِیں سی دِتّی۔ اِستۄں پہِلاں کِہ اُہ رۄٹی کھاںدا٬ گۄلھِییاں اُسنُۄں کھا گئیِیاں سن۔ رۄٹی نیں اپݨی کِیمت وسُۄل لئی سی۔ 'فَۄجی دی رۄٹی اینی مہِںگّی کِئۄں اے؟ ' میرے اںدّرۄں گُبار اُٹھِّیا سی۔

اُسدے سسکار سمیں جدۄں اسِیں 'شۄک شستر' دی مُدرا وِچ رائیِپھلاں اُلٹِییاں کِیتِییاں اتے بِگل دی 'لاسٹ پۄسٹ' دی ماتمی دھُنّ اُبھّری تاں سارے ہوائی اڈّے 'چ سۄگ چھا گِیا سی۔

ڈُۄںگھے سۄگ 'چ ڈُبِّیا ہۄئِیا سی نوتیج دا کُیاٹر٬ جدۄں مَیں نوتیج دِییاں استھِییاں لَے کے پہُںچّا۔ کُیاٹر اںدّر وڑدِیاں میرِییاں لتّاں پھُلّݨ لگّ پئیِیاں۔ مَینُۄں ویکھ کے٬ کمرِیاں وِچ درِییاں 'تے بَیٹھے سارے جݨے وراںڈے 'چ آ کھلۄئے۔ سدمے نالھ مِدھّی ہۄئی جِیتاں بھابی٬ ڈِگُۄں-ڈِگُۄں کر رہی سی۔ گۄرا چِہرا پِیلھا ذرد پَے چُکّا سی۔ چِٹّی چُنّی دی چِٹِیائی اُسدِییاں مۄٹِییاں-مۄٹِییاں اکھّاں وِچ وی اُتّر آئی سی٬ سُپنِیاں وِہُۄݨی چِٹِیائی۔ پںجّاب تۄں پہُںچّے نوتیج دی ماں تے بھرا ہالۄں بیہال ہۄئے پئے سن۔ جِیتاں سںگّ کھڑِییاں اَۄرتاں٬ لاگلے کُیاٹراں دے سَینِکاں دِییاں پتنِییاں٬ ماواں اتے بھَیݨاں سن۔ پںجّاب٬ بںگّال٬ تامِلناڈُۄ٬ مہاںراشٹر٬ راجستھان٬ اُتّر پْردیش آدِ سُۄبِیاں دِییاں اُنہاں اَۄرتاں دے رںگّ اتے نَیݨ-نکش تاں بھِنّ-بھِنّ سن پر اُنہاں دے چِہرِیاں 'تے چھائے فِکراں دے چِنّہ اِکّۄ جِہے سن۔ اُتّرلائے تۄں دۄ سَۄ کِلۄمِیٹر دُۄر٬ سُرکھِّئت تھاں 'تے ہۄݨ دے باوجُۄد وی اُہ جںگّ دا اۄنا ہی سیک ہںڈھّا رہِییاں سن٬ جِنّا اُنہاں دے پتی٬ پُتّ اتے وِیر۔

مَیں کمبّدے ہتھّاں نالھ استھِییاں والھا کلس جِیتاں بھابی ولّ ودھائِیا۔ اُہ ڈَۄر-Øبھَۄر ہۄئی کُجھ پل اُسنُۄں تکّدی رہی تے پھِر چھاتی نالھ لائُںدِیاں اُسدی لیر نِکلھ گئی٬ "نہِیں... نوتیذ.. نہِیں... اِہ تُۄں نہِیں۔ تیری سۄچ وِچ مَۄت نہِیں٬ ذِںدّگی سی۔ آپاں بِہتر ذِںدّگی دے سُپنے لئے سن... تُۄں مَینُۄں چھڈّ کے کِتے نہِیں جا سکدا... دیکھ! مَیں تَینُۄں اُڈِیک رہی ہاں... تیرے راہاں 'چ کھڑھی آں۔" دھاہاں ماردِیاں اُہ بیسُرت ہۄ گئی۔ نالھ کھلۄتِییاں اَۄرتاں نیں اُسنُۄں سمبھّالھ لِیا۔

ڈھِڈّ 'چ مُکِّییاں دے رہی نوتیج دی ماں دِییاں وی لیراں نِکلھ گئیِیاں۔ کلس نُۄں پلھۄسدِیاں اُہ کُرلائی٬ "ہائے وے ربّا! اِہ تُۄں کی کِیتا؟ میرا کڑی ورگا جُیان پُتّ کھۄہ لِیا... اجے تاں مَینُۄں اِہدے پِئۄ دی مَۄت ہی نہِیں بھُلّی٬ ہُݨ تُۄں اَیڈا وڈّا کہِر ہۄر ڈھاہ دِتَّے۔ اِہ تُۄں مَینُۄں کِہڑے جنماں دی سجا دے رِہاں... ۔"

میرِییاں اکھّاں آپ مُہارے وہِ تُرِییاں سن۔

ماں اتے جِیتاں دِییاں دھاہاں-سِسکِییاں مساں ہی بںدّ ہۄئیِیاں۔ ڈُۄںگھے سدمے 'چ ہۄݨ کارن جِیتاں تۄں کۄئی گلّ نہِیں سی ہۄ رہی۔ ماں اتے ریشم نالھ دُکھّ-درد ساںجھا کرکے مَیں اُٹھّ پِیا ساں٬ اُترلائے 'چ ہاذر ہۄݨ لئی۔ بَیرکاں کۄلھ آ کے میری جِیپ ہَۄلھی ہۄ گئی۔ انِیںدرے کارن سرِیر ٹُٹِّیا پِیا سی۔ دِل کِیتا کِہ بَیرک 'چ جا کے چںگّی ترہاں نہاواں تے رجّ کے سَۄواں۔ پر سُکیاڈرن کماںڈر دی چھیتی تۄں چھیتی مُڑن دی ہدائِت چیتے آ گئی۔ مَیں جِیپ مُڑ تیذ کر لئی... سۄچاں ہی سۄچاں وِچ مَینُۄں سُکیارڈن کماںڈر دا نوتیج دی مَۄت تۄں بائد دِتّا بھاشݨ سُݨائی دیݨ لگّا٬ "دیش لئی مر مِٹݨا ذِںدّگی دا اُتّم کارج ہَے۔ سِر 'تے کپھّݨ بنّہݨاں تے مَۄت نالھ گلّاں کرنِییاں سِرف سَینِکاں دے ہِسّے ہی آئِیا ہَے... نوتیج دا رݨبھُۄمی 'چ ڈُلّہِیا کھُۄن٬ سانُۄں بھارت ماں دی رکھِّیا لئی ہۄر دْرِڑ کردا ہَے۔"

میری نذر بیملُۄمے ڈھںگّ نالھ سجّے-کھبّے گھُمّی سی۔ سُکیاڈرن کماںڈر دِییاں گلّاں سُݨ رہے سَینِکاں دے چِہرِیاں 'تے سُۄرمگتی دی شیڈ وِچ اِک شیڈ ہۄر وی سی٬ ادھِینگی دی۔ اپݨے اںدّر دی ادھِینگی وی٬ مَیں مہِسُۄس کر رِہا ساں۔ سُکیاڈرن کماںڈر دے چِہرے 'تے لالی سی۔ شائِد وڈّے رَیںک اتے مۄٹی تنخاہ دی لالی کارن اُس اںدّرلی ادھِینگی ذاہر نہِیں سی ہۄ رہی۔ اُہ جۄش نالھ بۄل رِہا سی٬ "مَینُۄں اپݨے سُکیاڈرن دے ودھِییا پائِلٹاں اتے ٹَیکنِیشئناں 'تے ماݨ ہَے٬ پھخر ہَے۔"

