اِہ ناول پںجّاب دے ’مالوا‘ اِلاکے نال سمبّںدھّت اُنہاں لۄکاں دی کہاݨی نُۄں پیش کردا ہَے جۄ اُس سمیں دی پںجّاب دی جاگِیرداری-پْرتھا نال جُۄجھدے ہن ۔ اِہ لۄک ہڈّ-تۄڑوِیں مِہنت کرن دے باوجُۄد وی اتِ گرِیبی دا جِیون بھۄگدے ہن ۔ ناولکار نیں ناول وِچلے مُکھّ پاتر جگسِیر اتے اُس دی ماں نںدّی دے ڈُۄںگھے سںتّاپ دی کتھا نُۄں اُلِیکݨ دا یتن کِیتا ہَے ۔ اِس وِچلے پیںڈُۄ لۄک دِیانتدار بھۄلے بھالے تے وفادار ہۄݨ دے باوجُۄد سںتّاپ بھۄگدے ہن۔ پر آپݨے مِٹّی دے مۄہ نال پُۄری شِدت نال بجھّے رہِںدّے ہن ۔ اِہ جِںدّگی بھر آپݨِییاں سدھراں تے اِچھاواں دا گلا گھۄٹدے رہِںدّے ہن٬ پر سںگھّرش کرن پْرتی جاگرُۄک نہِیں ہُںدّے ۔ ناول دی ارمبھّلی ستھِتی وِچ ناول دے مُکھّ پاتر جگسِیر دی بِردھ ماں نںدّی آپݨی جھُکّی کمر تے کمبّدی دیہ نال ڈںگّۄری پھڑی سُۄٹہی دے گھر آئُںدی ہَے ۔ نںدّی نُۄں آپݨے وِہڑے وِچ بَیٹھِیاں ہی جھائُلا پَیںدا ہَے کِہ کۄئی بںدّا سُۄٹہی دے گھرۄں نِکل کے بئی ول تُرِیا ہَے ۔ نںدّی نیں جدۄں اُس نُۄں اِس بارے پُچھِیا تاں اُس نیں کِہا کِہ اُسدا بھُۄیا دا پُتّر آپݨی مُٹِیار دھی لئی گھُدّے دے مُںڈّے نُۄں ویکھݨ آئِیا سی ۔ اِہ سُݨ کے نںدّی نُۄں آپݨے پُتّر دے وِیاہ دا غم اِک واری پھیر کھاݨ لگدا ہَے ۔ اُسدا جگسِیر بِیالی کُ ورہِیاں دا ہۄ چُکّا سی ۔ اِس تۄں اِلاوا جگسِیر دا وِیاہ ناں ہۄݨ دا کارن اُسدا گرِیب ہۄݨا٬ چھۄٹی جات دا ہۄݨا اتے اُسدے نانکِیاں دا ناں ہۄݨا سی ۔ نںدّی وی اُچّا سُݨدی سی جِس کارن کۄئی وی اَۄرت اُس کۄل بَیٹھ کے راذی نہِیں سی ۔

نںدّی دِییاں چار دھِییاں تے اِکۄ اِک پُتّ جگسِیر سی ۔ اُسنے کھُۄب چاوہاں نال تے تکلِیپھاں نال اُس نُۄں پال-پۄس کے وڈّا کِیتا۔ پر اُس دا وِیاہ ناں کروا سکی ۔ پںدّرہا کُ ورہے پہِلاں جگسِیر دا پِئۄ مر چُکّا سی ۔ نںدّی نیں بڑے ترلے کِیتے کِہ اُسدا پتی کِسے نُۄں پَیسے دے کے پُتّر دا وِیاہ کروا دیوے٬ پر اُس نیں نںدّی دی اِک ناں سُݨی ۔ اُس نیں آپݨِییاں چاراں دھِییاں دا وِیاہ تاں کر دِتّا٬ پر چارۄں سُکھّی نہِیں سن ۔ پیکِیاں وِچّۄں کۄئی ہَے نہِیں سی٬ جۄ اُس دا ساتھ دیںدا ۔ اسل وِچ نںدّی ساںہسِییاں دی دھی سی ۔ اُسدے ٹپّرِیواس ماپے جدۄں دیس-پردیش گھُمّدے آئے تاں اُس دا میل جگسِیر دے پِئۄ نال ہۄ گِیا سی ۔ اُس نیں گھرۄں نسّ کے اُس نال وِیاہ کروا لِیا سی٬ جِس کارن اُس دے پیکِیاں نیں اُس نالۄں رِشتا تۄڑ دِتّا سی ۔ نںدّی آپݨے اںدّرلے دُکھّ نُۄں آپݨے پُتّر نال ساںجھا کردی ہَے اتے جگسِیر آپݨی ماں دے دُکھّاں نُۄں سُݨ کے اُسدا دھِیان ہۄر پاسے لگائُݨ لئی آپݨے کھیتاں دی گلّ کرن لگ پَیںدا ہَے ۔ نںدّی آپݨی سدُۄںکڑی وِچّۄں تھۄڑے جِہے پَیسے دے کے سامان لِیائُݨ لئی آکھدی ہَے اتے نال ہی اُس نُۄں چِتاونی دِںدّی ہَے کِہ اُہ اُس دے مرن تک کدی وی سدُۄںکڑی نُۄں ناں ہتھّ لاوے اتے اِس وِچ بچے رُپئِیاں نال اُس اُپر کفن پا دیوے ۔ اِس گل نُں مذاک ول لِجائُںدِیا جگسِیر ماں نُۄں دُشالا پاویگا کہِ کے ہسائُںدا ہَے ۔

جگسِیر جِہناں کھیتاں نُۄں آپݨا منّدا ہَے۔ اسل وِچ اُہ پِںڈّ دے اِک بھدّر پُرش دھرم سِںگھّ دے ہن ۔ اِہناں کھیتاں وِچ پہِلاں اُسدا پِتا کمّ کردا سی تے ہُݨ اُہ اُہ رۄذ سویرے اُٹھّ کے تِیار ہۄ کے چاہ پِیݨ تۄں بائد دھرم سِںگھّ دے گھرۄں بلد لَے کے کھیتاں ول جاںدا ہَے ۔ دھرم سِںگھّ دا پُتّر بھںتّا سِںگھّ جگسِیر نُۄں پسںدّ نہِیں کردا اتے اُس دے وِرُدھ ہَے ۔ پر٬ دھرم سِںگھّ آپݨے پُتّر دی پرواہ نہِیں کردا ۔ اُہ جگسِیر نُۄں آپݨا پُتّر ہی سمجھدا ہَے کِئُںکِّہ اُسدے پِتا نیں ہمیشا اُسدا ساتھ دِتّا سی ۔ اُس نیں اِک پَیلی جگسِیر نُۄں دے دِتّی ہۄئی ہَے ۔ بھںتّا اِس پَیلی نُۄں جگسِیر کۄلَۄں واپس لَیݨا چاہُںدّا ہَے ۔ جگسِیر دی پَیلی دی ہالت بڑی خراب ہَے۔ پر اُہ بھںتّے نُۄں پاݨی دیݨ لئی کہِݨ دی ہِمںتّ نہِیں کر پاںدا ۔ اُہ بلداں نال سُۄرج چڑھن تۄں پہِلاں آپݨی پَیلی نُۄں واہ لَیںدا ہَے ۔ اُس دی ماں نںدّی ہفدی ہۄئی اُس لئی تے بلداں لئی رۄٹی اتے مڑھی ’تے چڑھائُݨ لئی گُڑھ تے چۄل وی لِیائُںدی ہَے ۔ نںدّی دے پتی دی مڑھی اِس کھیت دے اِک ترف لگے ٹاہلی دے رُکھّ ہیٹھاں ہَے ۔ اُہ گُڑھ تے چَۄںل چڑھائُݨ تۄں بائد اُہ اِک وار پھیر آپݨے پتی نال نراذگی ذاہِر کردی ہۄئی آکھدی ہَے کِہ اُہ مرن تۄں پہِلاں آپݨے پُتّر جگسِیر دا وِیاہ نہِیں کر کے گِیا ۔ رۄٹی کھاںدِیاں جگسِیر آپݨی بُڈھّی ماں دی بیوسی تۄ دُکھّی ہۄ جاںدا ہَے اتے پُۄری رۄٹی وی نہِیں کھا سکدا ۔