اِہۄ جِہِییاں ہی ماݨ, پھخر والھِییاں گلّاں کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس ٹراںٹۄ دے کماںڈِںگّ افسر نیں وی سٹِیو دے سسکار تۄں پہِلاں آکھِییاں سن... سٹِیو دی لاش اپھگانِستان تۄں ہوائی جہاذ راہِیں پہُںچّی سی۔ اُسدی لاش والھی لمّی گڈّی جدۄں ایئرپۄرٹ تۄں بیس نُۄں آ رہی سی تاں کُجھ لۄک٬ مارچ مہِینے دی ٹھںڈھّ دی پرواہ ناں کردے ہۄئے 'ہائیِوے آف ہِیرۄذ' دے پُلھ 'تے ہاذر سن۔ اُنہاں نیں 'پِیارے سٹِیو برٹن! تیری بہادری 'تے کَینیڈا نُۄں ماݨ ہَے' دے پرچماں نالھ سٹِیو دا ستِکار کِیتا سی۔

سٹِیو دے اںتِّم درشناں لئی کَیسکِٹ٬ 'کلارک پھِئۄُنرل ہۄم' وِچ رکھّی گئی سی۔ سٹِیو دی مَۄم٬ نَینسی دے مَۄم-ڈَیڈ٬ ہۄر رِشتیدار٬ دۄست-مِتّر اتے کافی سَینِک کُرسِییاں 'تے بَیٹھے سن۔ 'کمِشنیئرذ' ولّۄں مَیں ہاذر ساں۔ سَینِکاں دے چِہرِیاں 'تے بہادری دے ہاو-بھاواں ہیٹھ پر-وسّ دے چِنّہ وی رُۄپمان ہۄ رہے سن۔

سٹِیو دے وردی پائی ہۄئی سی۔ اُسدا نُچّڑِیا ہۄئِیا چِہرا کَیمِیکلاں دے پْربھاو ہیٹھ لالگی 'چ سی۔ اںدّرۄں سپھَید مکھملی کپّڑِیاں نالھ سجائی ارتھی دے ہوالے ہۄئِیا اُہ جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ 'بتھیری مار-مرائی ہۄ گئی۔ ہُݨ آرام کر لَیݨ دِئۄ۔'

فَۄجی پادری نیں بائیِبل وِچّۄں سرمن پڑھے تے سٹِیو دی کُربانی نُۄں بائیِبل دے پْرسںگّاں نالھ جۄڑ کے اُسنُۄں نائِک وجۄں پیش کِیتا۔

اُس تۄں بائد ٹراںٹۄ دے میئر نیں٬ دُنِییا بھر 'چ دھرماں دے ناں 'تے ہۄ رہے کھُۄن-کھرابے دی گلّ چھیڑ کے٬ کنیڈِیئن سَینِکاں دی دلیری نُۄں سلاہِیا٬ جِہڑے اتِ کٹھِّن ہالتاں وِچ تالِباناں نالھ لۄہا لَے رہے سن۔ اُسنے سٹِیو دی کُربانی نُۄں ٹراںٹۄ-نِواسِییاں ولّۄں پْرݨام کِیتا۔

بیس دے کماںڈِںگّ افسر نیں وِشو امن لئی کنیڈِیئن پلٹݨاں دے رۄل دی پْرشںشّا کِیتی۔ بۄسنِییاں تے سۄمالِییا وِچ اپݨے بیس دِییاں یُۄنِٹاں دی ودھِییا کارگُذاری دا ماݨ نالھ ذِکر کِیتا۔ بۄسنِییاں مِشن 'تے تاں اُسنُۄں باہلا ہی پھخر سی٬ جِس وِچ سٹِیو اتے تِنّ ہۄر سَینِکاں نُۄں بہادری-سنمان مِلھے سن۔ سٹِیو بارے اُسنے بھاوُک اںدّاذ وِچ کِہا سی٬ "اُہ اِک سُۄرما سَینِک سی٬ کمال دا نِشانچی۔ اُسدی مَۄت میرے بیس لئی ہی نہِیں٬ سمُچّی کنیڈِیئن پھۄرسذ لئی بہُت وڈّا گھاٹا اے پر اسِیں اُسدی کُربانی 'تے پھخر وی مہِسُۄس کردے ہاں... مَیں سٹِیو دی وِدھوا نَینسی برٹن دی ہر سمبھّو سہائِتا کراںگا۔"

سٹِیو دے اتے نَینسی دے ماپِیاں تے دۄستاں نیں٬ اُس نالھ بِتائے سمیں دِییاں یاداں ساںجھِییاں کِیتِییاں تے پھِر پۄڈِیئم 'تے نَینسی آئی سی۔ اُسنے کالھا سُۄٹ پہِنِیا ہۄئِیا سی۔ بھُۄرے والھ سادا ڈھںگّ نالھ سجائے ہۄئے سن۔ مَیں سُݨ چُکّا ساں کِہ پتی دی مَۄت دی خبر ٹَیلِیپھۄن راہِیں کنّاں 'چ پَیݨ 'تے اُہ سُنّ ہۄ کے تھاں ہی ڈِگّ پئی سی... ادھمۄئی دے مُۄںہۄں 'نۄ٬ نۄ... نۄ' دی چِیکھ نِکلھی سی۔ ہُݨ چار دِناں بائد سی تاں اُہ اجے وی ڈُۄںگھے سدمے 'چ پر اپݨے آپ نُۄں کِسے ہدّ تکّ سامبھِیا ہۄئِیا سی۔ اُسنے کھِڑکی وِچِّیں باہر کھلۄتے رُںڈّ-مُںڈّ درکھّتاں ولّ تکِّیا۔ اکھّاں وِچ دفن ہۄئیِیاں ہسرتاں جِویں درکھّتاں نُۄں کہِ رہِییاں ہۄݨ, 'تُہاڈی پتّجھڑ مہِینے-ڈیڈھ مہِینے تکّ مُکّ جائیگی پر ساڈی نہِیں مُکّݨی٬ اُمراں جیڈی لمّی پتّجھڑ۔' دھِیرج دھار کے اُسنے کہِݨا شُرُۄ کِیتا٬ "میرا تے سٹِیو دا ساتھ بائی سال دا ہَے... پہِلاں دۄستی٬ پھِر وِیاہ۔ اپݨے سادھناں مُتابِک اسِیں ذِںدّگی نُۄں پُۄری ترہاں ماݨِیاں۔ اَۄکڑاں-کٹھِنائیِیاں وی آئیِیاں پر اِکّسُرتا ساڈی اُۄرجا بݨدی رہی۔ اِک وار ساڈے 'چ دُۄری وی پئی پر رُۄہاں 'چ کھُݨے پِیار نیں سانُۄں ٹُٹّݨ ناں دِتّا... ہُݨ اِس سدا-سدا دی دُۄری مُۄہرے میری کۄئی واہ-پیش نہِیں جا رہی٬" مُۄںہ پاسے کرکے اُسنے اکھّاں پُۄںجھِییاں تے بۄلی٬ "مَیں سٹِیو دِییاں یاداں نُۄں جِیون-شکتی بݨائُݨ دی کۄشِش کراںگی تے اُس شکتی نالھ دۄناں بچِّیاں دی سمبھّال کراںگی۔"

پادری دے آدیش 'تے ہال 'چ ہاذر ہر وِئکتی نیں واری سِر٬ کَیسکِٹ کۄلھ جا کے سٹِیو دے آکھری درشن کِیتے۔ نَینسی نیں سٹِیو دی باںہ پلۄسی اتے گُۄڑھے پِیار نالھ متھّے 'تے ہتھّ پھیرِیا۔ اُسدے نالھ ہی٬ ڈَۄر-بھَۄر ہۄئے ٹِمّ دا ہتھّ وی ڈَیڈ دے چِہرے 'تے گھُمِّیاں۔ ننّہے جِہے جِمّی نیں ڈَیڈ دی گلہ نُۄں چھُہِیا تے بھۄلھی ادا 'چ آکھِیا٬ "ڈَیڈ! آئی لو یُۄ۔" نَینسی دے چِہرے 'تے مُسکراہٹ دی کاتر اُبھّر آئی۔ پُتّ نُۄں مۄہ نالھ چُمّدِیاں اُس دِییاں اکھّاں بھر آئیِیاں۔

کبرِستان نُۄں ٹُرن دا سماں ہۄ گِیا سی۔ کَیسکِٹ بںدّ کردِیاں نَینسی دا چِہرا اِکدم ہی بُجھ گِیا۔ چِہرے دی رَۄشنی جِویں کَیسکِٹ نیں نِگلھ لئی ہۄوے۔ اُہ لڑکھڑا گئی۔ کۄلھ کھلۄتے اُسدے مَۄم-ڈَیڈ نیں٬ "نَینسی بیٹی! ہَۄسلا رکھّۄ'' آکھدِیاں اُسدی پِٹھّ پلۄسی۔ درد-ڈُبِّیا ہئُکا نَینسی اںدّرۄں نِکلھ گِیا۔

کبرِستان وِچ گہِری چُپّ چھائی ہۄئی سی۔ ناں کۄئی الارم٬ ناں ہَۄرن تے ناں ہی کۄئی سائِرن... ۔ کبرِستان دے واسی٬ دُدھّ-چِٹّی برف دے کمبّلھ تاݨی شاںتی نالھ سُتّے پئے سن۔ پر کبراں وِچ اُہ نہِیں سن٬ اُنہاں دی مِٹّی سی۔ اُہ سارے آپۄ اپݨی جِیون-جںگّ لڑدے تے اُسنُۄں اُچِت سابت کردے-کردے مُکّ گئے سن٬ کھاک ہۄ گئے سن۔ سٹِیو نُۄں وی٬ فَۄجی رسماں نالھ سپُرد-اے-خاک کر دِتّا گِیا۔ مَیں نَینسی کۄلھ کھلۄ کے اپھسۄس کِیتا٬ "نَینسی! بہُت ماڑا ہۄئِیا۔ اجے تاں سٹِیو نیں ذِںدّگی دِییاں بہُت رُتّاں مانݨِییاں سن... ۔"

"ڈیو! سٹِیو نیں اپْرَیل دے شُرُۄ 'چ واپس آ جاݨا سی۔ اِیسٹر اسِیں اِکٹھِّیاں منائُݨا سی۔ پر کی پتا سی کِہ اُسدے ہِسّے دے تِئُہار سدا لئی ختم... ۔" گلّ اُسدے دردِیلے ہئُکے 'چ ڈُبّ گئی۔ اُسدے اِس ہئُکے نیں مَینُۄں چالی سال پہِلاں دے جِیتاں بھابی دے ہئُکے یاد کروا دِتّے... اُہ ہئُکے-ہٹکۄرے٬ پہِلاں مَیں اُدۄں سُݨے سن جدۄں نوتیج دِییاں استھِییاں لَے کے گِیا سی تے پھِر وِساکھی تۄں بائد آئی اُسدی چِٹھّی وِچّۄں۔ اُس وِساکھی نُۄں میرا اپݨا مُۄڈ بڑا کھراب رِہا سی... پِچھلی وِساکھی 'تے مَیں٬ نوتیج تے جِیتاں بھابی اِکٹھّے ساں۔ ہوائی اڈّے 'چ ہۄئے رںگّارںگّ پْرۄگرام نُۄں دیکھݨ تۄں بائد اُہ مَینُۄں اپݨے کُیاٹر 'چ لَے گئے سن۔ اسِیں اِکٹھِّیاں رۄٹی کھادھی سی۔ جِیتاں بھابی دی بݨائی ماہاں دی دالھ مِیٹ نالھۄں وی سُیاد سی۔ "ایئر پھۄرس دی ساڈی اِہ آکھری وِساکھی اے۔" نوتیج نیں کھُشی دے رئۄں 'چ اِہ گلّ دۄ-تِنّ وار آکھی سی۔ پر اُسنُۄں کی پتا سی کِہ اُہ وِساکھی اُسدی ذِںدّگی دی ہی آکھری وِساکھی سی... جِیتاں بھابی دے سُپنِیاں دی بھری-بھرائی پھسل تباہ ہۄ گئی سی۔ ہُݨ اُہ کِہڑے ہالِیں سی٬ کُجھ نہِیں سی پتا۔ جۄدھپُرۄں جا کے مہِینے کُ بائد اُسدی دۄ-ستری چِٹھّی آئی سی۔ اپݨی وِدھوا پَینشن سبںدھّی اُسنُۄں کۄئی کاگذ چاہِیدا سی۔ مَیں سُکیاڈرن دے دفترۄں لَے کے بھیج دِتّا سی۔ تے پھِر وِساکھی تۄں دۄ کُ ہپھتے بائد اُسدی دُۄجی چِٹھّی آئی سی۔ لِکھِیا سی٬ 'میرا تے نوتیج دا رُۄہاں دا ناتا سی۔ تُسِیں دیکھدے ہی رہے آں کِہ ساڈی سادھارن جِہی ذِںدّگی وِچ وی بہاراں ورگی ٹہِک تے مہِک سی۔ اُہ سبھ نوتیج دے ساتھ دِییاں برکتاں سن۔ اسِیں اِک-دُۄجے دے ماݨ وِچ اُڈّے پھِردے ساں۔ پر ربّ نیں اجِہا پٹکا کے مارِیا کِہ ذِںدّگی ذہِر بݨ گئی اے... ہںجھُّۄ کیردِیاں مَیں کدی-کدی نوتیج نُۄں آواذاں مارن لگّ جاںدی ہاں کِہ آ کے دیکھ٬ تیری جِیتاں نالھ کِویں بیئِنساپھِییاں ہۄ رہِییاں نیں٬ بِگانِیاں ولّۄں نہِیں؛ آپݨِیاں ولّۄں۔ نوتیج ہُراں نُۄں 'بھا جی٬ بھا جی' کرن والھا ریشم میرے نالھ رۄہب نالھ گلّ کردَے۔ سسّ دے دِل 'چ ہمدردی ہَیگی اے پر اُسدی پُچھّ-پْرتِیت ہَے نہِیں۔ دراݨی گھر دے کمّاں تۄں پاسا وٹّ جاںدی اے۔ مَیں تاں آپ ہی کمّاں 'چ رُجھّے رہِݨا چاہُںدّی ہاں پر اِہ کدر تاں کرن۔ جِہڑی ماڑی-مۄٹی کدر ہَیگی اے٬ اُہ پَینشن کرکے اےَ۔ من دی چَین لئی جدۄں مَیں سِتار وجائُݨ لئی بَیٹھدی ہاں تاں سارے سڑ-بل جاںدے ہن۔ کِنّی گمگِین سی اَیتکِیں دی وِساکھی … ۔ '