جگسِیر آپݨے ہۄر دۄستاں نال آپݨے اِک دۄست نِکّے دے وِیاہ ’تے جاںدا ہَے ۔ جگسِیر دی نرۄئی دیہ تے سُہݨا سُنکھّا متھّا دیکھ کے کئی کُڑِییاں اُس نال ٹھٹھّا-مکھَۄل کردِییاں ہن ۔ اِہ ستھِتی اُس دے من وِچ ترںگّا پَیدا کردی ہَے ۔ پر٬ اِہ اُہناں ترںگّاں نُۄں دبا لَیںدا ہَے ۔ نِکّے دی پتنی بھانی دی گھُںڈّ چُکائی سمیں جگسِیر اُس دے مُکھڑے نُۄں ویکھ کے آپݨے من وِچ اُس پْرتی کھِچ مہِسُۄس کردا ہَے اتے اںدّرۄ-اںدّری اُس نال پِیار کرن لگ پَیںدا ہَے ۔ اُہ جدۄں وی سَۄںدا٬ اُسنُۄں بھانی دے سُفنے آئُںدے ہن ۔ اُہ کِسے بہانے بھانی نال گلّاں کرنا چاہُںدّا ہَے ۔ اِس دا مَۄکا اُس نُۄں مِل وی جاںدا ہَے جدۄں دھرم سِںگھّ اُس نُۄں پِںڈَّۄں کُجھ سامان لِیائُݨ لئی بھیجدا ہَے ۔ سامان لَیݨ تۄں پہِلاں اُہ آپݨے دۄست نِکّے نائی دے گھر جاںدا ہَے ۔ نِکّا گھر نہِیں ہُںدّا تاں اُہ بھانی نال خُۄب گلّاں کردا ہَے ۔ بھانی وی اُس نُۄں دلیری نال پیش آئُںدی ہَے ۔ اُہ اُسدی اتے اُسدے سرِیر دی تارِیف کردی ہَے اتے اُس ول کھِچ رکھݨ لگ پَیںدی ہَے ۔

پر٬ اِس مُلاکات دا نِکّے نُۄں پتا چل جاںدا ہَے ۔ اُہ بھانی نُۄں بہُت کُٹّدا ہَے ۔ جگسِیر نُۄں جدۄں اِس کُٹّ دا پتا لگدا ہَے تاں اُہ شراب دے نشے وِچ نِکّے دے گھر جا کے اُس نُۄں بُرا-بھلا کہِںدّا ہَے ۔ خُۄن کھرابے دے ڈر کارن پِںڈّ دے کُجھ لۄک جگسِیر نُۄں اُسدے گھر پںہُّچا دیںدے ہن ۔ پر٬ اِس گھٹنا دا ڈِںڈھّۄںرا پُۄرے پِںڈّ وِچ پَے جاںدا ہَے بھانی دا پِئۄ تے بھرا آ کے اُس نُۄں لَے جاںدے ہن ۔ بھانی ڈھائی-تِنّ سال گھر واپس نہِیں آئُںدی ۔ اِس سبھ کُجھ دا جِمّیوار٬ جگسِیر آپݨے آپ نُۄں سمجھدا ہَے ۔ اُس اںدّر گُناہ دی بھاونا گھر کر جاںدی ہَے ۔ آپݨے گُناہ تۄں بچݨ لئی اُہ افِیم دا سہارا لَیݨ لگدا ہَے ۔ نِکّا مَۄکا پا کے بھانی نُۄں گھر لَے آئُںدا ہَے ۔ جگسِیر کِسے ترہاں نِکّے دے گھر جا کے بھانی نُۄں آپݨے من دی اوستھا تاں دس دِںدّا ہَے۔ پر دُبارا کئی مہِینے اُس دے گھر نہِیں جاںدا ۔ نِکّے تے جگسِیر دی مُڑ دۄستی ہۄ جاںدی ہَے ۔ بھانی دے بچّے ہۄ جاںدے ہن ۔ اُہ اُہناں دے گھر آئُںدا-جاںدا رہِںدّا ہَے ۔ اُہ بھانی دے نِکّے-نِکّے کمّا وِچ ہتھّ وںڈّائُںدا ہَے ۔ دۄویں اِک دُۄجے نال آپݨا دُکھّ وی ساںجھا کردے ہن ۔ بھانی دے بچّے اُس نُۄں چاچا-چاچا کہِ کے بُلاںدے ہن ۔ جگسِیر بھانی دی کھُشی وِچ ہی کھُش رہِںدّا ہَے ۔ نِکّے دۄست نُۄں وی کۄئی اِتراذ نہِیں ہُںدّا ۔ پر٬ جگسِیر اِک انۄکھے درد نال آپݨے آپ نُۄں وِنِّیا مہِسُۄس کردا ہَے ۔