چِٹھّی پڑھ کے مَیں بڑا پْریشان ہۄئِیا۔ پر نالھ ہی من 'چ ماݨ جِہا وی اُبھّرِیا... جِیتاں بھابی نیں مَینُۄں اپݨا سمجھ کے میرے نالھ دُکھّ-درد ساںجھے کِیتے سن۔ چِٹھّی دے اکھِیر 'چ اُسنے اپݨے باپُۄ دا اَیڈرَیس لِکھِیا ہۄئِیا سی۔

جواب وِچ مَیں اپݨتّ بھِجّے شبداں راہِیں جِیتاں نالھ ہمدردی پْرگٹائی۔ اپݨی سہائِتا دی پیشکش کِیتی۔ دُکھّاں نالھ جُۄجھݨ دا ہَۄسلا وی دِتّا۔

تے پھِر تکرِیبن ہر دۄ-تِنّ مہِینے بائد٬ دُکھّ-درد بِیاندی اُسدی چِٹھّی آ جاںدی۔ آکھر وِچ کِسمت نُۄں کۄسِیا ہُںدّا۔ اُس سال دی دِیوالی نُۄں اُسنے کلمُۄںہِیں دِیوالی لِکھِیا سی۔ مَیں اُسنُۄں دِلاسا دِںدّا رہِںدّا۔ ہۄر کر وی کی سکدا ساں۔ کِسمت مُۄہرے ناں اُسدا ذۄر سی تے ناں میرا۔

پر ہُݨ نَینسی دے کیس نُۄں ویکھدِیاں مَیں مہِسُۄس کر رِہا ساں کِہ جِیتاں دِییاں نوتیج دی مَۄت تۄں بائد دِییاں سمسِّیاواں اُسدی ماڑی کِسمت کرکے نہِیں سن... اُسدِییاں دِیوالِییاں تے وِساکھِییاں اینِییاں کالھِییاں نہِیں سن ہۄݨِییاں جے نوتیج کنیڈا دا فَۄجی ہُںدّا... جِیتاں کۄلھ آپݨی جَۄب وی ہۄݨی سی تے سرکار ولّۄں چںگّی پَینشن وی مِلھ جاݨی سی۔ کی لۄڑ سی اُسنُۄں رِشتیداراں تے ہۄر لۄکاں ولّ جھاکݨ دی۔

نَینسی نُۄں اجِہی کۄئی لۄڑ نہِیں سی پئی۔ لۄکاں ولّۄں مِلھی بھاوناتمک مدّد لئی وی اُسنُۄں کِسے دے ترس دی پاتر نہِیں سی بݨنا پِیا۔

پر دُکھّ تاں ہر تھائیِں ہُںدّے نیں٬ آپۄ-اپݨی کِسم دے... نَینسی اپݨے پُتّر دی سمسِّیا وِچ اُلجھی پئی سی۔ اِک دِن جدۄں مَیں نَینسی نالھ اپݨی ڈِٹَیچمَیںٹ دا بجّٹ ڈِسکس کرن گِیا تاں پُچھّ لِیا٬ "ٹِمّ کِویں ہَے؟ کۄئی فرک پِیا؟"

"فرک اُہدے 'چ نہِیں٬ میرے وِچ پَیݨا شُرُۄ ہۄ گِئَے۔"

"کی متلب؟" مَیں ہَیران ہۄ کے پُچھِّیا۔

"پہِلاں مَیں اُسنُۄں اپݨے ہی ہِساب نالھ سمجھدی سی پر ہُݨ اُس نُۄں اُسدی سۄچ انُسار سمجھݨ دی کۄشِش کر رہی ہاں۔ کلّہ اُہ کمپِّئۄُٹر 'تے بَیٹھا سی۔ مَیں پُچھِّیا کی کر رِہاں۔ کہِݨ لگّا 'وار' لپھذ نُۄں 'اَیکسپلۄر' کر رِہاں۔ مَیں پُچھِّیا کاہدے واستے۔ کہِںدّا سکُۄلۄں اَیسائیِنمَیںٹ مِلھی ہَے۔ مَیں پُچھِّیا کِہ اَیسائیِنمَیںٹ 'جںگّ' بارے ہَے۔ کہِںدّا کِسے وی 'اِمپَۄرٹَیںٹ اِشُۄ' 'تے لیکھ لِکھݨَے۔ تِنّ گھںٹّے بِیت گئے۔ مَیں جا کے دیکھِیا تاں دںگّ رہِ گئی۔ مَۄنِیٹر 'تے 'وار آف تھَۄٹس' دے سِرلیکھ ہیٹھ کُجھ لائیِناں لِکھِییاں ہۄئیِیاں سن۔ مَیں منّدی ہاں کِہ اجّ-کلّہ دے بچّے بہُت سُۄکھم ہن پر میرا ٹِمّ تاں... ۔"

'ٹݨن-ٹݨن' نَینسی نیں گلّ وِچّے چھڈّ٬ پھۄن اُٹھا لِیا۔ سُݨن اُپرںتّ اُہ مَینُۄں سمبّۄدھِت ہۄئی٬ "بیس-ہَیڈکُیاٹر دی کال سی۔ سارِییاں یُۄنِٹاں 'چ 'ہائی اَیلرٹ' جاری ہۄ چُکَّے۔ سُۄہِییا ایجںسِّییاں نُۄں شکّ ہَے کِہ اِنہاں دِناں وِچ کنیڈا دی کِسے ایئرپۄرٹ جاں فَۄجی ٹِکاݨے 'تے اتّوادی ہملا ہۄ سکدَے۔ تُۄں اپݨے کمِشنیئرذ نُۄں ہدائِتاں دے آ٬ کِہ اُہ سَینِکاں تے سِولِیئناں دے پچھاݨ-پتّر بارِیکی نالھ چَیکّ کرن اتے گیٹاں-بِلڈِںگّاں دی آواجائی 'تے گھۄکھوِیں نذر رکھّݨ … شکّی نکلۄ-ہرکت اتے شکّی بںدّے بارے 'اۄپریشن کںٹّرۄل' نُۄں تُرںتّ کال کرن۔"