جگسِیر اِک چںگّا کاما بݨ جاںدا ہَے ۔ ہُݨ کھیتاں دا کمّ دھرم سِںگھّ دا پُتّر بھںتّا سمبھّالدا ہَے اُہ جگسِیر کۄلَۄں بہُت کمّ لَیںدا ہَے اُس دا سارا کمّ کرن تۄں بائد جگسِیر آپݨی پَیلی دا کمّ کردا ہَے ۔ بھںتّا جگسِیر نُۄں کئی ترہاں دے وِئںگّ کردا ہَے ۔ اُس دے پِتا نُۄں گالہاں کڈھدا ہَے ۔ پر٬ اُہ پھیر وی چُپّ رہِںدّا ہَے ٹھںڈِّییا راتاں وِچ پاݨی دا کمّ کردِیاں اُس دی ہالت خراب ہۄ جاںدی ہَے ۔ بھںتّا ٹاہلی ہیٹھ بَیٹھا اگّ سیکدے اُس اُپر ہُکم چلائُںدا رہِںدّا ہَے ۔ اُس دے جاݨ تۄں بائد جگسِیر آپݨی تھکاوٹ تے ٹھںڈّک نُۄں ختم کرن لئی افِیم دا سہارا لَیںدا ہَے ۔ آپݨے پِتا دی مڑی دے کۄل بلدی اگّ نُۄں سیکدا ہَے اتے گُچھّا-مُچھا ہۄ کے پِیا رہِںدّا ہَے ۔ نِیںد کھُلہݨ ’تے اُہ آپݨے گھر ول چل پَیںدا ہَے۔ پر اُس نُۄں تیذ بُکھار چڑھ جاںدا ہَے ۔ اُہ دۄ تِنّ دِن کھیتاں ول نہِیں جا سکدا بُخار کارن اُس دِییا لتّاں کمبّدِییاں سن ۔ آپݨی ماں دے سَۄں جاݨ تۄں پِچھۄں اُہ ہِمت کر کے آپݨے دُکھّ-سُکھّ دے ساتھی رَۄݨکی دی بھٹھّی ول نُۄں تُر پَیںدا ہَے٬ پر کمذۄری کارن اُہ تھۄڑی دُۄری ’تے ہی اِک لکڑی دے مُڈھّ تے بَیٹھ جاںدا ہَے ۔ اُس دی نذر آپݨے وِہڑے دے مکاناں ول پَیںدی ہَے ۔ اُہ سۄچدا ہَے کِہ اِنہاں گھُرنے ورگ مکاناں وِچ ورہِیاں تۄں لۄک دِن کٹّ رہے ہن ۔ کۄٹھے چھتݨ دی اُہناں وِچ ہِمںتّ نہِیں ۔ اُہ سبھ کِسمت دے بھرۄسے جِیء رہے ہن ۔ اُہناں دے چِہرے ہمیشا بُجھّے رہِدے ہن ۔ اُس اںدّرۄں اِہ کہاوت ‘’بںدِّیاں تیرِییاں دس دیہِییاں٬ اِکۄ گئی وِہا٬ باکی کِدھّر گئیِیاں‘’ نِکلدی ہَے جۄ نِمن ورگ دے دُکھّاں ول اِشارا کردی ہَے ۔ اِہ سۄچدِیاں اُہ اُٹھ کے رَۄݨکی دی بھٹھّی ’تے پُجدا ہَے ۔ رَۄݨکی دی پتنی سبھ کُجھ سُݨ کے کِدھرے چلی گئی ہۄئی ہَے ۔ اِس لئی اُہ اِکّلا ہی رہِ رِہا ہَے ۔ جگسِیر نُۄں بُخار چڑھِیا ویکھ کے اُس نُۄں دۄ گۄلِییاں کھاݨ نُۄں دیںدا ہَے ۔ دۄویں دۄست اِک دُۄجے دی جِںدّگی دے دُکھّ پھرۄلدے ہن ۔ رَۄݨکی دا درد اُس دِییاں اکھّاں وِچۄں ہںجھُّۄ بݨ کے وہِ تُردا ہَے ۔

گلّاں کردِیاں گھںٹّے بِیت جاںدے ہن ۔ اِس دَۄران اُہناں نُۄں ‘’جاگۄ آئی اےَ‘’ دی اواذ آئُںدی ہَے ۔ پِںڈّ دِییاں مُٹِیاراں کِسے دے وِیاہ دی کھُشی وِچ جاگۄ کڈھّ رہِییاں ہن ۔ اِہناں دے کۄل پُجݨ تے اِک مٹِیار نیں رَۄݨکی نُۄں دھکّا مارِیا تے مذاک وی کِیتا ۔ سہِجے سہِجے اِہ اگّے ول چلِییاں گئیِیاں ۔ اُہناں دے جاݨ تۄں بائد دۄویں اُہناں مُٹِیاراں دِییاں مِٹھِییاں ٹکۄراں٬ مذاکاں تے اُہناں دی اکل مُۄںہ-ذۄری بارے گلّاں کردے رہِںدّے ہن ۔ پھیر دۄویں اُتھے ہی سَۄں جادے ہن ۔ سویرے اُٹھّ کے اُہ آپݨے گھر آ جاںدا ہَے ۔ بُکھار تاں اُتر گِیا پر کمذۄری کارن جگسِیر چل پھِر نہِیں سکدا ۔ اِک ہفتے بائد اُہ کھیتاں ول جاݨ دی ہِمںتّ کردا ہَے ۔ رستے وِچ اُسنُۄں آپݨا دۄست نِکّا نائی مِلدا ہَے ۔ رسمی گلّبات کرن تۄں بائد دۄویں آپݨے آپݨے رستے ول چلے جاںدے ہن ۔ نِکّے نُۄں جگسِیر دا آپݨے گھر آ کے بچِّیاں نال کھیڈݨا بُرا تاں نہِیں لگدا سی٬ پر لۄکاں دِییاں گلّاں سُݨ کے اُہ جگسِیر نال رڑک ذرُۄر رکھݨ لگ پَیںدا ہَے ۔ نِکّے دی اِس رڑک نُۄں اُسدا بھُۄیا دا پُتّر ہۄر ودھا دیںدا ہَے ۔ اُہ نہِیں چاہُںدّا کِہ جگسِیر نِکّے دے گھر جاوے ۔ نِکّے دا جگسِیر پْرتی روئیِیا بہُت رُکھّا ہۄ جاںدا ہَے ۔ جِس کارن اُہ نِکّے دے گھر جاݨا گھٹ کر دیںدا ہَے ۔

جگسِیر نیں کھیتاں وِچ کمّ کرنا پھیر شُرُۄ کر دِتّا ۔ اِک دِن اُس نیں آپݨے کھیت دی ٹاہلی نُۄں ڈِگِّیا دے کھِیا اتے اُتھے کئی بںدّے وی کھلۄتے دیکھے ۔ اُہناں نال گلّبات کرن تے اُس نُۄں پتا چلدا ہَے کِہ بھںتّے نیں اِس ٹاہلی دا سَۄدا مںڈّی والے ٹالہِیئے شاہ نال کر لِیا ہَے اتے اُہ اُس دے ہی بںدّے ہن ۔ جگسِیر نُۄں بہُت گُسّا آئُںدا ہَے۔ پر پِںڈّ ول جاںدِیا اُس دا گُسّا اُداسی وِچ بدل جاںدا ہَے ۔ اجّ اُس نُۄں آپݨا نِیوِیں جات دا سِیری ہۄݨا بہُت بُرا لگدا ہَے ۔ اُہ گھر پُجّ کے آپݨی ماں نںدّی نُۄں مِلے بگَیر کۄٹھڑی وِچ جا کے مںجّے اُتّے لیٹ جاںدا ہَے ۔ ماں دے پُچھݨّ ’تے اُہ رۄںدا ہَے اتے ٹاہلی دی گلّ وی دسّدا ہَے ۔ نںدّی گُسّے وِچ بُڑبڑائُںدی دھرم سِںگھّ دے گھر پُجّدی ہَے ۔ اُہ دھرم سِںگھّ نُۄں آپݨے پتی دے پُتّر دی گُلامی٬ مِہنت-مُشکت دا مِہݨا ماردی ہَے ۔ دھرم سِںگھّ نںدّی نُۄں چُپّ کروائُݨ دی کۄشِش کردا ہَے ۔ اُس دی ساری گلّ سُݨن تۄں بائد اُہ سمجھ جاںدا ہَے کِہ اِہ سبھ کُجھ اُسدے پُتّر بھںتّے دا کِیتا ہۄئِیا ہَے ۔ اُہ نںدّی نُۄں مںجّے اُپر بِٹھا٬ آپ ہیٹھاں بَیٹھ اُس نُۄں تسلی دیںدا ہَے ۔ پر٬ دھرم سِںگھّ دی پتنی دھنّۄ اِہ سبھ کُجھ دیکھ آپے تۄباہر ہۄ جاںدی ہَے ۔ نںدّی آپݨے پتی ولۄں لگائی ہۄئی ٹاہلی اتے اُسدی مڑھی نُۄں ٹُٹّدِیاں دے کِیرنے پاںدی ہَے ۔ اُس نُۄں آپݨے پتی دے اںتِّم بۄل وی یاد آئُںدے ہن جۄ اُس نیں کہے سن کِہ اُسدی مڑھی اُپر دِیوا جلائِیا کرے ۔ دھرم سِںگھّ نںدّی نُۄں سہارا دیںدے ہۄئے اُس نُۄں گھر چھڈ کے آئُݨ دے بہانے جگسِیر نُۄں وی مِلدا ہَے ۔ اُہ بہُت دُکھّی ہَے ۔ آپݨی پگّ دے لڑھ نال آپݨِییاں اکھّاں پُۄںجھدا ہَے ۔ جِس نُۄں جگسِیر مہِسُۄس کردا ہَے ۔

دُۄسرے دِن جگسِیر سارا دِن گھر ہی پِیا رِہا۔ پر دِن چھُپݨ نال اُہ اُٹھ کے باہر تُر پَیںدا ہَے ۔ رستے وِچ اُس نُۄں بھںتّا مِل پَیںدا ہَے ۔ اُس نُۄں دیکھ کے جگسِیر دے تن-بدن وِچۄں اگّ نِکلݨ لگ پَیںدی ہَے ۔ پر اُہ اُس نُۄں کُجھ آکھ نہِیں سکِیا ۔ بھںتّا اُس نُۄں ٹکۄراں ماردا ہَے لیکِن جگسِیر آپݨے پِتا دی مڑھی تۄڑھے جاݨ کارن بہْرت پریشان سی ۔ ہنہیرا ہۄݨ ’تے اُہ کھیتاں کۄل پُجِیا ۔ اُس نُۄں اسمان تے کھِلرے تارے٬ اُس نُۄں اکھّاں وِچ لٹکے اتھرُۄ جاپدے ہن ۔ جۄ ناں تاں ڈِگّدے ہن تے ناں ہی سُکدے ہن ۔ اُہ ہمیشا بھانی نُۄں کِہا کردا سی کِہ اُہ اُس لئی اسمان تۄں تارے تۄڑ کے لِیاویگا٬ پر اُہ اِہ نہِیں کر سکِیا ۔ اج اُس دے آپݨے کھیت وِچ ڈِگّی ہۄئی ٹاہلی سکھݨی پئی ہۄئی سی۔ پر اُہ کُجھ نہِیں کر سکدا ۔ اُہ ٹاہݨی دے مُڈھّ’تے بڑے پِیار نال ہتھّ پھیردا ہَے جِویں کۄئی بلدا دی پِٹھّ ’تے ہتھّ پھیردا ہَے ۔

کُجھ دِناں بائد اُس نُۄں پُٹّی ہۄئی ٹاہلی ہیٹھ اِک ٹۄیا جِہا دِسِیا ۔ دھِیان نال ویکھݨ ’تے اُس نُۄں پتا چلِیا کِہ اُہ اُس دے پِتا دی مڑھی دی کلی کِیتی ہۄئی اِٹّ ہَے ۔ اُہ ٹۄئے وِچ وڑ گِیا ۔ اُس نیں اِک اِک کرکے سبھ اِٹّاں کڈھ لئیِیاں ۔ اِہناں سارِییاں اِٹّاں نُۄں چُکّ کے اُہ گھر لَے آئِیا ۔ نںدّی دی جاݨکاری تۄں بِناں ہی اُس نیں اِہناں اِٹّاں دی اتے مِٹی دی مدد نال گھر دے وِہڑے وِچ ہی پِتا دی مڑھی بݨا لئی ۔ اِس نال اُس نُۄں بہُت تسلّی ہۄئی کِئُںکِہ اِس نال پِتا دِییاں یاداں جُڑِییاں ہۄئیِیاں سن اتے اُسدے پِتا دی اںتِّم اِچھّا وی جُڑی ہۄئی سی ۔ اِہناں سۄچاں وِچ ہی گھِرِیا اُہ کۄٹھڑی وِچ جا لمّا پَے گِیا تے پتا نہِیں اُہ کدۄں سَۄں گِیا ۔ سویرے چںگّا دِن نِکلݨ مگرۄں نںدّی اُس نُۄں جھُۄݨ جھُۄݨ کے جگا رہی سی ۔ جگسِیر اُٹھ کے چُپ کِیتا باہر نِکل گِیا - - - ۔