"اۄ کے۔" آکھ مَیں اُٹھّ پِیا۔ کار ولّ نُۄں جاںدِیاں مَیں ٹِمّ دی 'وِچاراں دی جںگّ' والھی گلّ 'تے ہَیران ہۄئی جا رِہا ساں۔ اجّ-کلّہ دے بچّے واکئی بہُت شارپ ہن... کُجھ دِن ہۄئے مَیں اپݨے دس کُ سال دے دۄہتے نالھ اپݨی ایئر پھۄرس دی نَۄکری دِییاں گلّاں کر رِہا ساں۔ اُس نیں میرے 'تے سوال کر دِتّا٬ "نانُۄں! جہاذاں وِچ تاں پَیسَیںجر بَیٹھدے آ۔ تُسِیں جہاذاں 'تے بمبّ٬ مِذائیِلاں جاں ہۄر وَیپن کِئۄں لۄڈ کردے سی؟" مَیں کی جواب دِںدّا! سۄچِیں پَے گِیا ساں کِہ اسِیں دائوے تاں اِہ کر رہے ہاں کِہ سائِںس تے تکنالۄجی نیں دُۄرِییاں گھٹا دِتِّییاں ہن۔ دُنِییا دے سارے مُلک اِک-دُۄجے دے نیڑے ہۄ گئے ہن۔ پر اِس نیڑتا وِچّۄں نِکلھِیا کی ہَے؟ جںگّ! ہر پاسے جںگّ دے خترے دِییاں گھںٹِّییاں وجّ رہِییاں ہن... 'اَیلرٹ'... 'ہائی اَیلرٹ'۔

بیس اںدّرلِییاں پۄسٹاں دے کمِشنیئراں نُۄں چَۄکسی ہدائِتاں دسّݨ-سمجھائُݨ بائد مَیں ڈِکسن آرمُری جا پہُںچِّیا۔ اُتھّۄں دے کمِشنیئر نالھ گُفتگُۄ کرکے جدۄں مَیں گارڈ-رُۄم 'چۄں باہر نِکلھِیا تاں ڈمِٹری ٹکّر پِیا۔ اُہ دۄ کُ دِن پہِلاں ہی اپھگانِستان تۄں پرتِیا سی٬ اپݨی دُۄجی ٹرم پُۄری کرکے۔ مَیں اُہنُۄں "وَیلکم بَیک'' کِہا۔ اُسنے دھنّواد کِیتا۔ ساڈی 'ہائی اَیلرٹ' تۄں شُرُۄ ہۄئی گلّ اپھگانِستان جںگّ 'تے پہُںچّ گئی۔

"ڈمِٹری! اۄتھے لۄکاں نالھ سںوّاد وی رچائُںدے ہۄ؟" مَیں پُچھِّیا۔

"ڈیو! ساڈے اتے اپھگانِییاں وِچالھے اجے آپسی وِشواس نہِیں بݨِیاں۔ امرِیکا٬ اِںگلَیںڈ٬ کَینیڈا اتے ہۄر دیشاں دے پھَۄجِییاں پْرتی اپھگانِییاں دا روئیِّیا رلھمِلھا جِہا اے۔ کُجھ سانُۄں سہِیۄگ دیںدے ہن تے کُجھ ساڈی مَۄجُۄدگی نُۄں آپݨے دیش وِچ دکھل-اںدّاذی سمجھدے ہن۔ اِس کرکے سانُۄں لۄکاں وِچ جاݨا اجے سُرکھِّئت نہِیں لگدا۔ پھِر وی جدۄں کدی ڈھُکّواں مَۄکا مِلدَے اسِیں اُنہاں نُں سمجھائُݨ دی کۄشِش کردے ہاں کِہ- تالِبان دھرم دے ناں 'تے تُہاڈی اکل نُۄں جںدّرے مار رہے ہن۔ سائِںس تے تکنالۄجی نُۄں ردّ کرکے تُہانُۄں اگِیانتا دے ہنہیرے وِچ ڈکّ رہے ہن٬ تُہانُۄں گرِیبی ولّ دھکیل رہے ہن... ۔" گلّاں کردا ڈمِٹری میرے نالھ ہی بِلڈِںگّ تۄں باہر آ گِیا تے آرمُری دے وِہڑے 'چ لگّے ٹَیںٹ وِچ جا وڑِیا۔ کِسے دی وِدائِگی-پارٹی دی تِیاری ہۄ رہی سی۔ مَیں ٹَیںٹ ولّ تکّدا کار ولّ نُۄں تُر پِیا۔ پارکِںگّ-لَۄٹ 'چۄں کار کڈھدِّیاں میری نِگہا مُڑ ٹَیںٹ 'تے جا ٹِکی... تے میری سۄچ وِچ اُس ٹَیںٹ دی تھاں٬ وڈّے-وڈّے ٹَیںٹ ساکار ہۄ گئے... اُنہاں ٹَیںٹاں وِچ٬ پِچھلے ہفتے٬ سٹِیو ہُراں دی یُۄنِٹ دا ورہیگںڈھّ سماگم ہۄئِیا سی۔ سماگم مَۄکے ہتھِیاراں دی پْردرشنی وی لائی گئی سی۔ شہِر دے لۄک ٹِکٹ کھرِید کے ہتھِیار دیکھ سکدے سن۔

بیس تۄں اسِیں کئی جݨے سماگم وِچ شامل ہۄئے ساں۔ یُۄنِٹ دی ودھِییا کارگُذاری بارے بۄلدِیاں٬ اۄپریشن کماںڈر نیں کُجھ سِرلتھّ سَینِکاں دا ماݨ نالھ ذِکر کِیتا سی۔ سٹِیو نُۄں وِشیش تَۄر 'تے یاد کردِیاں نَینسی نُۄں سنمانِت کِیتا گِیا سی۔ نَینسی نالھ ٹِمّ وی سی۔

پھںکّشن دی سماپتی 'تے مَیں وی اُنہاں نالھ ٹُر پِیا۔ ہتھِیاراں دی پْردرشنی کۄلھۄں لںگھّدِیاں ٹِمّ رُک گِیا۔ مَیں تے نَینسی وی کھڑھ گئے۔ وڈّے-وڈّے میذاں اُپّر پِسٹل٬ سٹیناں٬ اَیلھئَم.جِییاں٬ اَیم.اَیم.جِییاں٬ راکٹ لاںچر٬ گرنیڈ لاںچر اتے ہۄر کئی ہتھِیار سجائے پئے سن۔ درشکاں نالھ وارتالاپ کر رہے سَینِک٬ اُنہاں ہتھِیاراں نُۄں نوِین تکنالۄجی دے ودھِییا ہتھِیار کرار دے رہے سن۔

"مَۄم! جد ساڈے سَینِکاں کۄلھ اینے ودھِییا ہتھِیار ہن تاں اُہ اَیپھگَینِستَین 'چ سفل کِئۄں نہِیں ہۄ رہے۔" ٹِمّ نیں متھّا سُکیڑدِیاں پُچھِّیا۔

"اُنہاں کۄلھ وی ودھِییا ہتھِیار ہَیگے نیں۔" نَینسی نیں اُتّر دِتّا۔

"اُہ بݨائُںدے نیں؟"

"دیسی کِسم دے تاں اُہ بݨا لَیںدے ہن پر ودھِییا نوِین ہتھِیار اُہ اِدھّرۄں-اُدھّرۄں کھرِیددے ہن۔"

"کِتھّۄں؟"

"کُجھ دیش ہتھِیاراں دا بِذنِس کردے نیں۔"

"وہٹّ! وَیپن بِذنِس!" ٹِمّ نُۄں جِویں کرںٹّ وجّا ہۄوے۔ اُسدا ہَیرانگی 'چ جھُںجّلائِیا چِہرا٬ پلاں وِچ ہی اںگِّیاراں واںگ بھکھ اُٹھِّیا۔ کھرہوی آواذ وِچ اُہ بۄلِیا٬ "اِسدا متلب ڈَیڈ نُۄں مارن والھے 'کلّے تالِبان نہِیں٬ ہتھِیاراں دے وپاری وی ہن... آئی ڈۄںٹ اںڈّرسٹَیںڈ دِس بُلشِٹ۔"