اگلے تِنّ کاںڈا وِچ ناولکار دھرم سِںگھّ دے سںکّٹ دی گلّ کردا ہَے ۔ دھرم سِںگھّ دا پُتّر بھںتّا تے اُس دی پتنی دھنّۄ اُس کَۄلۄں وکھّ ہۄݨا چاہُںدّے ہن اتے ذمِین دی وںڈّ کرائُݨی اُہناں دا مکسد ہَے ۔ پر دھرم سِںگھّ پِںڈّ وِچ آپݨی اِذت کارن اِس دے ہکّ وِچ نہِیں ہَے ۔ دُۄجے پاسے نںدّی دی گُیاںڈھݨ سُۄٹہی سویر سار اُس کۄلۄں سبّل مںگّݨ آئُدی ہَے تاں وِہڑے وِچ بݨائی مڑھی نُۄں ویکھ کے ٹھٹھمبّر جاںدی ہَے ۔ اُہ نںدّی کۄلۄں اُس بارے پُچھدی ہَے٬ پر اُہ تاں آپ اِس مڑھی بارے نہِیں جاݨدی ۔ اُس نُۄں ویکھ کے اُس نُۄں سمجھݨ وِچ دیر نہِیں لگدّی کِہ اِہ سبھ کُجھ٬ دھرم سِںگھّ دے پُتّر دا کِیتا ہۄںئِیا ہَے ۔ اُہ دھرم سِںگھّ تے اُس دے پرِوار نُۄں کھُۄب گالہاں کڈھدی ہَے اتے اُس دے پتی ولَۄں اِس پرِوار لئی کِیتے کمّا نُۄں یاد کردِیاں رَۄںدی ہَے ۔ گھر پرتݨ’تے جگسِیر ماں دی اِہ ہالت ویکھدا ہَے ۔ پر آپݨا سِر بھارا ہۄݨ کارن٬ اُہ اںدّر جا کے لیٹ جاںدا ہَے ۔ دُۄجے دِن سارے پِںڈّ وِچ مڑھی دی گلّ پھَیل جادی ہَے ۔ کئی اَۄرتاں اُس نُۄں ویکھݨ وی آئُںدِییاں ہن ۔ اُس پِچھۄں جگسِیر کافی دِن بِیمار رہِںدّا ہَے ۔ نںدّی اُس دا اِلاج کردی کردی آپ مںجّے ’تے پَے جاںدی ہَے ۔ کُجھ دِن بائد جگسِیر تاں آپݨے دۄست رَۄݨکی دِییاں گۄلِییاں کھا کے ٹھِیک ہۄ جاںدا ہَے٬ پر اُسدی ماں نںدّی دی ہالت وِگڑ جاںدی ہَے ۔ اِک رات نںدّی مر جاںدی ہَے٬ اتے سویرے کھبر مِلݨ ’تے پِںڈّ دے لۄکا دے نال نال دھرم سِںگھّ وی جگسِیر نُۄں افسۄس کرن آئُںدا ہَے ۔ دھرم سِںگھّ جگسِیر نُۄں افسۄس کردا ہَے اتے اُس دے پرِوار ولۄں اُس نال کِیتے ورتائۄ بارے دسّ کے آپݨا من ہلکا کردا ہَے ۔ اُہ جگسِیر نُۄں بچِّیاں واںگ تھاپڑدا ہۄئِیا کِرِیا-کرم اتے مرنا کرن لئی کھُلہا پَیسا دیںدا ہَے ۔ پر٬ اُس دے پرِوار کۄلۄں اِہ سہِݨ نہِیں ہُںدّا اتے اُہ دھرم سِںگھّ نُۄں گھرۄں جاݨ لئی مجبُۄر کر دیںدے ہن ۔