"لِسن مائی پرَیشِئس چائِلڈ! آپاں نُۄں اُنہاں مسلِیاں بارے ہی سِر کھپائُݨا چاہِیدَے٬ جِہڑے ساڈے وسّ وِچ ہن۔ یُۄ ٹیک اِٹ اِذی... ٹیک اِٹ اِذی مائی سن۔" ہتھّ وِچلا بَیگ مَینُۄں پھڑا کے٬ نَینسی دۄناں ہتھّاں نالھ پُتّ دے مۄڈھے گھُٹّݨ لگّ پئی تے اُسنُۄں کِسے ہۄر گلّ 'چ پا کے کار وِچ لِجا بِٹھائِیا۔

اُنہاں نُۄں تۄر کے جدۄں مَیں اپݨی کار 'چ بَیٹھا تاں میرے کنّاں وِچ نوتیج دی جںگّ دے دِناں وِچ کہی گلّ گُۄںج گئی٬ "اِکّ وڈّا دیش پاکِستان نُۄں ہتھِیار ویچی جاںدَے٬ دُۄجا وڈّا دیش بھارت نُۄں۔ پاکِستان نالھ ساڈی اِہ تِیجی لڑائی آ۔ دۄناں دیشاں دے ہذاراں فَۄجی مر چُکّے آ۔ مسلا اۄتھے دا اۄتھے ہی اےَ۔ ہۄر پتا نہِیں اجے کِنِّییا لڑائیِیاں ہۄݨِییاں نیں تے کِنّے فَۄجی مرنے ہن۔"

نوتیج نُۄں کی پتا سی کِہ اُسدی واری وی آئی کھڑھی سی تے مگرۄں اُسدی پتنی دا کی ہال ہۄݨا سی۔

مَیں چھُٹّی گِیا تاں نوتیج دے پِںڈّ وی گیڑا لگّا۔ ساڈا آئُݨ-جاݨ بݨِیا ہۄئِیا سی۔ جِیتاں بھابی دِییاں چِٹھِّییاں 'چ پڑھے دُکھّاں-کشٹاں دی جھلک اکھِّیں ویکھی۔ شادی-شُدا٬ انپڑھ جِہے ریشم دی٬ بھرجائی اتے بھرجائی دی پَینشن 'تے کبذا کرن دی نِیئت نیں میرے اںدّر وِدرۄہ کھڑھا کر دِتّا۔ جِیتاں دی سُچجّتا اتے پڑھائی دا پْربھاو تاں میرے 'تے پہِلاں ہی سی۔ ہُݨ اُسدی سُںدّرتا دی کھِچّ وی پَیݨ لگّ پئی۔ اجِہے پلاں وِچ مَینُۄں اپݨا آپا جھُۄٹھا جِہا لگّݨ لگّ پَیںدا٬ جِویں مَیں نوتیج نالھ دگا کما رِہا ہۄواں۔ من اںدّر کشمکّش شُرُۄ ہۄ جاںدی۔

پر مَیں چھیتی ہی دُبِدھا 'چۄں نِکلھ آئِیا ساں۔ میرے دۄست دی وِدھوا سںکّٹ 'چ سی۔ اُس نالھ بیئِنسافی ہۄ رہی سی۔ بیئِنسافِییاں٬ خُدگرذِییاں نیں اُسنُۄں رۄلھ دیݨا سی۔ اُسدی مارُۄتھلی واٹ وِچ دُۄر تکّ ہنہیرا ہی ہنہیرا سی۔ جِیتاں نُۄں چِٹھّی راہِیں ٹۄہ لَیݨ بائد مَیں اُس نُۄں اپنائُݨ دا فَیسلا کر لِیا۔ پر میرے گھردِیاں نیں اڑِکّا ڈاہ دِتّا۔ ماں تے باپُۄ چِٹھِّییاں وِچ واستے جِہے پائُݨ لگّ پئے٬ 'سَۄ سُکھّاں دا تُۄں ساڈا اِکّۄ-اِک پُتّ ایں۔ اپݨے مناں وِچ اسِیں تاں پتا نہِیں کدۄں دے تیرے وِیاہ دِییاں رِیجھاں بُݨ رہے ہاں۔ تَینُۄں چںگّے گھراں دے رِشتے آ رہے آ۔ وِدھوا نالھ تَینُۄں کِس ترہاں وِیاہ دئیِئے … ۔'

مَیتھۄں وڈِّییاں تِنّ بھَیݨاں نیں وی اِہۄ جِہِییاں ہی چِٹھِّییاں پائیِیاں سن٬ 'سانُۄں مساں-مساں دے اپݨے راجے وِیر لئی نوِیں-نویلی دُلہن چاہِیدی اے... ۔'

ماپِیاں دِییاں رِیجھاں-سدھّراں میرے پَیراں دِییاں بیڑِییاں بݨ گئیِیاں۔ جِیتاں اںدّر آس دی کِرن جگا کے٬ اُسنُۄں ہنہیرے وِچ ہی چھڈّ دیݨ دی نمۄشی میرے من وِچ ذِںدّگی بھر کھُبھّی رہی۔

میرا وِیاہ ہۄ گِیا۔ کُدرتی سُگھّڑ-سِیاݨی پتنی مِلھ گئی۔ اُسدے سںگّ٬ جِیون-سفر دے سالاں دے سال کدۄں بِیت گئے٬ پتا ہی ناں لگّا۔

جِیتاں بھابی بارے آسِئۄں-پاسِئۄں خبر مِلھدی رہی۔ ریشم دی کھۄٹی نِیئت تۄں ست کے اُہ پیکِیں چلی گئی سی۔ لاگے پَیںدے شامچُراسی کسبے دے نامور اُستاد کۄلۄں سںگِّیت دی لمّی سِکھِّیا لئی تے اِک سکُۄل 'چ سںگِّیت-ادھِیاپکا لگّ گئی۔ اُسدے بُڈھّے ماں-پِئۄ نُۄں اُس نالھ پُۄرا ہِت سی پر اُسدے بھراواں-بھرجائیِیاں دا ہِت اُسدی پَینشن تے تنخاہ نالھ ہی سی۔

کُجھ سالاں بائد جِیتاں نیں جلںدھّر وِچ سںگِّیت اکَیڈمی کھۄلہ لئی سی۔ اکَیڈمی دا واہوا ناں بݨ گِیا سی پر جِیتاں دے کِسے سںگِّیتکار نالھ سبںدھّاں بارے پئے لۄک-رَۄلھے نیں اکَیڈمی دا ناں مدھّم پا دِتّا سی۔

نوتیج نُۄں مارن والھی جںگّ تاں سِرف دۄ کُ ہفتے ہی چلّی سی پر اُسدی وِدھوا جِیتاں دی جںگّ ساری اُمر ہی چلّدی رہی۔ تے اِس جںگّ وِچ اُسنُۄں پتا نہِیں کِنّی وار مرنا پِیا سی۔

مَیں جںگّاں والھی نَۄکری دے آسرے ٹبّر پالھدا رِہا۔ اِکّی سال بائد رِٹائِر ہۄئِیا۔ 'کلّی پَینشن نالھ گُذارا ناں چلِّیا۔ اپݨی تھۄڑھی کُ جمِین 'چ کھیتی کرن لگّ پِیا۔

ساڈی وڈّی لڑکی کنیڈا وِیاہی گئی۔ اُسنے سانُۄں وی کنیڈا سدّ لِیا۔

تے اِتھّے جدۄں 'کمِشنیئرذ' دی فَۄجی رَیںکاں والھی سکِئُرٹی وردی پا کے بیس وِچ فَۄجِییاں نالھ کمّ کرن لگّا تاں اِک ترہاں نالھ مُڑ فَۄجی بݨ گِیا۔ پِچھلی فَۄجی نَۄکری دَۄران مِلھے رِبن سانُۄں اپݨِییاں وردِییاں 'تے لائُݨے پَیںدے سن۔ کمپّنی دی سلانا-پارٹی اتے ہۄر وِشیش مَۄکِیاں 'تے مَیڈل وی لائیِدے سن۔

پِچھلی سلانا پارٹی 'چ کمپّنی دے کلائِٹاں دے پْرتِینِدھاں وجۄں سٹِیو وی آئِیا سی۔ وِسکی دے گھُٹّ بھردے اسِیں گلّاں کر رہے ساں۔ اُسدا دھِیان میرے مَیڈلاں ولّ چلا گِیا۔ سُنہِری بھاہ ماردے٬ کِںگّرِیاں والھے اِک مَیڈل نُۄں نِہاردِیاں اُس پُچھِّیا٬ "اِہ کِہڑی جںگّ دا ہَے؟"

"1971 دی بھارت-پاکِہ جںگّ دا۔"

"بھراواں نالھ لڑِییاں لڑائیِیاں دے کاہدے مَیڈل؟"

مَینُۄں پتا سی٬ سٹِیو اَیویں نہِیں سی کہِ رِہا۔ اپھگانِستان جںگّ دی رݨنِیتی دے سبںدھّ 'چ٬ اُہ امرِیکا-کنیڈا دے وِشیش سَینِکاں دی ٹِیم نالھ پاکِستان جا آئِیا سی۔ اُس ٹِیم نُۄں پاکِستان دے اِتِہاس بارے وی مۄٹی-مۄٹی جاݨکاری دِتّی گئی سی۔ اُسدے کِںتُّۄ دے اُتّر 'چ مَیں کِہا٬ "بھرا ہۄوے جاں کۄئی ہۄر٬ جے اُہ ذِیادتِییاں تۄں باج نہِیں آئُںدا تاں اُسنُۄں سبک تاں سِکھائُݨا ہی پَیںدا اے۔"

"پر ڈیو! اُس جںگّ دی کۄئی جسٹِیپھِکیشن نہِیں بݨدی۔ اُہ تُہاڈی اُس ویلے دی پْردھان مںتّری دی سِیاسی کھیڈ سی۔"

"سٹِیو! جے آپاں ساری دُنِییاں دِییاں ہُݨ تکّ ہۄئیِیاں جںگّاں دی پُݨ-چھاݨ کرِیئے تاں اُچِّتتا تاں شائِد کُجھ کُ جںگّاں دی ہی بݨیگی... اِہ اَیپھگَینِستَین جںگّ وی تاں آپاں اپݨے گُیاںڈھی دیش نُۄں کھُش کرن لئی لڑ رہے ہاں کِئُںکِہ اُہ ساڈے وݨج-وپار دا وڈّا بھائیِوال ہَے۔"

سٹِیو میرے نالھ سہِمت نہِیں سی ہۄئِیا۔ درئسل پِچھلے کُجھ سمیں تۄں اُہ اپݨے آپ نُۄں ذِیادا ہی سمجھݨ لگّ پِیا سی۔ اِک مُٹھّبھیڑ 'چ اُس ولّۄں اِک اُگھّے تالِبان نُۄں نِشانا بݨائُݨ اتے کُجھ دِناں بائد اُسدی فَۄجی ٹُکڑی ولّۄں تالِباناں نُۄں مُۄہرے نسا لَیݨ دِییاں گھٹناواں اتے اِنہاں بدلے سٹِیو نُۄں مِلھے بہادری اِنام نیں اُسدے پَیر چکّ دِتّے سن۔ مَینُۄں ڈمِٹری تۄں اِہ وی پتا لگّا سی کِہ سٹِیو سٹاف-سرجَیںٹ تۄں سِدھّا لَیپھٹِینَیںٹ بݨن دے سُپنے لَے رِہا سی۔

سٹِیو دی بڑھک اِک ویراں مَیں آپ وی سُݨی سی٬ "اِڈِیئٹ تالِبان ساڈے ساہمݨے چِیذ کی نیں۔ سالھے باربیرِیئن٬ ہنہیرا ڈھۄݨ والے۔ اِنہاں نُۄں سبک سِکھا کے ہی ہٹاںگے۔"

اُسدی مَۄت والھے دِن٬ جدۄں اُنہاں دے سَیکٹر دِییاں پہاڑِییاں وِچ کُجھ کھُںکھّار تالِباناں دی نکلۄ-ہرکت دی سُۄہ مِلھی تاں سٹِیو مَیسّ 'چ سی۔ اُسنے تسلّی نالھ ڈھُکّوِیں پلان نہِیں سی بݨائی٬ رۄٹی کھاںدا-کھاںدا؛ گرُۄر وِچ ہی اپݨی فَۄجی ٹُکڑی لَے کے جا وجّا سی... تے جدۄں اُہ اُلّر-اُلّر اپݨے سَینِکاں نُۄں اُکسائُںدا ہۄئِیا "سمَیش دَیمّ٬ سمَیش دَیمّ'' آکھ رِہا سی٬ اگلِیاں نیں گرنیڈ ورہا دِتّا۔

سٹِیو مُکّ گِیا سی۔ جںگّ نہِیں سی مُکّی... ۔ نَینسی دی ذِںدّگی٬ جِہڑی سٹِیو دے ساتھ وِچ ماݨن-ہںڈھّائُݨ والی چِیذ ہُںدّی سی٬ ہُݨ جںگّ بݨ چُکّی سی... اتِ کٹھۄر جںگّ۔

جدۄں مَیں نَینسی تے ڈمِٹری دی نیڑتا بارے سُݨِیاں تاں چںگّا لگّا۔ آسے-پاسے دِییاں آم گلّاں واںگ٬ اِس گلّ نالھ ناں تاں کۄئی ہَیرانی جُڑی ہۄئی سی تے ناں ہی کۄئی اِسنُۄں اُچھال رِہا سی۔ میرے لئی اِہ سکُۄن والھی گلّ سی۔ ڈمِٹری٬ نَینسی لئی اُہ کُجھ کر رِہا سی٬ جِہڑا مَیں جِیتاں واستے نہِیں ساں کر سکِیا۔

ڈمِٹری نالھ گلّ ہۄئی تاں اُس آکھِیا٬ "ڈیو! مَینُۄں کھُشی ہَے کِہ مَیں اپݨے دۄست دی وِدھوا دی مدد کر رِہاں۔ نَینسی وی چاہُںدّی اے۔ اُہ کھُۄبسُۄرت ہَے۔ اُسنے اپݨے آپ نُۄں مینٹین کِیتا ہۄئِئَے۔ اسِیں اِک-دُۄجے نُۄں چںگّی ترہاں جاݨدے ہاں۔ ہُݨ ساتھی بݨنا چںگّا لگّ رِہَے۔"