ماں دے مرن تۄں بائد جگسِیر آپݨے گھر وِچ ہی بںدّ ہۄ کے رہِ جاںدا ہَے ۔ اُس دا دۄست رَۄݨکی اُس کۄل آئُںدا جاںدا ہَے ۔ دۄویں مِل کے دِن گُذاردے ہن ۔ رۄٹی اِکّٹھے مِل کے کھاںدے ہن ۔ اِک دُۄجے نال آپݨا دُکھّ فرۄلدے ہن ۔ اِس ترہاں رَۄݨکی جگسِیر نُۄں گھۄر نِراشا وِچۄں کڈھّدا ہَے ۔ جگسِیر ہِمںتّ کر کے دھرم سِںگھّ دے گھر جاںدا ہَے ۔ اُہ جِئۄں ہی کھیت واہُݨ لئی بلد کھۄلݨ لگدا ہَے تاں دھنّۄ اُس نُۄں بُرا-بھلا کہِںدّی ہَے اتے گھرۄں نِکل جاݨ لئی آکھدی ہَے ۔ دھنّۄ دِییاں گلّاں سُݨکے جگسِیر اُنہاں کدماں نال ہی گھر واپس مُڑ آئُںدا ہَے ۔

اِس گھٹنا تۄں بائد جگسِیر دا من بُجھّ جاںدا ہَے ۔ دھنّۄ دِییا کۄڑِییاں گلّاں اُس نُۄں ہِلا دیںدِییاں ہن ۔ دھرم سِںگھّ دے گھرۄں چلے جاݨ لئی وی اُہ جگسِیر نُۄں جِمّیوار منّدی ہَے ۔ اِک دِن رَۄݨکی جگسِیر نُۄں آ کے دسّدا ہَے کِہ پِںڈّ وِچ اِہ چرچا جۄراں ’تے ہَے کِہ گھر دے کلیش تۄں تںگّ آ کے دھرم سِںگھّ گھرۄں چلا گِیا ہَے ۔ اُہ تاں پہِلاں ہی اِہ سبھ کُجھ جاݨدا ہَے۔ پر اُہ رَۄݨکی نُۄں کُجھ نہِیں کہِںدّا ۔ رَۄݨکی دے چلے جاݨ تۄں بائد سۄچاں وِچ ڈُبِّیا جگسِیر آپݨے آپ نُۄں کۄسدا ہَے کِہ جے اُہ آپݨی ماں دا مرنا دھرم سِںگھّ دے پَیسِیاں نال ناں کردا تاں شائِد اِںج ناں ہُںدّا ۔ اِس تۄں بائد آستا-آستا جگسِیر دی سِہت وِگڑݨی ارمبھّ ہۄ جاںدی ہَے ۔ رَۄݨکی جگسِیر نُۄں دوائی دِںدّا ہَے اتے اُس نیں رۄٹی کھاݨی وی بںدّ کر دِتّی ہَے ۔ اُس نُۄں آپݨی دُکھّبھری جِںدّگی یاد آئُںدی ہَے ۔ اُس نُۄں آپݨی مَۄت نجدِیک آئُںدی پْرتِیت ہُںدّی ہَے ۔ اُہ آپݨے دۄست رَۄݨکی نُۄں بھانی نُۄں سدّݨ لئی کہِںدّا ہَے٬ پر بھانی آپݨے بھرا دے وِیاہ ’تے پیکے گئی ہۄئی ہَے ۔ اُہ مرن تۄں پہِلاں آپݨے دۄست نُۄں کہِںدّا ہَے کِہ اُہ بھانی نُۄں آکھے کِہ اُہ اُسدی مڑھی اُتّے ذرُۄر آئِیا کرے

رَۄݨکی نیں جگسِیر دے پھُلّ جل-پْرواہ کرن تۄں بائد اُسدی آکھری اِچھّا انُسار اُسدی مڑھی بݨوا دِتّی ۔ بھانی بھرا دے وِیاہ تۄں آ چُکّی سی ۔ اُس دی ہِمںتّ نہِیں ہۄئی کِہ اُہ اُس نُۄں مڑھی پۄچݨ لئی کہے ۔ پر٬ اُس نُۄں مڑھی ’تے دِیوا جگدا دِسِیا ۔ اُہ سمجھ گِیا ۔ اُس نُۄں دِیوے دی لَۄء کمبّدی٬ پاٹدی٬ اڈۄل اتے پھیر اُچّی ہُںدّی پْرتِیت ہُںدّی ہَے ۔ اُس نیں بھانی نُۄں مڑھی تۄں مُڑّدِیاں وی ویکھِیا ۔ رَۄݨکی نُۄں بھانی وی دِیوے دی لۄء واںگ لگدی ہَے ۔ رَۄݨکی آپݨِییاں اکھّاں پُۄںجھدِیاں بھانی دے پِچھّے-پِچھّے چل پَیںدا ہَے ۔ اِس دے نال ہی ناول دا اںتّ ہۄ جاںدا ہَے ۔ اِہ اِک دُکھاںتک ناول ہَے ۔