"کدۄں بݨ رہے ہۄ؟"

"بسّ ٹِمّ ٹھِیک ہۄ جائے۔ اجّ-کلّہ مَیں اُسنُۄں اپݨے نیڑے لِیا رِہاں۔ اُس نالھ مُۄوِییاں دیکھداں٬ اُسنُۄں سٹۄراں٬ رَیسٹۄرَیںٹاں 'چ لَے کے جانا۔ مَیں اُسنُۄں سمجھا رِہاں کِہ ذِںدّگی نُۄں اینی سِیرِیئس ناں بݨا۔ ہسّ-کھیڈ تے اپݨا پھنّ کر۔"

کُجھ دِناں بائد مَیں ڈِکسن آرمُری گِیا تاں ڈمِٹری مِلھ پِیا۔ ٹِمّ وی اُہدے نالھ سی۔ کِتِئۄں کھا-پی کے آئے سن۔ "ڈیو! اِتھّۄں تُۄں بیس نُۄں جاݨَے؟" ڈمِٹری نیں مَینُۄں پُچھِّیا۔

"یاء!" مَیں اُتّر دِتّا۔

"کی تُۄں ٹِمّ نُۄں نَینسی کۄلھ چھڈّ دیویںگا۔ مَیں اپݨا کمّ نِبیڑ لَینا۔"

"ہاں٬ چھڈّ دیواںگا۔" مَیں ٹِمّ دا ہتھّ پھڑھدِیاں آکھِیا۔

کار 'چ بَیٹھدِیاں ٹِمّ دی نِگہا پِچھلی سِیٹ 'تے پئی 'گلۄب اَیںڈ میل' اکھبار ولّ چلی گئی۔ اُٹھا کے اُہ پھرۄلݨ لگّ پِیا... تے پھِر بۄلِیا٬ "ڈیو اںکّل! تُۄں اِہ خبر پڑھی ہَے؟"

"کِہڑی؟" بِذی ہائیِویء 'چ کھُبھّی میری نذر ٹِمّ ولّ گھُمّ گئی۔ مَیں سُرکھی دیکھی... خبر دۄ امرِیکی سَینِکاں بارے سی۔ اُنہاں نُۄں اِراک دی جںگّ اُچِت نہِیں سی لگّدی... جدۄں اُنہاں دے اِراک جاݨ دے آرڈر ہۄئے تاں اُنہاں نیں کنیڈا آ کے شرن مںگّ لئی سی۔

"ہاں پڑھی ہَے۔ اِنہاں دے کیس رِجَیکٹ ہۄ گئے نیں۔ پھَیسلے 'چ کِہا گِئَے کِہ سَینِک نُۄں جںگّ تۄں بھاجُۄ نہِیں ہۄݨا چاہِیدَے٬ ہَۄسلے نالھ لڑنا چاہِیدَے۔" مَیں دسِّیا۔

ٹِمّ دا گۄرا چِہرا بھکھ پِیا۔ اکھّاں 'چۄں اںگِّیار جِہے پھُٹّݨ لگّے۔ اکھبار 'کٹھّی کرکے پٹّ 'تے ماردا ہۄئِیا بۄلِیا٬ "اُنہاں سَینِکاں دا جواب وی دیکھۄ۔ اُنہاں کِہَے-تُسِیں سِرپھ جِسمانی ہَۄسلے دی گلّ کردے ہۄ٬ نَیتِک ہَۄسلے دی نہِیں۔ اُنہاں دا رپھِئۄُجی بۄرڈ دی کۄرٹ اگّے اِہ سوال سی کِہ نَیتِکتا دے آدھار 'تے جِس جںگّ دی کۄئی اُچِّتتا ہی نہِیں بݨدی٬ اُسنُۄں جِسمانی ہَۄسلے نالھ لڑن دی جۄ تُک ہَے٬ اُہ سانُۄں سمجھائی جاوے ... ۔" ٹِمّ بۄلی جا رِہا سی۔

"ڈِیئر ٹِمّ! اِس ویلے میرا دھِیان ٹرَیپھِک 'چ ہَے۔ آپاں پھِر کِسے ویلے گلّ کراںگے۔" مَیں مِٹھاس نالھ کِہا۔

"ہُںءّ... کیساں دی ڈِٹیلڈ رِپۄرٹ مَیں کمپِّئُٹر 'تے پڑھاںگا۔ '' آکھدا اُہ چُپّ ہۄ گِیا۔

دُۄجے دِن بیس دی کرِسمس پارٹی سی۔ مَینُۄں تے ہۄرناں نُۄں آس سی کِہ نَینسی اتے ڈمِٹری اِکٹھّے آئُݨگے۔ پر 'کلّا ڈمِٹری ہی آئِیا سی۔

اگلی سویر مَیں پیء-رۄل لَے کے نَینسی کۄلھ گِیا تاں پُچھّ لِیا٬ "نَینسی کلّہ تُسِیں پارٹی 'چ نہِیں آئے؟"

"ڈیو کی دسّاں! امرِیکی سَینِکاں دے کیس نُۄں لَے کے ٹِمّ بہُت ذِیادا اپّسَیٹ ہۄ گِیا اے۔ کہِںدَّے اُنہاں نالھ اِنساف نہِیں ہۄئِیا۔ اُنہاں دی نَیتِک ہَۄسلے والھی گلّ بڑی وذندار ہَے... ڈَیڈ نُۄں وی نَیتِک ہَۄسلا دِکھائُݨا چاہِیدا سی٬" نَینسی ذرا کُ رُکی تے پھِر بۄلی٬ "جے مَیں ڈمِٹری نُۄں ساتھی بݨائُںدی ہاں تاں کلّہ نُۄں جدۄں اُسنُۄں اَیپھگَینِستَین جاں کِسے ہۄر جںگّ 'چ جاݨا پِیا تاں اِہ اُسنُۄں وی نَیتِک ہَۄسلا دِکھائُݨ لئی آکھیگا۔"

"اِلاج نالھ وی کۄئی خاس فرک نہِیں پَے رِہا لگدا۔" مَیں آکھِیا۔

"فرک تاں پَیںدا ہَے پر جدۄں ایداں دی کۄئی گلّ پڑھ-سُݨ لَیںدَے تاں پھِر اُویں ہی ہۄ جاںدَے۔ ہالات دِییاں بیتُکِییاں دا پْرَیشر اُس 'تے ودھّدا ہی جا رِہَے۔ جدۄں مَیں اُسدِییاں کدی سُنِّییاں تے کدی بلھدِییاں اکھّاں 'چ اکھّاں پا کے اُسدے گُیاچے جاں تمتمائے چِہرے نُۄں تکّدی ہاں تاں دھُر اںدّر تکّ کمبّ جاںدی ہاں... پتی دی مَۄت میرے واستے بہُت وڈّی سٹّ سی۔ مَیں سہِ لئی۔ اُسے گھٹناوی چکّر 'چ جے ہُݨ میرے پُتّ نُۄں کُجھ ہۄ گِیا تاں میری دُنِییاں اُجّڑ جائیگی... مَیں پھَۄج تۄں ڈِسچارج لَیݨ دا پھَیسلا کر لِیا ہَے۔"

(راہِیں: مُہمّد آسِف رذا 'ماں بۄلی رِیسرچ سَیںٹر لاہَۄر')